Skip to main content

Γιάννης Μουρέλος: ΑΥΤΑΡΧΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ: Η ΡΗΞΗ STALIN – SHOSTAKOVICH

Γιάννης Μουρέλος: ΑΥΤΑΡΧΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ: Η ΡΗΞΗ STALIN – SHOSTAKOVICH

datauri-file

Στις 5 Μαρτίου 1953, στις 9.50 το βράδυ, στη Μόσχα, ο Joseph Vissarionovich Jughashvili ,  επονομαζόμενος Stalin, άφησε την τελευταία του πνοή, σε ηλικία 73 ετών, από εγκεφαλική αιμορραγία.  Με τον θάνατο του Stalin έκλεισε ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας της ΕΣΣΔ. Ένα κεφάλαιο γεμάτο πόνο, αίμα, διώξεις, αλλά και απαράμιλλες στιγμές συλλογικής αυτοθυσίας και αντίστασης ενάντια στη λαίλαπα του ναζισμού. Ουσιαστικά, εκείνο το βράδυ του Μαρτίου, η χώρα πέρασε σε μεταπολεμικούς ρυθμούς στο πλαίσιο, έστω, της ψυχροπολεμικής αντιπαράθεσης, που βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη.  Την ίδια ακριβώς μέρα, στην ίδια πόλη, πέθανε και ο Sergei Prokofiev, ένας από τους μεγαλύτερους δημιουργούς, που γνώρισε ποτέ η ρωσική μουσική παραγωγή. Για έναν άλλον, όμως, μεγάλο μουσικοσυνθέτη, ο θάνατος του Stalin σηματοδοτούσε το τέλος μιας προσωπικής σύγκρουσης, διάρκειας κοντά είκοσι ετών, η οποία τον είχε στιγματίσει ανεξίτηλα ως καλλιτέχνη και ως άνθρωπο.

O Dmitri Dmitriyevich Shostakovich (1906 – 1975) ξεκίνησε την σταδιοδρομία του με φρενήρεις ρυθμούς. Η δημιουργική του φαντασία σε συνδυασμό με το νεανικό του παρορμητισμό, πολύ γρήγορα τον κατέταξαν στην κορυφή της μουσικής πρωτοπορίας. Η Συμφωνία αρ. 1 (από τις δεκαπέντε συνολικά), την οποία συνέθεσε το 1924 σε ηλικία 19, μόλις, ετών και ενώ ήταν ακόμα μαθητής στο ωδείο του Λένινγκραντ, της γενέτειρας πόλης του, όχι μόνο προκάλεσε γενικό θαυμασμό, αλλά του εξασφάλισε, παράλληλα, διεθνή αναγνώριση. Η ΕΣΣΔ ανακάλυπτε, έκθαμβη, ένα πολλά υποσχόμενα πρώϊμο και πηγαίο ταλέντο. Πόσο μάλλον που ο Shostakovich, ήταν γέννημα-θρέμμα της μετά το 1917 πραγματικότητας. Οι παραστάσεις της προεπαναστατικής Ρωσίας που διέθετε ήταν ισχνές, ο  ίδιος δε, είχε ασπασθεί ειλικρινά την κομμουνιστική ιδεολογία, την οποία ουδέποτε αποποιήθηκε μέχρι το τέλος της ζωής του. Τα δέκα χρόνια που ακολούθησαν, αποτελούν την ευτυχέστερη στιγμή του συνθέτη, καθώς του επέτρεψαν να δώσει ελεύθερη και αβίαστη διέξοδο στο πολισχυδές ταλέντο του σε όλους τους τομείς της μουσικής παραγωγής: συμφωνική μουσική, όπερα, μουσική δωματίου. Δεν είχαν γίνει ακόμη αισθητοί οι περιορισμοί που επέβαλε, κατόπιν, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Ούτε είχε ενεργοποιηθεί ο απεχθής κατασταλτικός μηχανισμός της σταλινικής εποχής.

 

                          

                             Α.  H πέτρα του σκανδάλου: η όπερα Lady  Macbeth of Mtsensk

 

unnamed
Η αφίσα της πρεμιέρας

 Αποκορύφωμα της πρώτης φάσης, από κάθε άποψη δημιουργικής, της μουσικής παραγωγής του  Shostakovich, αποτελεί η σύνθεση της όπερας Lady  Macbeth of Mtsensk ( “Λαίδη Μάκβεθ της περιοχής του Mtsensk”), η πρώτη παγκόσμια εκτέλεση της οποίας έλαβε χώρα το 1934 στο Λένινγκραντ.  To λιμπρέττο στηρίζεται στο ομώνυμο διήγημα του Nikolai Leskov, η δε υπόθεση διαδραματίζεται στην τσαρική Ρωσία των αρχών του 19ου αιώνα. H  ντοστογιεφσκικής κοπής πρωταγωνίστρια, Katerina Izmailova,  είναι μια δυστυχισμένη σύζυγος ενός πλούσιου εμπόρου,αναγκασμένη  να υφίσταται   καθημερινά τη βίαιη και ταπεινωτική συμπεριφορά του συζύγου και του πεθερού της. Ευρισκόμενη σε απόγνωση, σχεδιάζει και επιτυγχάνει τελικά να δολοφονήσει αμφοτέρους, με τη συνδρομή του εραστή της, ενός γοητευτικού εργάτη που μόλις έχει προσληφθεί στο αγρόκτημα. Το έγκλημα αποκαλύπτεται και οι δυο ένοχοι εκτοπίζονται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης της Σιβηρίας, όπου η πρωταγωνίστρια, ανακαλύπτοντας πως ο εραστής της την απατά, πνίγει την αντίζηλό της προτού αυτοκτονήσει. Υπόθεση και μουσική διαθέτουν έντονα στοιχεία εξπρεσιονισμού και μελοδραματισμού (verismo), καθιερώνοντας τον νεαρό Shostakovich ως άξιο συνεχιστή ενός Puccini και ενός Bartók. Συνάμα, αναδεικνύουν ανάγλυφα τις αδιαμφισβήτητες ικανότητες και τη φυσική ροπή του συνθέτη προς τον τομέα του λυρικού θεάτρου. H απήχηση ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Μέσα στα δυο επόμενα χρόνια, το έργο συμπλήρωσε 200 παραστάσεις.

Πέρα από την ΕΣΣΔ (το 1935 στη Μόσχα μόνο, είχε ανεβασθεί από τρία διαφορετικά θέατρα) παίχθηκε στην Κοπεγχάγη, στην Πράγα, στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, προκαλώντας γενικό θαυμασμό για τον μόλις 28 ετών μουσικοσυνθέτη. Η σταδιοδρομία του Shostakovich είχε εισέλθει σε τροχιά εκτίναξης. Ταυτόχρονα, είχε ολοκληρωθεί η σύνθεση της Συμφωνίας αρ. 4 (ό,τι πιο πρωτοποριακό και καινοτόμο είχε να επιδείξει μέχρι στιγμής) και η παγκόσμια πρώτη είχε προγραμματισθεί για τις αρχές του 1936. Αίφνης, το βράδυ της 26ης Ιανουαρίου του ιδίου έτους, τα πάντα άλλαξαν εκ διαμέτρου. Συνοδευόμενος από επιφανή στελέχη της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ, ο Stalin επέλεξε να παρακολουθήσει μια παράσταση της Lady  Macbeth of Mtsensk. Πλήρως ανυποψίαστος ως προς το τι έμελλε γενέσθαι, ο συνθέτης, παρών μέσα στην αίθουσα, παρακολουθούσε με ενδιαφέρον την κινητικότητα στο θεωρείο του Γενικού Γραμματέα. Η αποχώρηση του τελευταίου από εκεί λίγο πριν από το τέλος, δίχως να έχει μεσολαβήσει κάποιο έκτακτο γεγονός, το οποίο να συνηγορεί υπέρ μιας αλλαγής προγράμματος αυτού του είδους, ήταν ασφαλώς ένας κακός οιωνός. Η κατάσταση επιδεινώθηκε δυο μέρες αργότερα, όταν στο πρωτοσέλιδο της Pravda δημοσιεύθηκε ένας πύρινος ανώνυμος λίβελος με τίτλο “Χάος αντί για Μουσική”, πραγματικός κόλαφος ενάντια στο έργο και στον ίδιο τον συνθέτη. “Το τραγούδι έχει υποκατασταθεί από στριγκλιές”, ξεκινούσε το άρθρο. Η επιτυχία του έργου διεθνώς χαρακτηριζόταν ως τρανό παράδειγμα του παρακμιακού γούστου της αστικής τάξης, που μόνο μια νευρωτική μουσική του είδους αυτού ήταν σε θέση να θέλξει. Πάνω απ όλα, όμως, υπήρχε ευθεία αναφορά στους κινδύνους, τους οποίους διέτρεχε η σοβιετική καλλιτεχνική κοινότητα: “Η καλή μουσική, ικανή να γοητεύσει τις μάζες, θυσιάστηκε στο βωμό του μικροαστικού φορμαλισμού. Τέτοιου είδους παιχνίδια, μόνο κακό τέλος μπορούν να έχουν”, κατέληγε το κείμενο. Η όπερα εξαφανίσθηκε αυθημερόν από το στερέωμα. 

Μέχρι σήμερα, δεν έχει εξακριβωθεί επακριβώς ποιος ήταν ο συντάκτης του ανώνυμου άρθρου. Η επικρατέστερη εκδοχή κλίνει προς την πλευρά του Andrei Zhdanov, εμπίστου συνεργάτη του Stalin. Ο  Shostakovich, από τη δική του την πλευρά, ήταν πεπεισμένος πως ο συντάκτης δεν ήταν άλλος από τον ίδιο τον Γενικό Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ.  Το σκάνδαλο της  Lady  Macbeth of Mtsensk μόνο ως κεραυνός εν αιθρία δεν πρέπει να εκληφθεί. Το 1936, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός διανύει ήδη το πρώτο στάδιο ζωής, ενώ η, σε μεγέθη παράνοιας, μανία καταδίωξης του Stalin, πολύ σύντομα θα οδηγήσει στις μαζικές εκκαθαρίσεις του 1937. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η όπερα διέθετε, πράγματι, διακριτικά γνωρίσματα, ικανά να ερεθίσουν τις επίσημες αρχές, κάτι που ο συνθέτης, ιδεολογικά συνεπής και μεθυσμένος από την, ομολογουμένως εντυπωσιακή, ανέλιξη που μόλις είχε βιώσει, δεν ήταν, πιθανώς, σε θέση να αντιληφθεί. Το έργο ξεκινά με έναν μονόλογο της πρωταγωνίστριας, όπου περιγράφει την κατάθλιψη της προσωπικής της ζωής.

 

                          

Lady  Macbeth of Mtsensk, πράξη πρώτη, σκηνή πρώτη

           

                          

 

Πρόκειται ήδη για μια πρώτη κακοφωνία, τη στιγμή, όπου σύσσωμη η κυβερνητική προπαγάνδα διατυμπάνιζε με στόμφο πως η ζωή των πολιτών είχε δραστικά βελτιωθεί. Η ειρωνία της τύχης είναι πως στην προοπτική του  Shostakovich, η  Lady  Macbeth of Mtsensk αποτελούσε το πρώτο σκέλος μιας τριλογίας με κεντρικό θέμα την καταπίεση και την απελευθέρωση της γυναίκας πριν, κατά τη διάρκεια και έπειτα από την Επανάσταση. Εξυπακούεται πως το σχέδιο εγκαταλείφθηκε. Λέγεται πως ο Stalin αναγνώρισε τον εαυτό του στο πρόσωπο του Boris, του τυραννικού και βίαιου πεθερού της πρωταγωνίστριας, ή πως εξέλαβε την ύπαρξη του αξιωματικού της τσαρικής αστυνομίας, ο οποίος συλλαμβάνει τον κόσμο αδιακρίτως, ως προσωπική επίθεση. Η ερωτική συνεύρεση της  Katerina Izmailova με τον εραστή της, στο τέλος της πρώτης πράξης, ασφαλώς δεν ήταν του γούστου του, διαποτισμένου από διαφορετικού είδους ηθικές αρχές και αξίες, σοβιετικού καθεστώτος. Τέλος, το στρατόπεδο εκτόπισης στη Σιβηρία, όπου διαδραματίζεται η τελευταία πράξη της όπερας, δεν διαφέρει σε πολλά σε σύγκριση με εκείνα που είχαν ήδη θέσει σε λειτουργία οι σταλινικές αρχές για τον εγκλεισμό των αντιφρονούντων.

 

 

 

         

  Lady  Macbeth of Mtsensk, πράξη τέταρτη, σκηνή ένατη

 

                                   

 

 ‘Εντρομος για την ίδια του τη ζωή, ο Shostakovich αναγκάστηκε να αποσύρει την Συμφωνία αρ. 4 (εκτελέσθηκε για πρώτη φορά το 1961, οκτώ χρόνια έπειτα από τον θάνατο του Stalin), δεν ξανασυνέθεσε ποτέ πλέον όπερα, παρά την αποδεδειγμένη κλίση του προς αυτό το είδος, μετέβαλε ριζικά το ύφος της μουσικής του σύνθεσης, προσαρμόζοντάς το θεματολογικά και αισθητικά στις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Γενικότερα, για ολόκληρο το υπόλοιπο της ζωής του,   επιδώθηκε σε έναν επίπονο αγώνα επιβίωσης, προκειμένου να μπορέσει να διατηρήσει, στο μέτρο του δυνατού, την καλλιτεχνική του ακεραιότητα ενάντια στην ολοκληρωτική καταστολή.

 

                        Β.  Η πρόσκαιρη εκεχειρία: οι Συμφωνίες της περιόδου του πολέμου

 

Στις 22 Ιουνίου 1941, ο γερμανικός στρατός εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση. Πρόκειται για την απαρχή μιας αντιπαράθεσης, που όμοιά της δεν έχει υπάρξει σε επίπεδο βίας και σε μέγεθος ανθρωπίνων απωλειών. Ταυτόχρονα, εγκαινιάστηκε ένα από τα ηρωϊκότερα κεφάλαια της ιστορίας του ρωσικού λαού, εκείνο του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου. Η γερμανική εισβολή βρήκε τον Shostakovich σε μια φάση συμβιβασμού με το καθεστώς. Συνθέσεις του όπως η Συμφωνία αρ.5 ή το κουαρτέτο εγχόρδων αρ.1, συνυφασμένα με τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και απομακρυσμένα από το πρωτοποριακό και καινοτόμο ύφος της προ του 1936 παραγωγής, είχαν, τρόπον τινα, αποκαταστήσει τη αξιοπιστία του στα μάτια των κρατικών αρχών. Αν μη τι άλλο, ο ίδιος και η οικογένειά του, έχαιραν ένός ευπρεπούς τρόπου ζωής και δεν διακατέχονταν, πλέον, από το φόβο των διώξεων. Η γερμανική εισβολή ενεργοποίησε εκ νέου τα ανακλαστικά αντίστασης του συνθέτη κατά του αυταρχισμού. Με τη διαφορά του ό,τι η συγκυρία οδήγησε σε μια μετατόπιση του κέντρου βάρους: τη σταλινική τρομοκρατία αντικατέστησε, για ολόκληρο το υπόλοιπο του πολέμου, η ναζιστική βαρβαρότητα. 

Η Πολιορκία του Λένινγκραντ
Η Πολιορκία του Λένινγκραντ

Η εμπειρία του πολέμου προσέφερε το έναυσμα για τη σύνθεση δυο, επικών διαστάσεων, συμφωνιών. Η Συμφωνία αρ.7 φέρει την προσωνυμία “Λένινγκραντ” και γράφηκε μέσα στην πολιορκημένη πόλη. Ο   Shostakovich υπήρξε αυτόπτης μάρτυς της πρωτοφανούς αυτής δοκιμασίας. Κατατάχθηκε εθελοντικά στις τάξεις του πυροσβεστικού σώματος, η δε φωτογραφία του, ένστολου, έκανε το γύρο του κόσμου ως σύμβολο  της ηρωϊκής, από κάθε άποψη, αντίστασης των συμπολιτών του. Η Συμφωνία αρ.7 περιγράφει, ουσιαστικά, ολόκληρο το ιστορικό των 872 ημερών από την εκδήλωση της γερμανικής επίθεσης έως τη λύση της πολιορκίας.

       

   Σπάνιο τεκμήριο: η σύνθεση της Συμφωνίας αρ.7 κατά τη διάρκεια της πολιορκίας

                                   

 

unnamed (1)
Εξώφυλλο του Time Magazine

Πρόκειται, αναμφίβολα, για προγραμματική μουσική, στα όρια του πομπώδους. Εμπεριέχει, ωστόσο, ολόκληρο τον πόνο και τον σπαραγμό του δράματος, το οποίο περιγράφει. Η παρτιτούρα φυγαδεύθηκε υπό μορφή μικροφίλμ στις ΗΠΑ, όπου το έργο γνώρισε, το καλοκαίρι του 1942, την πρώτη του εκτός ΕΣΣΔ εκτέλεση, υπό τη διεύθυνση του Arturo Toscanini. Τόσο εντός όσο και εκτός των συνόρων, η Συμφωνία του Λένινγκραντ γνώρισε τεράστια απήχηση λειτουργώντας, σε μια κρίσιμη καμπή του πολέμου κι ενώ τίποτα δεν είχε ακόμα κριθεί, ως κορυφαία έκφραση εμψύχωσης στον αγώνα κατά του γερμανικού ολοκληρωτισμού και μιλιταρισμού. Χαρακτηριστικά, διαρκούντος του πολέμου, αριθμεί άνω των 60 εκτελέσεων στις ΗΠΑ, τη Μεγ. Βρετανία, την Αυστραλία και τη Λατινική Αμερική. Περισσότερο συγκινητική υπήρξε, ωστόσο, στις 9 Αυγούστου 1942, η πρώτη (τρίτη κατά σειρά εντός της ΕΣΣΔ) εκτέλεση μέσα στο πολιορκημένο Λένινγκραντ από μια αποδεκατισμένη, εξαιτίας των θανάτων   από τον λιμό, ορχήστρα, υπό τον ήχο των εκρήξεων. Μεταξύ των παρευρισκομένων ακροατών,  αισθητή ήταν η παρουσία μαχητών, που  μόλις είχαν προσέλθει από τη γραμμή του μετώπου και έφεραν μαζί τον οπλισμό τους. Αντιπροσωπευτικό προϊόν συγκυρίας, η Συμφωνία απώλεσε σημαντικό μέρος από την αίγλη της μετά το πέρας των εχθροπραξιών και μόνο πρόσφατα επανήλθε με αξιώσεις στο ρεπερτόριο των μεγάλων αιθουσών συναυλιών ανά τον κόσμο.

                                    

                                    Το θριαμβευτικό φινάλε της Συμφωνίας αρ.7

                                 


 

Λιγότερο απλή είναι η περίπτωση της έτερης “πολεμικής” Συμφωνίας, η οποία φέρει τον αριθμό 8. Φαινομενικά, η συμφωνία αυτή αποτελεί προέκταση της προκατόχου της. Στην πραγματικότητα, τα δυο έργα δεν διαθέτουν κανένα, σχεδόν, κοινό παρονομαστή, πέραν του ό,τι γράφτηκαν εν καιρώ πολέμου. Η εντυπωσιακών διαστάσεων όγδοη Συμφωνία χρονολογείται από το 1943. Η σύνθεσή της ολοκληρώθηκε μέσα σε χρονικό διάστημα 40, μόλις, ημερών. Παίχτηκε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του ιδίου έτους στη Μόσχα. Οι επιχειρήσεις είχαν προσλάβει, πλέον, ευνοϊκή τροπή για τους Συμμάχους, γεγονός που επέτρεπε μια λιγότερο περιγραφική προσέγγιση και προσέφερε τη δυνατότητα για έναν σε βάθος στοχασμό επάνω στα δεινά του πολέμου. Κατά τον  Shostakovich, επρόκειτο για ένα ποίημα αφιερωμένο στην ανθρώπινη δυστυχία γενικότερα, ανεξάρτητα από τα αίτια που την προκαλούν. Και εκεί ακριβώς ελλόχευε ο κίνδυνος να ζωντανέψουν μνήμες και σύνδρομα του παρελθόντος με κίνδυνο να επαναληφθεί η διαπόμπευση του 1936. Τελικά, μια δυσάρεστη εξέλιξη αυτού του είδους απετράπη χάρη σε δυο παράγοντες. Ο πρώτος ήταν η κεφαλαιοποίηση της επιτυχίας, εντός και εκτός ΕΣΣΔ, που είχε γνωρίσει προηγουμένως η Συμφωνία του Λένινγκραντ. Ο δεύτερος ήταν η καταλυτική παρέμβαση του έγκριτου  μουσικολόγου και προσωπικού φίλου του συνθέτη, Ivan Sollertinsky, ο οποίος, λίγο πριν από την πρεμιέρα, ερμήνευσε αυθαίρετα το έργο ως αντανάκλαση των δεινών του συγκεκριμένου πολέμου, με ένα παράθυρο ανοικτό προς τη μεταπολεμική πραγματικότητα. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η Συμφωνία αρ.8 εκφράζει πολλά περισσότερα. Ο ίδιος ο συνθέτης έτρεφε αδυναμία για το συγκεκριμένο έργο, θεωρώντας πως περικλείει αυτοβιογραφικά και βιωματικά στοιχεία. Ακόμα και σήμερα υπάρχουν ειδικοί, οι οποίοι θεωρούν την όγδοη Συμφωνία ως την παρακαταθήκη του Shostakovich . Είναι ορθό έως τη συγκεκριμένη φάση της μουσικής του παραγωγής. Ακολουθούν, όμως, έργα, όπως οι Συμφωνίες αρ. 10 και 15, τα οποία διεκδικούν με περισσότερες αξιώσεις τον τίτλο της παρακαταθήκης. Κάποια στιγμή, οι επίσημες αρχές σκέφτηκαν να προσδώσουν στην όγδοη Συμφωνία την προσωνυμία “Στάλινγκραντ” και να την αφιερώσουν στη μνήμη των πεσόντων της ομώνυμης μάχης. Ευτυχώς για το έργο και για τον ίδιο τον  Shostakovich προσωπικά, η ιδέα  εγκαταλείφθηκε στην πορεία.

Η όλη δομή επιβεβαιώνει τις προθέσεις του συνθέτη. Πυρήνας του έργου είναι δυο σαρδόνια, μακάβρια σχεδόν, με ιλιγγιώδεις μηχανικούς ρυθμούς, scherzi διάρκειας 6-7 λεπτών της ώρας το καθένα. Η επιρροή του Gustav Mahler, ενός συνθέτη, τον οποίο ο Shostakovich εκτιμούσε ιδιαίτερα, είναι εμφανής τόσο σε δομικό όσο και σε υφολογικό επίπεδο. Επιπρόσθετα, με τα δυο αυτά scherzi, δίνεται επιτέλους, έπειτα από πολλά χρόνια, ελεύθερη διέξοδος στο πηγαίο ταλέντο του συνθέτη. Τα δυο κεντρικά μέρη πλαισιώνονται από ένα εισαγωγικό adagio διάρκειας 27΄ (!) και από ένα μικρότερης διάρκειας largo. Το φινάλε (allegretto), είναι το περίφημο άνοιγμα προς το μέλλον. Σχετικά με αυτό το μέρος, ο  Shostakovich εκφράστηκε ως εξής:Πρόκειται για μια προσπάθεια να διερευνήσει κανείς το μέλλον, τη μεταπολεμική εποχή. Ο,τιδήποτε δαιμονικό και άσχημο θα εξαφανιστεί. Το καλό και το όμορφο θα θριαμβεύσουν”. Διόλου παράξενο το ό,τι κινδύνεψε τα μέγιστα να υποστεί εκ νέου ένα διασυρμό ίσης κλίμακας με εκείνον της δεκαετίας του ΄30.

      Το τρίτο μέρος της Συμφωνίας αρ.8, υπό τη διεύθυνση του θρυλικού Yevgeny Mravinsky

                                  

 

 

                                                         Γ.  Η εκδίκηση: η Συμφωνία αρ.9

 Ο τερματισμός του πολέμου, το 1945, βρήκε τον  Shostakovich με ανάμεικτα συναισθήματα. Από τη μια πλευρά, είχε οριστικά και αμετάκλητα κλείσει ένα από τα πλέον οδυνηρά και ολέθρια κεφάλαια της Ιστορίας. Η ανακούφιση ήταν αναμενόμενη αντίδραση. Από την άλλη, όμως, τα χρόνια προβλήματα της σοβιετικής κοινωνίας, επιβαρυμένα από το κόστος του πολέμου, επανέρχονταν στο προσκήνιο, σε συνδυασμό με μια έκδηλη ανησυχία μήπως η τελική επικράτηση της ΕΣΣΔ καθιστούσε τον Stalin ακόμα πιο αλαζόνα και αδίστακτο. Αξιοποιώντας στο έπακρο την αίγλη του νικητή, ο τελευταίος ουδόλως θα δίσταζε να προσφύγει σε αυταρχικότερες μεθόδους, προκειμένου να εμπεδώσει το ούτως ή άλλως τυραννικό του καθεστώς. Πολύ γρήγορα, ο Shostakovich αναγκάστηκε εκ των πραγμάτων να επωμιστεί μια δυσβάσταχτη αποστολή. Την αποστολή της σύνθεσης μιας ένατης Συμφωνίας. Η πρόκληση ήταν πολυδιάστατη.

Κατά πρώτο λόγο, ο αριθμός 9 ενεργοποιούσε, μεταξύ των μουσικοσυνθετών, συνειρμούς υπαρξιακής φύσεως. Ο Beethoven και ο Schubert είχαν καταφέρει να φτάσουν έως εκεί. Ωστόσο, ο πρώτος, εξαιτίας σοβαρού προβλήματος ακοής, δεν ήταν σε θέση να απολαύσει την πρώτη εκτέλεση του έργου. Ο δεύτερος άφησε την τελευταία του πνοή, προτού η δική του ένατη Συμφωνία προφτάσει να δει το φως της ημέρας.

unnamed (2)
Η Μόσχα πανηγυρίζει τον τερματισμό του πολέμου

Η ένατη του Bruckner παρέμεινε ημιτελής για τον ίδιο ακριβώς λόγο. Ο Mahler κατάφερε να συνθέσει μια πλήρη ένατη Συμφωνία (ουσιαστικά δέκατη) έχοντας προηγουμένως αντιστρέψει, για λόγους προληπτικούς, την αριθμητική ιεραρχία και βαπτίσει την πραγματική του ένατη “Το τραγούδι της Γης”. Η εσκεμμένη αυτή πρωτοβουλία δεν απέτρεψε, τελικά, τον θάνατό του, λίγο καιρό αργότερα. Σε αντίθεση με όλους τους υπόλοιπους, ο  Shostakovich διέθετε το συγκριτικό πλεονέκτημα της ηλικίας. Ήταν μόλις 39 ετών και έχαιρε άκρας υγείας. Ο αριθμός εννέα δεν ενείχε, επομένως, για εκείνον, συμβολισμούς μεταφυσικού περιεχομένου. Το πραγματικό δέος προερχόταν από το συνδυασμό δυο άλλων παραμέτρων: Της, μυθικής σχεδόν, αίγλης, που εξέπεμπαν ανεξαιρέτως όλες οι παραπάνω Συμφωνίες και των υπέρμετρων προσδοκιών που έτρεφε το σοβιετικό καθεστώς ως προς τη σύνθεση μιας κορωνίδας των Συμφωνιών, μιας ένατης των ενάτων, ενός έργου, δηλαδή, το οποίο όχι μόνο θα αντανακλούσε το μέγεθος της νίκης, αλλά θα εξυμνούσε, παράλληλα, τα επιτεύγματα του υπαρκτού σοσιαλισμού. Άλλωστε, με αφορμή τις δυο “πολεμικές” Συμφωνίες, ο Shostakovich είχε αποδείξει έμπρακτα πως δεν αντιμετώπιζε κανένα απολύτως πρόβλημα σύνθεσης ενός έργου κολοσσιαίων διαστάσεων. Κατά συνέπεια, το χρίσμα του ανήκε δικαιωματικά. Ο ίδιος χειρίστηκε την υπόθεση με τρόπο αριστοτεχνικό. Απέφυγε τον κίνδυνο της σύγκρισης με τα μεγαθήρια της παγκόσμιας μουσικής κληρονομιάς, συνθέτοντας την πλέον απρόβλεπτη ένατη Συμφωνία, την οποία θα μπορούσε κανείς να διανοηθεί. Ταυτόχρονα, μετάλλαξε την όλη πομπώδη, γεμάτη προσδοκίες, διαδικασία σε πραγματική φαρσοκωμωδία, παίρνοντας, με την ευκαιρία αυτή, εκδίκηση για όσα είχε υποστεί στο παρελθόν.  Η Συμφωνία αρ.9 του Shostakovich δεν εμπεριέχει το πανανθρώπινο μήνυμα του Beethoven. Ούτε τα βιωματικά στοιχεία (εν είδει απολογισμού και αποχαιρετισμού στη ζωή) των Schubert, Bruckner και Mahler. Δεν παραπέμπει καν στη μορφή και στο πνεύμα των δυο Συμφωνιών της εποχής του πολέμου. Πρόκειται για ένα σύντομο, σχετικά, έργο, με διαφανή ενορχήστρωση, ένα έργο γεμάτο χιούμορ, ανατροπές, νεανική φρεσκάδα, σαρκασμό, γρίφους, πρωτότυπες ιδέες και ατελείωτες εκπλήξεις, σφυρηλατημένο  με γνώμονα την καλύτερη παράδοση ενός Haydn. Πλήρης ανακολουθία με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα στη σταλινική Ρωσία του 1945.

 

                            Ο Leonard Bernstein αναλύει και σχολιάζει τη Συμφωνία αρ.9                

                                    

 


Η τιμωριτική αντίδραση του καθεστώτος εκδηλώθηκε τρία χρόνια αργότερα, το 1948. Ο Stalin είχε αναθέσει τότε την πολιτισμική πολιτική της ΕΣΣΔ στον  Andrei Zhdanov. Για δεύτερη φορά, η πορεία του τελευταίου διασταυρωνόταν με εκείνη του  Shostakovich, καθώς ο  Zhdanov υπήρξε, πιθανότατα, το 1936, ο ανώνυμος συντάκτης του περίφημου άρθρου, βάσει του οποίου  σηματοδοτήθηκε η δημόσια διαπόμπευση του μουσικοσυνθέτη. “Ο,τιδήποτε είχε καταδικαστεί το 1936”, δήλωσε ο νέος υπεύθυνος της πολιτισμικής πολιτικής, “εξακολουθεί να παραμένει καταδικαστέο. » Όποιος πιστεύει πως η Κεντρική Επιτροπή σφάλει υπεραμυνόμενη του ρεαλισμού και της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, ας βγει να το διακηρύξει δημόσια”.  Με αφετηρία την παραπάνω δήλωση, ξεκίνησε μια προσχεδιασμένη τριήμερη συζήτηση, με αντικειμενικό στόχο τη συμμόρφωση εάν όχι την ηθική εξόντωση μιας ομάδας καλλιτεχνών, έχουσας επικεφαλής τους Shostakovich, Prokofiev,Khachaturian και Kabalevsky. H ομιλία του  Shostakovich ήταν σπαρακτική: “Η δουλειά μου έχει να επιδείξει πολλές ελλείψεις παρά το γεγονός ό,τι, σε ολόκληρη τη σταδιοδρομία μου, η σκέψη μου ήταν ανελλιπώς στραμμένη προς το λαό, προς τους ακροατές μου και προς όλους όσους με περιέβαλαν με την εμπιστοσύνη τους. Υπήρξα δεκτικός στην κριτική, επιδιώκοντας να δουλεύω ολοένα καλύτερα και σκληρότερα. Αποτελώ ο ίδιος αντικείμενο κριτικής σήμερα και θα συνεχίσω να σέβομαι την κριτική”. Η έσχατη ταπείνωση, με ψήγματα ειρωνίας παραταύτα, εντοπίζεται στο τέλος της ομιλίας: “Νομίζω πως η τριήμερη συζήτηση αποδείχθηκε μεγίστης αξίας, ειδικότερα αν μελετήσουμε προσεκτικότερα την ομιλία του Συντρόφου  Zhdanov. Όπως και άλλοι, επιθυμώ να προμηθευτώ ένα αντίγραφο. Μια πληρέστερη μελέτη αυτού του εξέχοντος κειμένου, είμαι πεπεισμένος πως θα βοηθήσει τα μέγιστα όλους στο έργο μας”. Η παραπάνω δήλωση νομιμοφροσύνης δεν αποδείχτηκε επαρκής, προκειμένου να διασώσει τον  Shostakovich από τη δυσμένεια. Οι συνέπειες επεκτάθηκαν και στη διδασκαλία του στα ωδεία της Μόσχας και του Λένινγκραντ.

Original caption: 3/25/1949-New York: Anti-Communist demonstrators carry placards outside the Waldorf Astoria where a press conference was in progress preceding the opening session of the controversial cultural and scientific conference for World Peace. (Copyright Bettmann/Corbis / AP Images)
Διαδήλωση έξω από τη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης για τις Επιστήμες και τον Πολιτισμό, Νέα Υόρκη, 1949

Χειρότερη από όλα υπήρξε η προβολή του, από τη σταλινική γραφειοκρατία, ως εμβληματική φυσιογνωμία στο πλαίσιο διαφόρων Διεθνών Συνδιασκέψεων Ειρήνης για τις Επιστήμες και τον Πολιτισμό, όπου ήταν υποχρεωμένος να εκφωνεί λόγους με τη γνωστή ξύλινη γλώσσα, τους οποίους υπαγόρευε το καθεστώς. Επακόλουθο όλων αυτών, ήταν ο σχηματισμός μιας δισυπόστατης και αντιφατικής αντίληψης γύρω από το πρόσωπό του. Για τις επίσημες αρχές, παρέμενε ο ενσαρκωτής του εκφυλισμένου αστικού φορμαλισμού. Αντίθετα, στα μάτια της Δύσης, λειτουργούσε ως γνήσιος εκφραστής του Σοβιετικού καλλιτεχνικού πνεύματος.

 

                             Δ.  Η λύτρωση: ο θάνατος του Stalin και η Συμφωνία αρ.10

unnamed (3)
Η σορός του Stalin σε δημόσιο προσκύνημα στο Κρεμλίνο

 

 Όταν, στις 5 Μαρτίου 1953 ο Stalin άφησε την τελευταία του πνοή, η ιδεολογική αντιπαράθεση μεταξύ Ανατολής και Δύσης βρισκόταν σε περίοδο έξαρσης. Έπειτα από τη συγκυριακή συμπόρευση της περιόδου του πολέμου, ο Κομμουνισμός είχε εκ νέου αναγορευθεί σε αντίπαλο δέος του Καπιταλισμού, σε μια υφήλιο, η οποία είχε ήδη βιώσει τα πρώτα θερμά επεισόδια του Ψυχρού πολέμου (ελληνικός εμφύλιος, πόλεμος της Κορέας, πρώτη κρίση του Βερολίνου) κινούμενη, πλέον, στην πυρηνική εποχή (η ΕΣΣΔ προέβη στην πρώτη δοκιμή ατομικής βόμβας το 1949). Η σοβιετική επιρροή είχε επεκταθεί στο ήμισυ της ευρωπαϊκής ηπείρου. Στο εσωτερικό, το καθεστώς, στηριζόμενο αποκλειστικά επάνω στον τρόμο και στην καταστολή, είχε αγγίξει πρωτόγνωρα επίπεδα αυταρχισμού, συγκεντρωτισμού και αλαζονείας. Επόμενο ήταν ο αιφνίδιος θάνατος του ηγέτη να προκαλέσει οξύτατους περισπασμούς. Την αρχική ανακούφιση διαδέχθηκε μια πολύμηνη περίοδος ανακατατάξεων και γενικής αμηχανίας, έως ότου γίνει αντιληπτό πως η χώρα είχε εισέλθει σε τροχιά αποσταλινοποίησης. Η Συμφωνία αρ.10 του  Dmitri Shostakovich είναι ο αδιαφιλονίκητος καθρέπτης των παραπάνω.

Επισήμως, σύνθεση της Συμφωνίας αρ.10 έλαβε χώρα στο χρονικό διάστημα μεταξύ Ιουλίου και Οκτωβρίου 1953, δηλαδή έπειτα από το θάνατο του Stalin. Προσχέδια του έργου υπήρχαν, ωστόσο, από το 1951 ήδη, είναι δε βέβαιο πως η κοσμοϊστορική καμπή της άνοιξης του 1953 δεν άφησε ανεπηρρέαστο τον συνθέτη, εναποθέτοντας το στίγμα της επάνω στο έργο. Η δέκατη Συμφωνία δικαιολογημένα θεωρείται ως η μεγαλύτερη στιγμή του Shostakovich. Με εξαίρεση την εντελώς διαφορετικής έμπνευσης και θεματολογίας Συμφωνία αρ.15, έναν αποχαιρετισμό στη ζωή, πουθενά αλλού ο μουσικοσυνθέτης δεν έδωσε τόσο ελεύθερη και ειλικρινή διέξοδο στο προσωπικό και αυτοβιογραφικό του συναίσθημα, όσο στη Συμφωνία αρ.10. H παγκόσμια πρώτη του έργου έλαβε χώρα στις 17 Δεκεμβρίου 1953 στο Λένινγκραντ, έξι, μόνο, ημέρες πριν από την εκτέλεση του Lavrentiy Beria, επικεφαλής της ΝΚVD (προκατόχου της KGB), μια πρώτη απτή ένδειξη πως η χώρα είχε γυρίσει αμετάκλητα σελίδα. Μέσα στην ίδια την ΕΣΣΔ, η Συμφωνία αρ.10 έγινε δεκτή με ανάμεικτα συναισθήματα.

unnamed (4)
H ιστορική ηχογράφηση υπό τον Δημήτρη Μητρόπουλο

Η Δύση, όμως, την υιοθέτησε δίχως χρονοτριβή. Τον Οκτώβριο του 1954, προτού συμπληρωθεί ένα έτος από την πρώτη εκτέλεση, κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ η ιστορική ηχογράφηση, υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Μητρόπουλου. Ο μεγάλος Έλληνας αρχιμουσικός, διέγνωσε αμέσως την αξία του έργου καθώς και το μήνυμα που αυτό εξέπεμπε και έσπευσε να το εντάξει στο ρεπερτόριο της Φιλαρμονικής ορχήστρας της Νέας Υόρκης, της οποίας ηγείτο.Είναι κρίμα που δεν μ’ άφησες να σας παίξουμε τη 10η Συμφωνία του Shostakovich, γιατί χαλάει ο κόσμος όπου την παίξαμε!”, έγραφε προς τη φίλη του, Καίτη Κατσογιάννη, τον Σεπτέμβριο του 1955, παραμονές της περιοδείας της ορχήστρας στην Ελλάδα Το βαθιά μελαγχολικό, πλήρες απαισιοδοξίας, πρώτο μέρος της Συμφωνίας, είναι ταυτόχρονα και το μακροσκελέστερο ολόκληρου του έργου. Η διάρκειά του ξεπερνά εκείνη των τρίτου και τετάρτου μέρους αθροιζομένων. Η εισαγωγή γίνεται από τα έγχορδα με αρκετές παύσεις στο ενδιάμεσο (οι σιωπές, γεμάτες συγκινησιακή φόρτιση, αποτελούν συστατικό στοιχείο της μουσικής γραφής του Shostakovich).  Τη σκυτάλη παίρνει, κατόπιν, το κλαρινέτο, προκειμένου να αναπτύξει μια υπέροχη μελωδία, όπου η ανθρώπινη ευαισθησία εκχυλίζει μέσα στο αχανές της σκοτεινής, απειλητικής σχεδόν, αυτής ατμόσφαιρας. Οι διάφορες ομάδες των οργάνων επεκτείνουν τη μελωδία, έως ότου η ορχήστρα, με πλήρη σύνθεση, οδηγήσει τα πράγματα σε μια σύντομη πρώτη δραματική κορύφωση. Το κλαρινέτο επανέρχεται στο προσκήνιο, ολοκληρώνοντας την εισαγωγική ενότητα του πρώτου μέρους.

                                              Η αρχή της Συμφωνίας αρ.10

                                   

 Εν συνεχεία, η απέραντη μοναξιά της αρχής μεταλλάσσεται  σε  πραγματική κραυγή απόγνωσης, με εντυπωσιακά fortissimi. Ποτέ άλλοτε η μουσική του Shostakovich  δεν άγγιξε τόσο ψηλά μεγέθη ανθρώπινου σπαραγμού όσο σε αυτό το σημείο. Το κλείσιμο του πρώτου μέρους, είναι ένα είδος αποχαιρετισμού, κράμα διστακτικότητας  και  λύπης, που επαναφέρει την απεραντοσύνη του μοναχικού τοπίου της αρχής. Στο προσκήνιο  επανέρχονται τα πνευστά,  δυο πίκολα κλαρινέτα στην προκειμένη περίπτωση, για να παραμείνει μόνο το ένα, καθώς σβήνει η μουσική.    Η πιανίστρια Tatyana Nikolaeva, προσωπική φίλη του Shostakovich, επιμένει πως η σύνθεση του πρώτου μέρους της Συμφωνίας είχε ολοκληρωθεί πριν από το θάνατο του Stalin. Διόλου απίθανο, καθώς πρόκειται για την κατάθεση ψυχής ενός απελπισμένου ανθρώπου, παγιδευμένου μέσα στα προσωπικά του αδιέξοδά και σε εκείνα του περιβάλλοντος, στο οποίο ζει και δημιουργεί.

Το βίαιο δεύτερο μέρος λέγεται πως είναι η μουσική απεικόνιση του ιδίου του Stalin. “Στη δέκατη Συμφωνία περιέγραψα, πράγματι, τον Stalin. Συνέθεσα το έργο μετά τον θάνατό του και κανείς, έως τώρα, δεν έχει μαντέψει περί τίνος η Συμφωνία κάνει λόγο. Αναφέρεται στον Stalin και στην εποχή του. Το δεύτερο μέρος, το scherzo, είναι, σε γενικές γραμμές, ένα μουσικό πορτραίτο του Stalin. Φυσικά, υπάρχουν και άλλα πολλά, αυτή, πάντως, είναι η κεντρική ιδέα”. Έτσι εκφράστηκε ο  Shostakovich στις συζητήσεις που είχε, πολύ αργότερα, με τον Solomon Volkov και που ο τελευταίος συγκέντρωσε το 1979 σε ένα βιβλίο με τίτλο: Testimony. The Memoirs of Dmitri Shostakovich. Σήμερα, επικρατούσα άποψη είναι πως το δεύτερο μέρος της Συμφωνίας αρ.10 αποτελεί, γενικότερα, το πορτραίτο μιας δικτατορίας και την καταγγελία ενός συστήματος στυγνής καταστολής.

 

                                            Το δεύτερο μέρος της Συμφωνίας αρ.10

   Αν διατηρούνται κάποιες επιφυλάξεις κατά πόσο το δεύτερο μέρος της Συμφωνίας αποτελεί τη μουσική απεικόνιση του Stalin προσωπικά, ως προς την ταυτότητα του ατόμου, που περιγράφεται στο τρίτο μέρος, δεν υφίσταται η παραμικρή αμφιβολία: πρόκειται για τον ίδιο τον συνθέτη. Δεν χρειαζόταν κάποια επεξηγηματική τοποθέτηση, προκειμένου κάτι τέτοιο να αποδειχθεί. Ένας γρίφος, με ευκολότατο κλειδάριθμο αποκρυπτογράφησης, ήταν αρκετός

            Στον δυτικό τρόπο μουσικής γραφής, χρησιμοποιούνται εναλλακτικά δυο πρακτικές, προκειμένου να κατονομαστούν οι φθόγγοι στις μεγάλες κλίμακες, μείζονα και ελάσσονα: με συλλαβές (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si) και με γράμματα (C, D, E, F, G, A, Β/Η).

unnamed (1)

Τα ημιτόνια, η μικρότερη απόσταση μεταξύ 2 φθόγγων, έχουν επίσης, αντίστοιχα, τον δικό τους τρόπο ονομασίας: π.χ. Re δίεση = Dis, Mi ύφεση = Es, κ.ο.κ. Το τρίτο μέρος της Συμφωνίας διατρέχεται διαγωνίως από ένα απλούστατο μουσικό θέμα, που ο συνθέτης έχει εμπιστευθεί στα κόρνα. Το θέμα έχει ως ακολούθως:

unnamed (2)

Re – Mi ύφεση – Do – Si ή D – Es – C – H (DSCH), με άλλα λόγια, Dmitri Schostakovich (το επώνυμο του συνθέτη απαντάται και με αυτή την ορθογραφία). Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με ένα δεύτερο μουσικό θέμα:

unnamed (3)

EL(a)M(i)R(e)A = ELMIRA. H Elmira Nasirova ήταν από τις αγαπημένες μαθήτριες του Shostakovich.

Διαδεχόμενο τη χιονοστιβάδα του δευτέρου μέρους, το τρίτο αποπνεέι μια αίσθηση συγκρατημένης αισιοδοξίας. Πιο ανυπόμονο και ενθουσιώδες, το θέμα ELMIRA επιχειρεί ένα είδος εξορκισμού και απαλλαγής από τον τύραννο και την κυριαρχία του. Περισσότερο συνεσταλμένο, το θέμα DSCH εκφράζει αμφιβολίες κατά πόσο είναι εφικτός ένας πανηγυρισμός στην παρούσα συγκυρία. ‘Ενα πάντως είναι δεδομένο. Ο Stalin είναι νεκρός, έστω και αν το κενό εξουσίας και ο φόβος του αγνώστου προκαλούν ανασφάλεια ως προς τη

unnamed (4)
Dmitri Shostakovich και Herbert von Karajan έπειτα από μια εκτέλεση της Συμφωνίας αρ.10, Μόσχα, 1969

διάδοχο κατάσταση. Από τα ίδια, ακριβώς, ανάμεικτα συναισθήματα διακατέχεται επίσης το πρώτο ήμισυ του τετάρτου μέρους. Ωστόσο, καθώς αναπτύσσεται, μετεξελίσσεται σε ένα ενστικτώδες ξέσπασμα  αγαλλίασης, στους αντίποδες ακριβώς του σκοτεινού πρώτου και του βίαιου δευτέρου μέρους. Το θέμα DSCH επανεμφανίζεται κάποια στιγμή, μέσα όμως σε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο. Το πλαίσιο μιας συλλογικής, στα όρια της υστερίας σχεδόν, ανείπωτης χαράς.

 

                                Απόσπασμα από το φινάλε της Συμφωνίας αρ.10

                               

 

Πέραν του γεγονότος ό,τι αντανακλά τη λύτρωση, η Συμφωνία αρ.10 αποτελεί μια βαθιά προσωπική έκφραση του τι ήταν η ζωή πριν και έπειτα από τον θάνατο του Stalin, όχι μόνο για τον ίδιο τον  Shostakovich προσωπικά, αλλά για εκατομμύρια Ρώσων πολιτών.

 

Η Συμφωνία αρ.10 σε Μι Ελάσσονα, έργο 93, υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Μητρόπουλου

 

 

Shostakovich against Stalin, The war symphonies – A Documentary

 

 

 

Βιβλιογραφία

 

Anderson, M.T.     Symphony for the City of the Dead: Dmitri Shostakovich and the Siege of 

                               Leningrad, Σόμερβιλ, MA, 2015

Fay, L.                    Shostakovich: A Life, Οξφόρδη, 2000

Martynov, I.,           Dmitri Shostakovich, the man and his work, Νέα Υόρκη, 1974

Meyer, K.,              Dimitri Chostakovitch, Παρίσι, 1994

Rosebery, E.,          Shostakovich, Λονδίνο, 1981

Seroff, V.                Dmitri Shostakovich, the life and background of a Soviet Composer, Νέα Υόρκη,

                                  1947

Sollertinsky, D.       Pages from the life of Dmitri Shostakovich, Λονδίνο, 1980

Trotter, W.R.            Priest of Music: The Life of Dimitri Mitropoulos, Νέα Υόρκη, 1995

Volkov, S.                Testimony. The Memoirs of Dmitri Shostakovich, Λονδίνο, 1979

Volkov, S.                 Chostakovitch et Staline, L’artiste et le tsar, Παρίσι, 2004,

Μητρόπουλος, Δ.,     Η αλληλογραφία του με την Καίτη Κατσογιάννη, Αθήνα, 1966

 

Αshley, T.,                  “Too scary for Stalin”, The Guardian, 26.03.2004

Klefstad T.                  “Shostakovich and the Peace Conference” Music and Politics, vol.6, 2, 2012

Nees, V.                      “L’énigme de la Symphonie dite «Leningrad» de Chostakovitch”, wsws.org,

                                    04.11.2013

Vulliamy, E.,            “Lady Macbeth of Mtsensk and the muddle surrounding Shostakovich’s opera”,

                                    The Guardian, 25.09.2015

giannis
Ο Γιάννης Μουρέλος είναι Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ