Skip to main content

Αρχείο

Ο πόλεμος των Falklands. Η τελευταία αναλαμπή της βρετανικής  αυτοκρατορικής ισχύος

Ο πόλεμος των Falklands. Η τελευταία αναλαμπή της βρετανικής 

αυτοκρατορικής ισχύος

 

Η μακροχρόνια αμφίπλευρη διεκδίκηση του συμπλέγματος των Νήσων Falklands (Islas Malvinas στα ισπανικά), οδήγησε το 1982 την Αργεντινή και το Ηνωμένο Βασίλειο σε μια σύντομης διάρκειας (74 ημερών) ένοπλη αντιπαράθεση στο Νότιο Ατλαντικό. Το διακύβευμα ήταν ισχυρό για αμφότερα τα μέρη. Ευρισκόμενο σε οικτρή οικονομική και πολιτική κατάσταση, το στρατιωτικό καθεστώς της Αργεντινής αναζητούσε απεγνωσμένα μια επιτυχία σε ένα εθνικό ζήτημα, ικανή να επιφέρει λαϊκό έρεισμα (ό,τι ακριβώς είχε συμβεί με την απριλιανή δικτατορία στην Ελλάδα και την περίπτωση της Κύπρου, οκτώ χρόνια νωρίτερα). Αποδεκατισμένη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Μεγ. Βρετανία, από τη δική της πλευρά, αναζητούσε εις μάτην την απωλεσθείσα αίγλη μέσα στα ερείπια της αποαποικιοποίησης (η τελευταία, πριν από τον πόλεμο των Falklands, εμπλοκή σε μια περιπέτεια αποικιακής φύσεως ήταν, το 1956, η επιχείρηση κατά της Διώρυγας του Σουέζ, η οποία εξελίχθηκε σε φιάσκο). Επισήμως, η διαφορά εκδηλώθηκε σε επίπεδο διεκδίκησης της κυριαρχίας. Η Αργεντινή θεωρούσε πως τα νησιά της ανήκαν ιστορικά, η δε Βρετανία αρνείτο να διαπραγματευθεί την από το 1841 επιτόπου παρουσία της. Το γόητρο, επομένως, ήταν μια σημαίνουσα παράμετρος σε μια αναμέτρηση, όπου για πρώτη φορά από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ενεπλάκησαν αεροναυτικές δυνάμεις τόσο εκτεταμένης κλίμακας. Σήμερα, 37 χρόνια αργότερα, οι συνέπειες του πολέμου των Falklands έχουν, πλέον αξιολογηθεί. Για τους ηττημένους Αργεντινούς, τα κοινωνικο-πολιτικά προβλήματα διαιωνίσθηκαν, παρά την πτώση του δικτατορικού καθεστώτος και την επάνοδο των δημοκρατικών θεσμών. Η κεφαλαιοποίηση της επιτυχίας από την Margaret Thatcher, εισήγαγε τους Βρετανούς σε μια νέα περίοδο εσωστρέφειας, κυρίως, όμως, στην εποχή του λεγόμενου “νεοφιλελευθερισμού”, με ανάλογους κραδασμούς. Η πρόσφατη ψήφος υπέρ του Brexit, θα μπορούσε, ίσως, να ερμηνευθεί ως μια ύστατη ενστικτώδης κίνηση αυτοπροστασίας από τα παραπάνω. Στον επιχειρησιακό τομέα, καταμετρήθηκαν συνολικά 907 νεκροί (649 Αργεντινοί, 255 Βρετανοί και 3 κάτοικοι του νησιού) και σημαντικός αριθμός τραυματιών εκατέρωθεν (775 και 1657 αντίστοιχα). Οι Αργεντινοί έχασαν 9 σκάφη (μεταξύ των οποίων ένα ελαφρύ καταδρομικό και ένα υποβρύχιο), 75 αεροσκάφη και 25 ελικόπτερα. Οι Βρετανοί απώλεσαν 7 σκάφη (μεταξύ των οποίων 2 φρεγάτες), 11 αεροσκάφη και 24 ελικόπτερα. Η επαγγελματική κατάρτιση των Βρετανών υπήρξε, αναμφίβολα, το αντιστάθμισμα της μεγάλης απόστασης από το Μητροπολιτικό έδαφος και τις βάσεις ανεφοδιασμού. Όταν, ωστόσο, οι άπειροι Αργεντινοί κληρωτοί στρατιώτες παραδίδονταν πανικόβλητοι κατά δεκάδες ή αρνούνταν να εκτελέσουν τις διαταγές των ανωτέρων τους κατά την τελευταία μάχη του Mount Longdon, δεν είχαν, προφανώς, αντιληφθεί πως απέναντί τους βρισκόταν ένας αντίπαλος δίχως υπεροπλία στους αιθέρες και στην ξηρά και ο οποίος είχε ξεπεράσει, και εκείνος, κάθε όριο φυσικής και ψυχικής αντοχής. Πρακτικά, ίσχυαν ακόμη όλες οι προϋποθέσεις προκειμένου η σύγκρουση να προσλάβει μια εκ διαμέτρου αντίθετη έκβαση.

Ισπανικός χάρτης του 1769.

1.Επιχείρηση Rosario: Η κατάληψη των Νήσων από τους Αργεντινούς (2 Απριλίου 1982).

Η προέλαση του αποβατικού Σώματος προς το Port Stanley.

 

Η έπαρση της σημαίας στον περίβολο του Βρετανικού Κυβερνείου.

 

Βρετανοί αιχμάλωτοι, την πρώτη μέρα της εισβολής.

 

Αμφίβιο όχημα μέσα στους δρόμους του Port Stanley.

 

Ο Βρετανός Κυβερνήτης Rex Hunt. Απελάθηκε από τους Αργεντινούς και αποκαταστάθηκε στο αξίωμά του έπειτα από το πέρας του πολέμου.

 

Ο στρατιωτικός διοικητής των Falklands, Mario Menéndez (αριστερά) συνομιλεί με τον αντιναύαρχο Carlos Büsser, υπεύθυνο της επιχείρησης Rosario.

2.Η πορεία προς την ένοπλη αντιπαράθεση (3 – 24 Απριλίου 1982).

Ο απόπλους του αεροπλανοφόρου HMS Hermes, ναυαρχίδας της Βρετανικής δύναμης κρούσης, από το λιμάνι του Portsmouth στις 5 Απριλίου 1982.

 

Ο διάπλους του Ατλαντικού από τη Βρετανική αρμάδα.

 

Βρετανοί κομμάντος, φέροντες πλήρη εξάρτηση, ασκούνται στο κατάστρωμα του υπερωκεανίου Queen Elisabeth 2 κατά τη διάρκεια του διάπλου.

 

Η Βρετανή πρωθυπουργός Margaret Thatcher και ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Alexander Haig έξω από την πρωθυπουργική κατοικία, σε μια από τις ύστατες προσπάθειες διασφάλισης της ειρήνης.

 

Ο στρατηγός Leopoldo Galtieri, επικεφαλής του στρατιωτικού καθεστώτος της Αργεντινής.

3.Οι πρώτες επιχειρήσεις στη στεριά και στη θάλασσα (25 Απριλίου – 20 Μαΐου 1982).

Επιχείρηση Paraquat: Η ανακατάληψη της Νήσου South Georgia (25 Απριλίου 1982).

 

Τορπιλισμός και βύθιση του ελαφρού καταδρομικού General Belgrano από το Βρετανικό υποβρύχιο Conqueror (2 Μαΐου 1982). Από το πλήρωμα, 323 άτομα έχασαν τη ζωή τους και άλλα 772 περισυνελέγησαν από παρακείμενα Αργεντινά και Χιλιανά πλοία.

 

Η απάντηση των Αργεντινών: Βύθιση του αντιτορπιλικού HMS Sheffield από τηλεκατευθυνόμενο πύραυλο Exocet με 20 νεκρούς. Επλήγη στις 4 Μαΐου 1982 και βυθίστηκε έξι ημέρες αργότερα, έπειτα από απεγνωσμένες προσπάθειες διάσωσης.

 

Το αεροπλανοφόρο Veinticinco de Mayo του πολεμικού ναυτικού της Αργεντινής. Αποσύρθηκε από την εμπόλεμη ζώνη, για λόγους προληπτικούς, την επομένη της απώλειας του General Belgrano. Τα αεροσκάφη του συνέχισαν να επιχειρούν από τις αεροπορικές βάσεις των Falklands.

 

Dassault/Bréguet Super Étendard της αεροπορίας ναυτικού της Αργεντινής. Ο εφιάλτης των Βρετανών.

 

Απογείωση μαχητικού αεροσκάφους από το HMS Hermes.

4.Οι χερσαίες επιχειρήσεις (21 Μαΐου – 14 Ιουνίου 1982).

Η ανάπτυξη του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος.

 

Η απόβαση των πεζοναυτών στο San Carlos (21 Μαΐου 1982).

 

Η βύθιση της φρεγάτας HMS Antelope στον κόλπο του San Carlos (24 Μαΐου 1982).

 

Το βοηθητικό σκάφος SS Atlantic Conveyor φλέγεται στον κόλπο του San Carlos (25 Μαΐου 1982). Βυθίστηκε τρεις μέρες αργότερα, παρασύροντας δέκα ελικόπτερα στον βυθό της θάλασσας. Η απώλεια των τελευταίων υπήρξε μοιραία για τα πεζοπόρα τμήματα, τα οποία αναγκάστηκαν να μεταφέρουν τον οπλισμό στους ώμους κατά τη διάρκεια της διάβασης των κεντρικών Falklands.

 

Αργεντινοί αιχμάλωτοι έπειτα από τη μάχη του Goose Green (28 – 29 Μαΐου 1982).

 

Προέλαση μέσα από τα Kεντρικά Falklands.

 

Το μεταγωγικό σκάφος RFA Sir Galahad έχει πληγεί από την Αργεντινή αεροπορία στο Bluff Cove (8 Ιουνίου 1982). Από την επίθεση έχασαν τη ζωή τους 48 άτομα και πολλά άλλα υπέστησαν σοβαρά εγκαύματα. Τα περισσότερα θύματα, μέλη των Welsh Guards, βρίσκονταν σε διαδικασία αποβίβασης στην στεριά.

 

Οι επιζώντες του Sir Galahad μεταφέρονται στη στεριά.

 

Η μάχη του Mount Longdon, στις παρυφές του Port Stanley (11 – 12 Ιουνίου 1982). Παροχή πρώτων βοηθειών σε τραυματία.

 

Η μάχη του Mount Longdon. Αργεντινός αιχμάλωτος οδηγείται για ανάκριση.

 

Η είσοδος των Βρετανικών ειδικών δυνάμεων στο Port Stanley έπειτα από την παράδοση των Αργεντινών (14 Ιουνίου 1982).

 

Αργεντινοί αιχμάλωτοι στιβάζονται στους δρόμους του Port Stanley.

 

Η κεφαλαιοποίηση της επιτυχίας από την Margaret Thatcher.

 The Falklands War Documentary

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Blakeway, Denys: The Falklands War, London, Sidgwick & Jackson, 1992.

Brown, David: The Royal Navy and the Falklands War,  Leo Cooper, Barnsley, UK, 1987.

Freedman, Lawrence: The Official History of the Falklands Campaign. London, Whitehall Histories, Government Official History Series, 2005.

Fremont-Barnes, Gregory: The Falklands 1982: Ground operations in the South Atlantic, Oxford, Osprey Publishing, 2012.

Gavshon, Arthur, Rice, Desmond: The sinking of the Belgrano, London, Secker & Warburg, 1984.

Hastings, Max, Jenkins, Simon: The battle for the Falklands, New York, Norton,1984.

Goebel, Julius: La pugna por las islas Malvinas – Un estudio de la historia legal y diplomática, Yale University Press, 1983.

Kirschbaum, Oscar, Van Der Kooy, Roger, Cardoso, Eduardo: Malvinas, La Trama Secreta, Buenos Aires, Sudamericana/Planeta, 1983.

Middlebrook, Martin: The fight for the «Malvinas»: The Argentine Forces in the Falklands War, New York, Viking, 1989.

Moro, Ruben: The History of the South Atlantic Conflict: The War for the Malvinas,  1st edition, Santa Barbara, California, Praeger, 1989.

Rodríguez Mottino, Horacio: La artillería argentina en Malvinas, Coyoacán, México D.F., Editorial Clio, 1984.

Thatcher, Margaret: Downing Street Years, London, Harper Collins, 1993.

 

 

Κείμενο – Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – Επιμέλεια έκδοσης: Αλεξάνδρα Περχανίδου

Νικόλαος Ιντζεσίλογλου: Οικουμενικός Πατριάρχης και Οθωμανική Αυτοκρατορία: Τρία προς συζήτηση θέματα

Νικόλαος Ιντζεσίλογλου

Οικουμενικός Πατριάρχης και Οθωμανική Αυτοκρατορία:

Τρία προς συζήτηση θέματα

 

Στο άρθρο αυτό γίνεται προσπάθεια σκιαγράφησης των τρόπων με τους οποίους πολιτεύθηκε το Οικουμενικό Πατριαρχείο εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σχετικά με τρία θέματα που προκάλεσαν συζητήσεις και πάνω στα οποία διατυπώθηκαν αποκλίνουσες απόψεις. Η προσπάθεια αυτή περιλαμβάνει τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στη σχέση μεταξύ Μεχμέτ Β΄ του Πορθητή και του Γεώργιου Σχολάριου-Γενάδιου, πρώτου Οικουμενικού Πατριάρχη μετά την κατάληψη της Πόλης από τους Οθωμανούς. Στο δεύτερο μέρος δίνεται μια εξήγηση της στάσης του εθνομάρτυρα Γρηγορίου Ε΄ απέναντι στην ελληνική επανάσταση του 1821. Τέλος, στο τρίτο μέρος γίνεται αναφορά σε τρία διαφορετικά σχέδια Ανάστασης του Γένους κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με ιδιαίτερη έμφαση στο σχέδιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Η σχέση του Γ. Σχολάριου-Γεννάδιου με τον Μεχμέτ B΄ τον Πορθητή

Κάποιοι θεωρώ ότι παρερμηνεύουν μια φράση που αποδίδεται στον Γεώργιο Γεννάδιο-Σχολάριο (περίπου 1400 – 1473), και επαναλαμβάνουν κάποιες κριτικές και ανυπόστατες κατηγορίες ενάντια σ’ αυτόν που υπήρξε ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση.

Κατ’ αρχήν και προς αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, πρέπει να δώσουμε με συντομία το ιστορικό περίγραμμα της εποχής λίγο πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Εκατό περίπου χρόνια πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης, οι Οθωμανοί είχαν περάσει στην Ευρώπη και έκαναν εν τω μεταξύ πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας τους την Αδριανούπολη, ενώ η Κωνσταντινούπολη ήταν μια απομονωμένη πόλη, τουλάχιστον από την ξηρά.

Ο Πατριάρχης Γεώργιος Σχολάριος-Γεννάδιος.

Η επιρροή που ασκούσε ο Γεννάδιος πάνω στον Μεχμέτ Β΄τον Πορθητή (Φατίχ Σουλτάν Μεχμέτ, 1432 – 1481) είχε αρχίσει πολύ πριν την άλωση. Ο Γεννάδιος και ο Μεχμέτ, που παρά το νεαρό της ηλικίας του (μόλις σε ηλικία 21 ετών κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη) ήταν πολύ μορφωμένος, ιδιαίτερα ευφυής, πολύγλωσσος και γνώστης των ομηρικών επών, και ιδιαίτερα της Ιλιάδας (θαύμαζε από την Ιλιάδα κυρίως τον Αχιλλέα και εκτός Ιλιάδας τον Μεγαλέξανδρο), είχαν πριν την άλωση αλληλογραφία επί θεολογικών και φιλοσοφικών θεμάτων.

Αυτές οι σχέσεις και ανταλλαγές απόψεων επί θεολογικών και φιλοσοφικών θεμάτων ήταν κάτι το συνηθισμένο μεταξύ διανοουμένων την εποχή εκείνη. Ειρήσθω μάλιστα εν παρόδω ότι ο μεγάλος Έλληνας πλατωνιστής φιλόσοφος Γεώργιος Πλήθων-Γεμιστός (φιλοσοφικός αντίπαλος του Γενναδίου, ο οποίος ήταν αριστοτελιστής) είχε μεταβεί για «μεταπτυχιακές» πλατωνικές σπουδές από την Κωνσταντινούπολη στο Πανεπιστήμιο της Αδριανουπόλεως, που ήταν τότε η πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Όσον αφορά τη σχέση Γενναδίου και Μεχμέτ,  λέγεται ότι ο Μεχμέτ (του οποίου η τροφός του ήταν χριστιανή) ζήτησε από τον Γεννάδιο να τον βαπτίσει χριστιανό, αλλά ο Γεννάδιος αρνήθηκε, διότι ο Μεχμέτ δεν θεωρούσε ως αμάρτημα την παιδεραστία, αλλά ως μια φυσιολογική έκφραση και ικανοποίηση της σεξουαλικής επιθυμίας.

Μετά την άλωση, ο Μεχμέτ έψαξε να βρει τον Γεννάδιο, ο οποίος εν τω μεταξύ είχε γίνει μοναχός, για να τον κάνει Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Ο Γεννάδιος όμως κρυβόταν και απόφευγε να συναντήσει τον Μεχμέτ. Τελικά, ο Γεννάδιος-Σχολάριος συνελήφθη και οδηγήθηκε στον Μεχμέτ Β΄τον Πορθητή. Και βέβαια ο Μεχμέτ δεν ήθελε να κάνει Πατριάρχη τον Γεννάδιο μόνο και μόνο διότι τελούσε υπό την πνευματική επιρροή αυτού του τελευταίου, αλλά και διότι αυτό συνέφερε και στον ίδιο τον Μεχμέτ, από πολιτική άποψη. Πράγματι, προκειμένου να αποκλεισθεί κάθε διάθεση ή πρόθεση του Πάπα να οργανώσει τυχόν επέμβαση στην Κωνσταντινούπολη εκ μέρους της δυτικής Ευρώπης, προφανώς συνέφερε από πολιτική άποψη στον Μεχμέτ να καταργήσει τον παπικό πατριάρχη που είχαν εγκαταστήσει οι Παλαιολόγοι (και τον οποίο δεν τον ήθελε ούτε ο λαός της Κωνσταντινούπολης, που ήταν καθολικά ανθενωτικός και αντι-Παπικός) και να εγκαταστήσει έναν Πατριάρχη ανθενωτικό, όπως ο Γεννάδιος, που ήταν φημισμένος διανοούμενος και ηγετική μορφή των ανθενωτικών, την εποχή εκείνη (είχε διαδεχθεί τον Μάρκο τον Ευγενικό στο κίνημα των ανθενωτικών, μετά τον θάνατο αυτού του τελευταίου).

Μεχμέτ Β΄ ο Πορθητής.

Το θέμα των προνομίων, που δόθηκαν στον Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης και στην Εκκλησία σχετίζεται με τη δομή της οργάνωσης της Αυτοκρατορίας σε Μιλλέτ που εμπνεύστηκε και εφάρμοσε με επιτυχία ο Μεχμέτ. Αυτά τα προνόμια της Εκκλησίας (και όχι μόνο βέβαια) συνέβαλαν αποφασιστικά στην επιβίωση και διατήρηση της ταυτότητας του γένους στα δύσκολα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τέλος, όσον αφορά τη φράση που αποδίδεται στον Γεννάδιο «Είμαι Χριστιανός. Δεν είμαι Έλλην» δεν πρέπει να την παρερμηνεύουμε και να διαστρέφουμε το νόημά της. Το Έλλην σε αντιπαράθεση προς το Χριστιανός σημαίνει παγανιστής εθνικός, και ο Γεννάδιος με τη φράση αυτή ασκεί κριτική στον πλατωνιστή Γεώργιο Πλήθωνα-Γεμιστό όχι ως εθνικά Έλληνα στο γένος, αλλ’ ως νεοπαγανιστή (περίπου κάτι σαν τον αυτοκράτορα Ιουλιανό τον λεγόμενο και παραβάτη). Έτσι η φράση: «Είμαι Χριστιανός. Δεν είμαι Έλλην», ορθά εννοούμενη, σημαίνει: «Είμαι Χριστιανός. Δεν είμαι νεοπαγανιστής όπως ο Γεώργιος Πλήθων-Γεμιστός».

Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε΄ και η ελληνική επανάσταση του 1821.

Όταν ο Σουλτάνος πληροφορήθηκε ότι στη Μολδοβλαχία ξέσπασε επανάσταση από Έλληνες με αρχηγό έναν αξιωματικό του Ρωσικού στρατού (τον Αλέξανδρο Υψηλάντη) και μάλιστα της προσωπικής φρουράς του Τσάρου, εξοργίστηκε σφόδρα, διότι θεώρησε την όλη κατάσταση ως προδοσία κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Χαλιφάτου, υποκινούμενη από μια εχθρική δύναμη (τη Ρωσία). Για τον λόγο τούτο θέλησε να κηρύξει το μικρό Τζιχάντ (ιερό πόλεμο), δηλαδή να σφάξει όλους τους «απίστους». Προκειμένου όμως να εφαρμόσει μια τέτοια φοβερή απόφαση, έπρεπε ο Σουλτάνος να έχει και τη σύμφωνη γνώμη του Σελιχουλισλάμ (θρησκευτικού ηγέτη των Μουσουλμάνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Χαλιφάτου). Κάλεσε, λοιπόν, ο Σουλτάνος τον Σελιχουλισλάμ, του ανάγγειλε την απόφασή του και ζήτησε τη σύμφωνη γνώμη του. Ο Σελιχουλισλάμ ζήτησε μια διορία για να σκεφτεί και ειδοποίησε αμέσως τον Πατριάρχη για το τι πρόκειται να συμβεί, στέλνοντας το μήνυμα: «κάνε κάτι γιατί θα σας σφάξει όλους».

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄.

Ο Πατριάρχης, προκειμένου να σώσει το ποίμνιό του αποκήρυξε την επανάσταση και αφόρισε τους επαναστάτες. Έτσι ο Πατριάρχης έδωσε τη δυνατότητα στον Σελιχουλισλάμ να μη δώσει τη σύμφωνη γνώμη που απαιτούσε ο Σουλτάνος. Κι έτσι δεν κηρύχθηκε Τζιχάντ (ιερός πόλεμος) και αποτράπηκε η σφαγή των Χριστιανών. Ο Σουλτάνος, όμως, που αντιλήφθηκε τη συμπαιγνία των δύο θρησκευτικών ηγετών, τους σκότωσε και τους δύο. Και τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ και τον Σελιχουλισλάμ. Αυτή είναι η ιστορική αλήθεια!

Δικαίως, επομένως, ο Γρηγόριος Ε΄, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, αναγνωρίστηκε ως εθνομάρτυρας, και πολύ σωστά η Ορθόδοξη Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο τιμώντας την μνήμη του στις 10 Απριλίου, ημέρα του απαγχονισμού του.

Και οι δύσκολοι καιροί για Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως παραμένουν διαχρονικά (λιγότερο ή περισσότερο) δύσκολοι. Και για τον πρόσθετο τούτο λόγο απαιτείται διαχρονικά η προς αυτούς αμέριστη συμπαράστασή μας, ανεξαρτήτως προσώπων και πολιτικών τοποθετήσεων και επιλογών!

Τα σχέδια για την Ανάσταση του Γένους

Για την Ανάσταση του Γένους υπήρχαν διάφορες προτάσεις και σχέδια κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπήρχε, π.χ., το σχέδιο του Ρήγα, το σχέδιο του Πατριαρχείου και το σχέδιο, αργότερα, της Φιλικής Εταιρείας. Τα δύο πρώτα σχέδια δεν προέβλεπαν διάσπαση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και επομένως δεν προέβλεπαν δημιουργία εθνικών Κρατών, αλλά εκ των έσω μετάλλαξη της συνολικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ρήγας Βελεστινλής.

Ειδικότερα το Πατριαρχικό σχέδιο προέβλεπε, κατ’ αναλογία της μετατροπής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από λατινο-ειδωλολατρική σε ελληνο-χριστιανική (βλέπε Βυζαντινή) Αυτοκρατορία, την αντίστοιχη μετατροπή-μετάλλαξη ολόκληρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μέσω της διαρκούς και προοδευτικής (με υπομονή και επιμονή) βελτίωσης της κοινωνικής θέσης των χριστιανών Ρωμιών και προώθησής τους σε καίριες θέσεις με κοινωνική επιρροή. Το σχέδιο αυτό γνώρισε σχετική επιτυχία όσον αφορά τους τομείς της οικονομίας, της εκπαίδευσης και εν μέρει της διοίκησης. Δεν επιτεύχθηκε η διείσδυση στο στρατό, όπου τελικώς επικράτησαν οι εθνικιστέςΝεότουρκοι.

Το πανευρωπαϊκό και παναμερικανικό κύμα της εθνικής ιδεολογίας που χαρακτηρίζει κυρίως τον 19ο αιώνα και του εθνικισμού στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα, σάρωσε και εξουδετέρωσε κάθε πολυεθνικό αυτοκρατορικό σχεδιασμό. Έτσι, το σχέδιο που πραγματοποιήθηκε ήταν εκείνο της Φιλικής Εταιρείας, που ανταποκρινόταν στο αίτημα του σχηματισμού εθνικού Κράτους. Βέβαια για να κερδηθεί η υπόθεση της δημιουργίας εθνικού Κράτους, χρειάστηκαν όχι μόνο το σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας και οι αγώνες και ηρωικές θυσίες των Ελλήνων, αλλά και η στρατιωτική επέμβαση των τριών μεγάλων δυνάμεων της εποχής (Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας) ιδίως με τη ναυμαχία του Ναυαρίνου και τη νίκη επί του Αιγυπτο-οθωμανικού στόλου, καθώς επίσης και με την αποβίβαση για εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην Πελοπόννησο χιλιάδων Γάλλων στρατιωτών υπό τον στρατηγό Maison.  Επρόκειτο για μια στρατιωτική νίκη, που έκανε τον σπουδαίο ήρωα του απελευθερωτικού αγώνα  και διορατικότατο πολιτικά Θεόδωρο Κολοκοτρώνη να πει μετά τη ναυμαχία του Ναυαρίνου¨ «Κερδίσαμε τον πόλεμο και χάσαμε την ανεξαρτησία!»

Πάντως, ακόμη και στις αρχές του 20ου αιώνα δεν είχε σβήσει εντελώς, σε ορισμένους ελληνικούς κύκλους (βλέπε, π.χ., τη συνωμοτική οργάνωση Κωνσταντινούπολης των Ίωνα Δραγούμη και Σουλιώτη) η ιδέα της κυριαρχίας της Ρωμιοσύνης εντός μιας πολυεθνικής αυτοκρατορικής δομής (κυρίως εντός του μικρασιατικού υπόλοιπου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας), ως μόνης ικανής να αντιπαρατεθεί δια της ισχύος στον ιμπεριαλισμό κυρίως των Γάλλων και των Βρετανών, οι οποίοι διψούσαν για επικράτηση και κυριαρχία στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή (βλέπε γεωστρατηγικά σημαντικές θέσεις και πλούσιες ενεργειακές πηγές).

Ο Νικόλαος Ιντζεσίλογλου είναι Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας του Δικαίου, ΑΠΘ

Κωνσταντίνος Σβολόπουλος: Η ελληνικότητα είναι ανάχωμα στην απρόσωπη εξομοίωση της παγκοσμιοποίησης

Έφυγε από τη ζωή ο ιστορικός και ακαδημαϊκος Κωνσταντίνος Σβολόπουλος

Κωνσταντίνος Σβολόπουλος

Η ελληνικότητα είναι ανάχωμα στην απρόσωπη εξομοίωση της παγκοσμιοποίησης

 

Απεβίωσε το μεσημέρι της Τρίτης 13 Αυγούστου, στην Αθήνα, ο ιστορικός, πανεπιστημιακός καθηγητής και πρώην πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών Κωνσταντίνος Σβολόπουλος. Ήταν 81 ετών.

Γεννημένος στην Aθήνα το 1938, ο Κωνσταντίνος Σβολόπουλος σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Πολιτικές Επιστήμες στα Πανεπιστήμια Στρασβούργου και Παρισίων.

Ανακηρύχθηκε διδάκτωρ στα Πανεπιστήμια Στρασβούργου και Αθηνών και υφηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης όπου και διετέλεσε καθηγητής της Ιστορίας των Διεθνών Σχέσεων (1981-1989). Διετέλεσε επί εννέα χρόνια διευθυντής του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, του οποίου παρέμεινε επίτιμος διευθυντής. Tο 1989 εξελέγη καθηγητής της Iστορίας του Nεωτέρου Eλληνισμού στο Πανεπιστήμιο Aθηνών.

Tο 1990 ανέλαβε τη Διεύθυνση του Iδρύματος «Kωνσταντίνος Γ. Kαραμανλής», του οποίου υπήρξε συνιδρυτής με τους K. Tσάτσο και K. Tρυπάνη. Εξέδωσε επίσης βιογραφία του έλληνα πολιτικού: «Καραμανλής 1907-1998» (Ίκαρος, 2012).

Διετέλεσε μέλος του επιστημονικού συμβουλίου του Iδρύματος Nτε Γκωλ και επίτιμος εταίρος της Eταιρείας NA Eυρώπης του Mονάχου.

Υπήρξε τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 2003 και χρημάτισε πρόεδρός της το 2010.

Ήταν παντρεμένος με την ηθοποιό του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου Κατερίνα Χέλμη.

Η Clio Turbata αναδημοσιεύει, ως φόρο τιμής, τη σύντομη συνέντευξη, που ο Κωνσταντίνος Σβολόπουλος παραχώρησε στην εφημερίδα Καθημερινή και στην Άννα Γριμάνη στις 3 Μαΐου 2009.

 

H ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;

Αναμφισβήτητα, επενεργεί ως αίσθημα, ενσυνείδητα ή υποσυνείδητα, υπό την επήρεια είτε του περιβάλλοντος, γεωφυσικού ή ανθρώπινου, είτε της παράδοσης, ιστορικής ή πολιτιστικής. Θα ήταν εν τούτοις ευκταίον να αναχθεί το αίσθημα σε συνείδηση. Το συγκεκριμένο αυτό γεγονός δεν θα ήταν καταρχήν ασύμβατο με την αυτονόητη, κατά την εποχή μας, πύκνωση της επικοινωνίας με άλλους λαούς και με διαφορετικούς πολιτισμούς. Αποτελεί όμως ανάχωμα -ευτυχώς!- στην απρόσωπη εξομοίωση -πολιτική, κοινωνική ή πνευματική- που επιχειρείται στις μέρες μας στο όνομα της παγκοσμιοποίησης.

Τι πιο μικρό ελληνικό αγάπησα.

Τα χρώματα της θάλασσας, όπως «καθρεφτίζονται» στους πίνακες του Παναγιώτη Τέτση.

Η υπέροχη εκδοχή του Ελληνα.

Οταν είναι δημιουργικός, όταν κάνει χρήση της ιδιότυπης ευφυΐας του, της τόλμης και της φαντασίας του.

Αυτό που με χαλάει.

Η αδιαφορία, η ραστώνη, η προσαρμογή σε όσες ευκολίες παρέχονται στο πλαίσιο της σύγχρονης ζωής.

Προσόν ή μειονέκτημα να είσαι Ελληνας σήμερα;

Παρά τις έκδηλα αρνητικές πλευρές που οφείλουμε να μην παραβλέπουμε, είναι δυνάμει ικανός να επιτελέσει γόνιμα έργα – στο κοινωνικό ή το πνευματικό πεδίο. Βασική όμως προς τούτο προϋπόθεση παραμένει η βούληση να αξιοποιήσει ιδιότητες που τείνουν να τον αναβιβάσουν στο επίπεδο μαχητή και όχι παθητικού αποδέκτη των συμπτωμάτων παρακμής που κατατρύχουν -ατυχώς- τη σύγχρονη ζωή σε παγκόσμια κλίμακα.

Παράγει πολιτισμό ο Ελληνας της νέας εποχής ή μένει προσκολλημένος σε μια ρητορική ελληνικότητα;

Αντλώντας έμπνευση και ιδέες απ’ τη δική του σπάνια πολιτιστική παρακαταθήκη, είναι εξ ορισμού σε θέση να δημιουργήσει νέα, πρότυπα και πρωτότυπα πολιτιστικά αγαθά. Αν στρέψει όμως την πλάτη στα διαχρονικά αυτά μηνύματα, αν -λόγω και άγνοιας- προκρίνει την οδό του «πιθηκισμού» έναντι σχημάτων και προτάσεων χωρίς παρελθόν και μέλλον, κινδυνεύει να εξουδετερώσει κάθε πλεονέκτημα. Στο σημείο αυτό εντοπίζεται ένας κίνδυνος μείζων εκείνου που συνεπάγεται η προσκόλληση σε μια «ρητορική ελληνικότητα» – που, εξάλλου, δεν αποτελεί και κύριο γνώρισμα των ημερών μας.

Με ποια ταυτότητα οι Ελληνες περιέρχονται στον σύγχρονο κόσμο;

Απαιτείται να ενισχυθεί η αυτοσυνείδηση ότι, ως αποτέλεσμα βιωμάτων και εμπειριών, προσφέρεται να εισφέρει στον σύγχρονο κόσμο ή -αν ο ισχυρισμός αυτός είναι μεγαλόστομος- στη σύγχρονη Ευρώπη την αίσθηση της ισορροπίας και της ελευθερίας. Δεν υπάρχει λόγος ούτε να διακατέχεται ή να επιδεικνύει αίσθημα μειονεξίας, ούτε και να ασπάζεται μορφές κοινωνικής συμπεριφοράς ανοίκειας στον εκάστοτε περίγυρό του.

Το ελληνικό μου «γιατί» κι ένα «πρέπει» που πέταξα.

Το μείζον αρνητικό ερώτημα «γιατί», διαχρονικά παρόν και ουσιαστικά αναπάντητο επί αιώνες, εντοπίζεται στον πειρασμό για διαίρεση και μισαλλοδοξία, για τη «διχόνοια», κατά τη ρήση του Σολωμού, η οποία συχνά μαστίζει την ελληνική δημόσια ζωή – υπό συνθήκες είτε δυστυχίας είτε και ευημερίας. Αραγε, είναι όμως πραγματιστική η πρόταση ότι «πρέπει» να εξουδετερωθεί η αδυναμία αυτή;

Ο Ελληνας ποιητής μου.

Ο Διονύσιος Σολωμός, στο μέτρο που αγγίζει βαθύτερα βιώματα που διακατέχουν πάντοτε την ανθρώπινη ύπαρξη.

Η αδιαπραγμάτευτη ελληνική αλήθεια μου.

Η καθαρότητα, το ελληνικό φως κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Η Οδός των Ελλήνων στον παγκόσμιο χάρτη – ορίστε την.

Η αδιάκοπη προσπάθεια για την επιτέλεση έργου δημιουργικού.

 

Πηγή: Καθημερινή

 

Συνοπτική εργογραφία Κωνσταντίνου Σβολόπουλου

 

 

Καμένα Βούρλα: νοσταλγικές μνήμες μεγαλείου και δόξας

Καμένα Βούρλα: νοσταλγικές μνήμες μεγαλείου και δόξας

H είδηση έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία εκείνο το αυγουστιάτικο πρωϊνό του 1961: “Παίδες, τρέξτε! Στην πλαζ γυρίζουν ταινία. Είναι εκεί ο Αυλωνίτης, η Βασιλειάδου και ο Ρίζος”. Στην αρχή, νομίζαμε πως επρόκειτο για φάρσα. Κάτι τέτοιο φάνταζε εξωπραγματικό. Αληθινή κοσμογονία στη νωχελική καθημερινότητά μας. Όταν, όμως, είδαμε να συγκεντρώνεται πλήθος, αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε το αδιανόητο. Παρατήσαμε το πρόγευμα και την προετοιμασία για το θαλάσσιο μπάνιο και τρέξαμε πάραυτα στην πλαζ του ΕΟΤ. Δυο πράγματα θυμάμαι σαν χθες: 1) το σπρώξιμο, για να εξασφαλίσω θέση με θέα, έξω από την περίφραξη, στο ύψος, σχεδόν, της δημοσίας οδού, που τότε περνούσε μέσα από τον οικισμό και 2) την εικόνα των πρωταγωνιστών, καθισμένων στις γνωστές πάνινες κινηματογραφικές πολυθρόνες, πάνω στην άμμο.

Αργότερα, οι εξελίξεις προσέλαβαν ακόμα πιο συγκλονιστική τροπή. Μαγεμένοι, παρακολουθούσαμε εκ του σύνεγγυς το γύρισμα μιας βωβής σκηνής, ακριβώς μπροστά από το ξενοδοχείο Ράδιον, όπου ο Γιώργος Τσιτσόπουλος κρυβόταν πίσω από ένα αυτοκίνητο, προκειμένου να αποφύγει τη χυμώδη Πόπη Λάζου. Θέλοντας, προφανώς, να δώσει περισσότερη φυσικότητα και κίνηση, ο σκηνοθέτης της ταινίας, Νίκος Τσιφόρος, ζήτησε από δυο νεαρές παριστάμενες, να περάσουν, δήθεν αμέριμνες, μπροστά από τον φακό. Εκείνες, θεώρησαν σκόπιμο να το πράξουν τραγουδώντας. “Σκ… κυρίες μου”, ήταν η οργισμένη αντίδραση. Η σκηνή έπρεπε να ξαναγυριστεί και ο σκηνοθέτης άρχισε να ψάχνει για νέους εθελοντές. Όταν το βλέμμα του καρφώθηκε στη δική μας παρέα (περί τους 5-6 μπόμπιρες), αισθανθήκαμε την ανάσα μας να κόβεται και την καρδιά μας να παίζει ταμπούρλο. “Για ελάτε, εσείς παιδιά. Θα περάσετε από αυτό εδώ το σημείο, αλλά δεν θα βγάλετε τσιμουδιά. Σύμφωνοι;”. Και να θέλαμε, άλλωστε, αδυνατούσαμε από συγκίνηση! Τη φορά αυτή, η σκηνή κλείδωσε. Τρέχοντας πίσω στο ξενοδοχείο, φώναξα στη μητέρα μου θριαμβευτικά: “Έπαιξα στο σινεμά!”. Ήταν η πρώτη δημόσια εμφάνιση της ζωής μου, σε ηλικία εννέα, μόλις, ετών. Τελικά, δεν αξιώθηκα ποτέ να δω τη σκηνή.  Κόπηκε στο μοντάζ…

Την επομένη, ανακατεύτηκα με το πλήθος, που περιέβαλε τους πρωταγωνιστές στην περίφημη σκηνή, όπου ο Νίκος Ρίζος πετάει τραπέζια και καθίσματα στη θάλασσα φωνάζοντας: “Εγώ σήμερα σκίζω Μαρίνες!”. Σήμερα, 58 χρόνια αργότερα, προσπάθησα κατ επανάληψη να εντοπίσω τον εαυτό μου, παγώνοντας το συγκεκριμένο σημείο στο DVD. Ακόμη δεν το έχω καταφέρει.

Κατά τα άλλα, το πρόγραμμα της ημέρας ήταν σταθερό. Περιλάμβανε μαθήματα γαλλικών αμέσως μετά το πρόγευμα (η πιο επαχθής στιγμή), μπάνιο στην πλαζ, μεσημεριανή κατάκλιση (συνήθως την κοπανούσαμε από το δωμάτιο εν αγνοία των μεγάλων και παίζαμε επιτραπέζια στο σαλόνι του ξενοδοχείου), ποδόσφαιρο δίπλα στο ρέμα το απόγευμα, ομαδική προσέλευση στους δυο υπαίθριους κινηματογράφους (Αττική και Ράδιον) το βράδυ, σταυροπόδι στα χαλίκια οσάκις είχε κόσμο. Το ρεπερτόριο περιλάμβανε επιμορφωτικές ταινίες, όπως Ο Γολγοθάς μιας ορφανής, Το Νησί των Γενναίων, Ο λουστράκος κ.ο.κ.. Εναλλακτικά, προσφερόταν πιο πέρα και παράσταση Καραγκιόζη σε μια αυτοσχέδια εγκατάσταση, με έντονη την τσίκνα από τα σουβλάκια και το ψητό καλαμπόκι, προερχόμενη από τον προαύλιο χώρο. Κάποτε, έφτασε στα Καμένα Βούρλα και ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής. Κατέλυσε στο ξενοδοχείο Γαλήνη. Παρά τις απέλπιδες προσπάθειές μας, δεν καταφέραμε να τον δούμε, έστω και από μακριά.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο Κοντός (1961)

“Εγώ σήμερα σκίζω Μαρίνες”

Στις πλαγιές του Καλλίδρομου και της Κνημίδας, τα Καμένα Βούρλα οφείλουν την ονομασία τους στο ακόλουθο περιστατικό: αρχικά, ήταν γνωστά ως «Παλιοχώρι». Κατά τους χρόνους της τουρκοκρατίας, στο πλαίσιο μιας τουρκικής επιδρομής, οι κάτοικοι, σύμφωνα με μια παράδοση, αναζήτησαν καταφύγιο σωτηρίας μέσα στα βούρλα (η περιοχή ήταν ελώδης). Όταν πέρασε ο κίνδυνος, έγινε πολύς λόγος για τη σωτηρία τους και πάνω στη συζήτηση κάποιος είπε τη φράση «ας είναι καλά τα καημένα τα βούρλα». Πρώτη επίσημη ονομασία ως «Καϋμένα Βούρλα» συναντάται στο βασιλικό διάταγμα του Γεωργίου Α΄ στις 29 Αυγούστου 1912,Περί αναγνωρίσεως των Δήμων και Κοινοτήτων του Νομού Φθιώτιδος”.

Οι ιαματικές πηγές έγιναν γνωστές περί το 1926. Ο χημικός Μιχαήλ Περτέσης ανακάλυψε, τότε, τις ευεργετικές, για τον άνθρωπο, θεραπευτικές ιδιότητες των πηγών της ευρυτερης περιοχής (Θερμοπύλες, Καμένα Βούρλα, Υπάτη). Συγκεκριμένα, διαπίστωσε πως η περιεκτικότητα των υδάτων σε ραδόνιο ήταν μοναδική και ανώτερη των περισσοτέρων αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Οι ιαματικές πηγές δημιουργήθηκαν από τις γεωλογικές μεταβολές του Μαλιακού Κόλπου και του ορεινού όγκου Καλλιδρόμου – Κνημίδος, και έγιναν γνωστές λόγω της σπάνιας σύστασής τους σε φυσικά μέταλλα, άλατα και ραδόνιο. Αναβλύζουν στους πρόποδες του βουνού Κνημίς, ανατολικής απόληξης του Καλλιδρόμου, και έχουν διαφορετική θερμοκρασία και ραδιενέργεια. Υπάρχουν οι ραδιενεργές πηγές, μια υδρόθειο-χλωρονατριούχος, μια άλλη σιδηρούχος, τέλος, η καλλυντική πηγή της Αφροδίτης, που περιέχει καλλοειδές θείον. Η θερμοκρασία των πηγών είναι 35 – 36οC και τα νερά τους ενδείκνυνται για πολλές και διάφορες παθήσεις.

Άποψη των Καμένων Βούρλων το 1930.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’30,ξεκίνησε η αξιοποίηση των πηγών με την κατασκευή σύγχρονων, για την εποχή, πολυτελών ξενοδοχειακών μονάδων που, εκτός απο την παροχή υπηρεσιών σχετικών με τα ιαματικά λουτρά, προσέφεραν ξενοιαστες και ξεκούραστες διακοπές στους παραθεριστές. Σταδιακά, τα Καμένα Βούρλα απέκτησαν μεγάλη φήμη, προσελκύοντας επώνυμους και ανώνυμους. Μεταπολεμικά, ειδικότερα δε στις δεκαετίες του ΄60 και του ΄70, υπήρξαν προνομιακός τόπος προορισμού των Αθηναίων (και όχι μόνο) για τους θερινούς μήνες.

Ανέγερση των λουτρικών εγκαταστάσεων το 1938.
Γενική άποψη της λουτρόπολης από το όρος Καλλίδρομο, το 1940. Σε πρώτο πλάνο διακρίνεται το υδροθεραπευτήριο και στο βάθος, τα ξενοδοχεία Θρόνιον και Ράδιον
Θέα από τη θάλασσα στις αρχές της δεκαετίας του ΄60. Διακρίνονται το ξενοδοχείο Ράδιον και στο δεξιό άκρο της φωτογραφίας το ομώνυμο εστιατόριο (κατεδαφίστηκε την ίδια περίπου εποχή).
Η συνοικία Αττική, στο ΝΑ άκρο του οικισμού.
Μπροστά από το υδροθεραπευτήριο Ασκληπιός.
Η είσοδος από την πλευρά της Αθήνας.
Η κεντρική αρτηρία, στις αρχές της δεκαετίας του ΄60.
Η ακτή του ΕΟΤ. Στο βάθος, διακρίνεται το τρεχαντήρι Χαράλαμπος, το οποίο απέπλεε καθημερινά με προορισμό την Αιδηψό. Ο διάπλους του Ευβοϊκού διαρκούσε, τότε, περί τις τρείς ώρες!
Το ξενοδοχείο Ράδιον, σήμα κατατεθέν της λουτρόπολης.
Στον περίβολο του ξενοδοχείου Γαλήνη.
Το ξενοδοχειακό συγκρότημα Φλοίσβος, στην έξοδο του οικισμού προς τη Λαμία.
Το ξενοδοχείο Αργώ, στις αρχές της δεκαετίας του ΄60.

Καμένα Βούρλα (1961 – 1962)

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο βασιληάς Idris της Λιβύης, στη Γαλήνη.
O Δημήτρης Μητροπάνος, νέος τραγουδιστής με τους Idols, το καλοκαίρι του 1965 στο κέντρο Corfu. Δίπλα του διακρίνεται ο Ντέμης Ρούσσος.
Η Ρένα Παγκράτη στα Καμένα  Βούρλα.
Το μνημείο του Λεωνίδα, στις γειτονικές Θερμοπύλες.
Το Μοτέλ Λεβέντη, στον Άγιο Κωνσταντίνο.
Mitsis Galini Wellness Spa & Resort. Η εξέλιξη του ξενοδοχείου Γαλήνη, σήμερα.

Το υδροθεραπευτήριο (επάνω) και το ξενοδοχείο Ράδιον (κάτω), σήμερα. Σπαρακτικά κατάλοιπα μιας νοσταλγικής εποχής, που έχει φύγει ανεπιστρεπτί.

TimeTravel – Παλιά Λουτρόπολη των Καμένων Βούρλων


 

Κείμενο – Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – Επιμέλεια έκδοσης: Δημήτρης Μητσόπουλος

Χαράλαμπος Παπασωτηρίου: Έναρξη του σκανδάλου Ουότεργκεϊτ

9 Αυγούστου 1974: Η παραίτηση του Richard Nixon από το προεδρικό αξίωμα

Χαράλαμπος Παπασωτηρίου

Έναρξη του σκανδάλου Ουότεργκεϊτ

Το εκπληκτικό με το σκάνδαλο Ουότεργκεϊτ είναι ότι μια μάλλον συνηθισμένη και «μπανάλ» υπόθεση πολιτικής κατασκοπείας οδήγησε στην πτώση ενός από τους πιο ισχυρούς προέδρους των μεταπολεμικών ΗΠΑ. Σε αυτό συνέβαλαν καθοριστικά δύο παράγοντες: Πρώτον, λόγω της μακρόσυρτης εμπλοκής των ΗΠΑ στο Βιετνάμ είχε κλονιστεί η εμπιστοσύνη πολλών Αμερικανών στην πολιτική ηγεσία τους, με αποτέλεσμα να υπάρχει ιδιαίτερα αυξημένη ευαισθησία στην αμερικανική κοινωνία όσον αφορά ζητήματα κατάχρησης εξουσίας. Δεύτερον, με το Ουότεργκεϊτ βγήκαν στη φόρα σοβαρότερες καταχρήσεις εξουσίας στελεχών του Λευκού Οίκου, που είχαν προκύψει μέσα στο νοσηρό κλίμα των διαρροών στον Τύπο από αξιωματούχους που διαφωνούσαν με τη συνεχιζόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ.

Το σκάνδαλο ξεκίνησε με τη σύλληψη στις 17 Ιουνίου 1972 πέντε ανδρών, που είχαν διαρρήξει τα γραφεία της δημοκρατικής εθνικής επιτροπής (Δημοκρατικό Κόμμα) στο εντυπωσιακό κτιριακό σύμπλεγμα Ουότεργκεϊτ στις όχθες του ποταμού Ποτόμακ στην πρωτεύουσα των ΗΠΑ, με σκοπό να βάλουν κοριούς και να συλλέξουν άλλες πληροφορίες. Επικεφαλής των πέντε ήταν ο υπεύθυνος ασφάλειας της προεκλογικής εκστρατείας του προέδρου Νίξον.

Το χειρότερο όμως ήταν ότι η αστυνομία βρήκε επάνω στους πέντε στοιχεία που τους συνέδεαν με τους Γκόρντον Λίντι και Χάουαρτντ Χαντ, στελέχη της προεκλογικής εκστρατείας του Νίξον που προηγουμένως είχαν υπηρετήσει στον Λευκό Οίκο. Κατά τη διάρκεια της θητείας τους στον Λευκό Οίκο οι Λίντι και Χαντ είχαν εμπλακεί σε σοβαρές καταχρήσεις εξουσίας υπό τις εντολές μερικών από τους στενότερους συνεργάτες του προέδρου Νίξον.

Οι δημοσιογράφοι Μπομπ Γούντγουορντ (δεξιά) και Καρλ Μπέρνστιν (εδώ στο γραφείο τους στην εφημερίδα Washington Post, τον Μάιο του 1973) τιμήθηκαν για την αποκάλυψη του σκανδάλου Ουότεργκεϊτ με το βραβείο Πούλιτζερ (ASSOCIATED PRESS).

Η «μονάδα υδραυλικών» του Λευκού Οίκου

Οι καταχρήσεις εξουσίας από στελέχη του Λευκού Οίκου προέκυψαν από την άρνηση του διευθυντή του FBI Τζέι Εντγκαρ Χούβερ να συνεχίσει παράνομες πρακτικές του παρελθόντος ενάντια στο αντιπολεμικό κίνημα και σε άλλους αντιφρονούντες. Το 1970, ο Χούβερ δήλωσε σε διυπηρεσιακή επιτροπή: «Για πολλά χρόνια ενέκρινα το άνοιγμα της αλληλογραφίας και άλλες παρόμοιες ενέργειες, αλλά όχι τώρα. Γίνεται ολοένα πιο επικίνδυνο και είναι πιθανό να μας ανακαλύψουν. […] Δεν εναντιώνομαι στο να συνεχίσουμε τις διαρρήξεις και το άνοιγμα της αλληλογραφίας και άλλες παρόμοιες ενέργειες, αρκεί κάποιος ανώτερος από εμένα να τις εγκρίνει. […] Δεν αναλαμβάνω πλέον ο ίδιος την ευθύνη, αν και το έκανα για πολλά χρόνια».

Το κρίσιμο βήμα για την άμεση εμπλοκή του Λευκού Οίκου σε παράνομες δραστηριότητες, μετά την άρνηση του Χούβερ να τις αναλάβει ο ίδιος, έγινε ύστερα από τη μαζική διαρροή στους New York Times τον Ιούνιο του 1971 των λεγόμενων «Εγγράφων του Πενταγώνου», μιας μεγάλης μελέτης του υπουργείου Αμυνας για την εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ που περιείχε χιλιάδες απόρρητα έγγραφα. Ο Νίξον διέταξε τη δημιουργία άτυπης «μονάδας υδραυλικών» στο επιτελείο του Λευκού Οίκου με σκοπό την καταπολέμηση των διαρροών απόρρητων πληροφοριών στον Τύπο, με επικεφαλής τους Λίντι και Χαντ. Μία από τις πρώτες ενέργειές τους ήταν, με εντολή του συμβούλου Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν, ενός από τους στενότερους συνεργάτες του Νίξον, να διαρρήξουν το γραφείο του ψυχιάτρου του πρώην αξιωματούχου που είχε διαρρεύσει τα «Εγγραφα του Πενταγώνου», ελπίζοντας να βρουν στοιχεία για τον δημόσιο κλονισμό της αξιοπιστίας του.

Επομένως, η σύλληψη των Λίντι και Χαντ λόγω της διάρρηξης από τους πέντε συνεργάτες τους στο Ουότεργκεϊτ απειλούσε να οδηγήσει στην αποκάλυψη αυτής της προγενέστερης παράνομης ενέργειας, στην οποία εμπλεκόταν ένας ιδιαίτερα στενός σύμβουλος του Νίξον.

Ως εκ τούτου, ο Νίξον, ο σύμβουλος Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν, ο επιτελάρχης του Λευκού Οίκου Μπομπ Χάλντεμαν και ο συνήγορος του προέδρου Τζον Ντιν προσπάθησαν να περιορίσουν τη ζημιά συγκαλύπτοντας την πλευρά του εγκλήματος που αφορούσε τους ηθικούς αυτουργούς, δηλαδή τον επικεφαλής της προεκλογικής εκστρατείας και πρώην υπουργό Δικαιοσύνης Τζον Μίτσελ και άλλα ηγετικά στελέχη της προεκλογικής οργάνωσης. Αλλωστε, δεν είχαν άλλη επιλογή από τη συγκάλυψη, καθώς η αποκάλυψη των ηθικών αυτουργών θα οδηγούσε τις διωκτικές αρχές στις προγενέστερες παρανομίες της «μονάδας των υδραυλικών» μέσα από τον ίδιο τον Λευκό Οίκο. Οι πολιτικά φυσιολογικές ενέργειες συγκάλυψης όμως συνιστούσαν ποινικά κολάσιμα αδικήματα –εξαγορά μαρτύρων, παρεμπόδιση της Δικαιοσύνης– που αποτέλεσαν ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια της προεδρίας Νίξον.

Το κτίριο Ουότεργκεϊτ στις όχθες του ποταμού Ποτόμακ, στο οποίο στεγάζονταν τα γραφεία του Δημοκρατικού Κόμματος στην Ουάσιγκτον (ASSOCIATED PRESS).

Η δημοσιογραφική έρευνα και το «βαθύ λαρύγγι»

Με την παροχή πλουσιοπάροχης χρηματικής υποστήριξης στους επτά κατηγορουμένους από το μυστικό κονδύλιο για το Ουότεργκεϊτ που έστησε ο Νίξον και οι συνεργάτες του, το σκάνδαλο καταλάγιασε μερικές εβδομάδες μετά τη σύλληψη των διαρρηκτών. Παρέμεινε ωστόσο στην επικαιρότητα στις σελίδες της Washington Post λόγω του ρεπορτάζ των δημοσιογράφων Μπομπ Γούντγουορντ και Καρλ Μπέρνστιν, με τον πρώτο να καθοδηγείται από έναν αξιωματούχο τον οποίο στο βιβλίο τους «All the President’s Men» ονόμασε «βαθύ λαρύγγι». Ο αξιωματούχος αυτός οδήγησε τους δύο δημοσιογράφους σε έρευνες για την αποκάλυψη των πηγών του μυστικού κονδυλίου για το Ουότεργκεϊτ («Follow the money»).

Για δεκαετίες η ταυτότητα του «βαθιού λαρυγγιού» παρέμεινε μυστική, καθώς ο Γούντγουορντ αρνήθηκε να την αποκαλύψει, επικαλούμενος το δημοσιογραφικό απόρρητο. Πολλοί πανεπιστημιακοί και άλλοι ερευνητές αφιέρωσαν χρόνια σε άκαρπες προσπάθειες να λύσουν τον γρίφο. Το 2005, ο Μαρκ Φελτ, υποδιοικητής του FBI το διάστημα 1972-1973, αποκάλυψε ότι αυτός ήταν το «βαθύ λαρύγγι». Οταν πέθανε ο θρυλικός διευθυντής του FBI Τζέι Εντγκαρ Χούβερ, τον Μάιο 1972, έπειτα από περίπου μισό αιώνα στο πόστο αυτό, οι ανώτεροι συνεργάτες του, συμπεριλαμβανομένου του Μαρκ Φελτ, ήλπιζαν ένας τους να τον αντικαταστήσει. Αντ’ αυτών, ο Νίξον διόρισε ως νέο διοικητή του FBI τον Πάτρικ Γκρέι, που δεν προερχόταν από το FBI, προκαλώντας την μήνιν του Μαρκ Φελτ.

Πιο πρόσφατα αποκαλύφθηκε ότι ο επιτελάρχης του Λευκού Οίκου Μπομπ Χάλντεμαν είχε ενημερώσει τον Νίξον στις 19 Οκτωβρίου 1972 ότι ο Μαρκ Φελτ διέρρεε πληροφορίες στον Τύπο. Ο Νίξον δεν τόλμησε να κινηθεί ενάντια στον Φελτ, φοβούμενος μην προβεί σε χειρότερες αποκαλύψεις.

Το σκάνδαλο Ουότεργκεϊτ απέκτησε απότομα νέα δυναμική τον Απρίλιο 1973, όταν οι προσπάθειες συγκάλυψης των ηθικών αυτουργών της διάρρηξης κατέρρευσαν. Ο Τύπος και το Κογκρέσο στράφηκαν στη συνέχεια στην ίδια τη συγκάλυψη, που ενέπλεκε άμεσα κορυφαία στελέχη του Λευκού Οίκου. Στις 30 Απριλίου, ο Νίξον αναγκάσθηκε να απολύσει τον επιτελάρχη του Λευκού Οίκου Μπομπ Χάλντεμαν, τον σύμβουλο Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν και τον συνήγορό του Τζον Ντιν.

Αριστερά: Ο συνήγορος του προέδρου Νίξον, Τζον Ντιν καταθέτει στην Επιτροπή της Γερουσίας (ASSOCIATED PRESS). Δεξιά: Ο σύμβουλος Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν καταθέτει στην Επιτροπή της Γερουσίας (ASSOCIATED PRESS).

 Ο Νίξον αρνείται να δώσει τις μαγνητοταινίες

Ακολούθησε η διαφοροποίηση του Τζον Ντιν από τους υπόλοιπους εμπλεκομένους στη συγκάλυψη. Ο Ντιν είχε βάσιμες υποψίες ότι οι υπόλοιποι θα επιδίωκαν να του φορτώσουν όλη την ευθύνη για τη συγκάλυψη. Για να μην καταλήξει αποδιοπομπαίος τράγος, αποφάσισε να συνεργαστεί με τη δικαιοσύνη και την εξεταστική επιτροπή της Γερουσίας. Μεταξύ άλλων, ο Ντιν κατέθεσε στη Γερουσία τον Ιούνιο του 1973 ότι είχε κατ’ επανάληψιν συζητήσει με τον Νίξον τις μεθόδους της συγκάλυψης, συμπεριλαμβανομένης της πλουσιοπάροχης χρηματοδότησης ενός από τα δύο πρώην στελέχη της «μονάδας των υδραυλικών» που είχαν οργανώσει τη διάρρηξη (εξαγορά μαρτύρων).

Καθώς ο Νίξον αρνήθηκε την κατηγορία, το όλο ζήτημα αφορούσε πλέον την αξιοπιστία του προέδρου έναντι της αξιοπιστίας ενός πρώην συμβούλου του. Αν και βαριά τραυματισμένος από τις αποκαλύψεις και τις ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν κατά των πρώην συνεργατών του, ο Νίξον είχε κάποιες ελπίδες να διασώσει την προεδρία του έστω και αποδυναμωμένη, εφόσον δεν προέκυπτε κάποιο ακλόνητο στοιχείο, πέρα από την κατάθεση του Ντιν, που να τον ενοχοποιεί ποινικά.

Τον Ιούλιο του 1973, ένας άλλος συνεργάτης του Νίξον ρωτήθηκε αν ο πρόεδρος μαγνητοφωνούσε τις συνομιλίες του στα γραφεία του. «Ηλπιζα να μου κάνατε αυτή την ερώτηση», απάντησε ο αξιωματούχος και αποκάλυψε ότι όντως ο Νίξον, από τις αρχές του 1971, μαγνητοφωνούσε τις συνομιλίες στα γραφεία του. Επομένως, υπήρχε τρόπος να διαπιστωθεί αν ο Ντιν είχε πει την αλήθεια για τις συνομιλίες του με τον Νίξον για τη συγκάλυψη. Καθώς ο Νίξον αρνήθηκε να παραδώσει τις μαγνητοταινίες των σχετικών συνομιλιών επικαλούμενος το απόρρητό τους, το ζήτημα κατέληξε για το επόμενο δωδεκάμηνο στη δικαιοσύνη. Τώρα, η υπόθεση θα λάμβανε δραματική τροπή.

Ο Χαράλαμπος Παπασωτηρίου είναι καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, πρόεδρος του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.

Πηγή: Καθημερινή – έντυπη έκδοση

Βασίλης Βουγιούκας: Η Χίος στη μετακατοχική περίοδο και η πορεία προς την εμφύλια σύγκρουση

Βασίλης Βουγιούκας

Η Χίος στη μετακατοχική περίοδο και η πορεία προς την εμφύλια σύγκρουση

Με το παρόν άρθρο θα επιχειρηθεί η, εν συντομία, περιγραφή της περιόδου από την απελευθέρωση της Χίου από τους Γερμανούς έως και την ολιγοήμερη εμφύλια σύγκρουση το 1948, μέσω της ανασκόπησης των γεγονότων – σταθμών και της πορείας της τοπικής Αριστεράς με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της, που τη διαχωρίζουν από τα υπόλοιπα παραδείγματα του Ελλαδικού χώρου, λόγω της στάσης της ηγεσίας του τοπικού εαμικού κινήματος που επιμένει σε μια γραμμή συμφιλίωσης μέχρι και τις αρχές του 1948.

Η Χίος γεωγραφικά χωρίζεται σε τρείς ζώνες. Κεντρικά, με τοποθέτηση προς τα παράλια της Μικράς Ασίας, βρίσκεται η Χώρα, το διοικητικό και οικονομικό κέντρο του νησιού. Κοντά στη Χώρα βρίσκεται ο Κάμπος όπου υπάρχει εντατική καλλιέργεια εσπεριδοειδών.

Η νότια Χίος χαρακτηρίζεται από ομαλό τοπίο με λόφους ή χαμηλά βουνά και μικρές πεδιάδες, όπου ευδοκιμεί ο ήμερος σκίνος από τον οποίο παράγεται η μαστίχα[1].

Στο βόρειο τμήμα του νησιού ξεκινούν οι μεγάλες οροσειρές με άγονο και τραχύ έδαφος. Τα Βορειόχωρα διαχρονικά παρουσιάζουν μικρές πληθυσμιακές συγκεντρώσεις, κυρίως ποιμένων, με εξαίρεση την κωμόπολη των Καρδαμύλων που αριθμούσε περί τους 7.500 κατοίκους στις αρχές του 20ου αιώνα, ναυτικούς ως επί το πλείστον, που δημιουργούσαν μία οικονομία βασισμένη στην εισροή συναλλάγματος[2].

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ αναφορικά με τις πολιτικές επιρροές στον εκλογικό χάρτη της Χίου, από την ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό της Ελλάδας μέχρι και τη δικτατορία του Μεταξά. Σε αυτά τα στοιχεία, και στις περισσότερες εκ των αναμετρήσεων επικρατούσαν υποψήφιοι που προέρχονταν από τον πολιτικό χώρο των Φιλελευθέρων[3].

Ο χώρος της Νότιας Χίου εμφάνιζε διαχρονικά τις πλέον συντηρητικές επιλογές ψήφου. Στον ίδιο αυτό γεωγραφικό χώρο εμφανίστηκαν στις εκλογές της 19ης Αυγούστου 1928 και οι πρώτες ψήφοι προς υποψηφίους της Αριστεράς από τους μικροκαλλιεργητές και τους εργάτες γης που απασχολούνταν στην παραγωγή εσπεριδοειδών και μαστίχας. Τα Καρδάμυλα, επίσης, λόγω του ναυτεργατικού στοιχείου και το εκλογικό τμήμα της Χώρας, όπου βρίσκονταν προσφυγικοί συνοικισμοί, έδιναν ψήφους στον εκάστοτε Αριστερό υποψήφιο[4].

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, η δημιουργία των αντιστασιακών οργανώσεων, η συνένωσή τους και η ένταξή τους στο ΕΑΜ δημιούργησαν όλες εκείνες τις προϋποθέσεις που ήταν απαραίτητες για να αποκτήσει η οργάνωση τη μεγαλύτερη δυνατή αποδοχή σε ένα ευρύ φάσμα της Χιώτικης κοινωνίας.

Χίος,1943: Από αριστερά πάνω. Ξενοφών Περδίκης, Μάρω Κατσόγιαννου και ο φιλόλογος Μιχάλης Βατάκης που εκτελέσθηκε στις 20.8.1948 που με τον ποιητή Φώτη Αγγουλέ εξέδιδαν τον παράνομο τύπο, αρχείο Βύρωνα Κατσόγιαννου

Οι δράσεις κατά των Γερμανών και των συνεργατών τους διενεργούνταν εντός συγκεκριμένου πλαισίου με κατευθυντήριες γραμμές από το συμμαχικό στρατηγείο Μέσης Ανατολής, πολλές φορές σε συνεργασία με απεσταλμένους αξιωματικούς και κυρίως τον Ιάσωνα Καλαμπόκα και αφορούσαν σε οργανώσεις δολιοφθορών, φυγαδεύσεις σημαντικών προσώπων, αναγνωρίσεις θέσεων και δυνατοτήτων των γερμανικών στρατευμάτων, καθώς και μεμονωμένες εκτελέσεις συνεργατών[5]. Ευτύχημα για τη Χίο αποτέλεσε η μη ύπαρξη Ταγμάτων Ασφαλείας.

Η ημέρα της απελευθέρωσης βρήκε τα στελέχη του τοπικού ΕΑΜ να έχουν ήδη αναπτύξει, διαρθρώσει και εδραιώσει τις δομές της οργάνωσης στη Χιώτικη κοινωνία ούτως ώστε η μετάβαση της εξουσίας να γίνει με απόλυτα ειρηνικό τρόπο και με πρωταρχικό στόχο την ταχύτερη δυνατή επιστροφή στην προπολεμική κανονικότητα[6]. Η ηγεσία του ΕΑΜ Χίου είχε ήδη σχέδιο άσκησης εξουσίας. Κατέβαλε δε δια των οργανώσεων και των στελεχών, κάθε δυνατή προσπάθεια για την επανεκκίνηση της τοπικής κοινωνίας και οικονομίας στην κατεύθυνση της αποκατάστασης των ρυθμών της ζωής στο νησί. Γίνονταν δε προσπάθειες να ενεργοποιηθούν, συλλογικά, όλες ανεξαιρέτως, κατά το μέτρο του δυνατού, οι πληθυσμιακές ομάδες χωρίς ταξικούς, πολιτικούς ή άλλου είδους αποκλεισμούς[7].

Ελευθέρα Χίος Σεπτέμβρης 1944 Η εφημερίδα αυτή κυκλοφόρησε για λίγο καιρό από τους υπεύθυνους έκδοσης εντύπων που συνεργάζονταν με τις αρχές Κατοχής, όμως σε αυτή τη φάση αποδίδει το κλίμα που επικρατεί κατά την απελευθέρωση και κατά την υποδοχή του Γενικού Διοικητή.

Η τάξη και η ηρεμία που επικράτησαν κατά τη διάρκεια των πανηγυρισμών για την αποτίναξη του γερμανικού ζυγού ήταν παροιμιώδεις, κάτι στο οποίο η Αριστερά είχε δώσει ιδιαίτερο βάρος, περιφρουρώντας τις εκδηλώσεις και προσπαθώντας να μην υπάρξουν φαινόμενα αντεκδίκησης και μίσους προς τα προδοτικά στοιχεία[8].

Λίγες μέρες μετά την απελευθέρωση έφτασε στο νησί ο απεσταλμένος της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, Γενικός Διοικητής Νήσων Αιγαίου Γεώργιος Μπουρδάρας, στον οποίο η τοπική Αριστερά παρέδωσε άμεσα την εξουσία, καθώς τα ηγετικά στελέχη της ήταν ταγμένα στην επίτευξη της συνεργασίας, μιας και θεωρούσαν τον εκπρόσωπο της κυβέρνησης ως εκείνη την αρχή, που θα εργαζόταν στην κατεύθυνση της επαναφοράς της ζωής στους αρχικούς ρυθμούς, της τιμωρίας των συνεργατών των γερμανών, της αποκατάστασης της δικαιοσύνης και της ισοπολιτείας, της επίλυσης των ζητημάτων της εκπαίδευσης, του επισιτισμού κ.λπ., με απώτερο σκοπό να φτάσει η χώρα στις εκλογές που προβλέπονταν και οι οποίες θα ανεδείκνυαν μια εξουσία που θα εκπορευόταν από το Λαό. Ο Γενικός Διοικητής, γνωρίζοντας και το προσωρινό της θέσεώς του, απέφευγε να λάβει δραστικά μέτρα, αρκούμενος στην αποποίηση των ευθυνών που ήταν συνεπακόλουθες της θέσεώς του, μεταθέτοντας τα κέντρα λήψης αποφάσεων στην κυβέρνηση Καΐρου[9].

Χίος, γενική άποψη του λιμένα.

Στις 18 Νοεμβρίου έφτασε στο νησί ο Σ. Σταματιάδης για να αντικαταστήσει τον εαμίτη Νομάρχη Χίου, Νίκο Κουράση, που συνέχιζε να εκτελεί τα καθήκοντά του με εντολή του Γενικού Διοικητή. Το ΕΑΜ δια των εντύπων του καλωσόριζε τον εκάστοτε απεσταλμένο, κάτι που αποτελούσε πάγια τακτική, μιας και επιζητούσε την καλύτερη δυνατή συνεργασία με τις αρχές. Ο Νομάρχης μάλιστα παραχώρησε συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης, σε αρθρογράφο της εφημερίδας Εμπρός, επισήμου οργάνου του ΚΚΕ Χίου, λίγες μόλις μέρες μετά την άφιξή του, στην οποία, μεταξύ άλλων, δήλωνε αλληλέγγυος σε συνεργασία του τοπικού ΕΑΜ με τη νομαρχία και το ΕΑΜ Μυτιλήνης για την ανταλλαγή αγαθών και προϊόντων[10].

Το μήνα Δεκέμβριο του 1944 άρχισαν να φτάνουν στη Χίο οι πρώτες ειδήσεις από τα γεγονότα των Αθηνών, κάτι που προκάλεσε αίσθηση και ένταση στο νησί. Οι οργανώσεις της Αριστεράς διοργάνωναν καθημερινά απεργίες και συλλαλητήρια για να δηλώσουν την συμπαράστασή τους στον δοκιμαζόμενο λαό της Αθήνας, ενώ παράλληλα τηρούσαν στάση αναμονής, σε μια προσπάθεια να ανιχνεύσουν τα νέα περιβάλλοντα που δημιουργούνταν. Τα στελέχη των εαμικών οργανώσεων περιφρουρούσαν τις εκδηλώσεις, παρά τις προκλήσεις των σωμάτων ασφαλείας που επιχειρούσαν τη δημιουργία κλίματος έντασης[11].

ΕΜΠΡΟΣ, Όργανο Περιφερειακής Επιτροπής Χίου (ΚΚΕ) αναδημοσιεύονται ειδήσεις από την Αθήνα του Δεκέμβρη του 1944 που αποτελούν προάγγελο των συγκρούσεων και δίνουν μια πρώτη γεύση της στάσης που θα ακολουθήσει η τοπική ηγεσία του ΕΑΜ.

Στην αντίπερα όχθη, κύκλοι αντιεαμικών παρατάξεων άδραξαν την ευκαιρία να εμφανιστούν ως εγγυητές της σταθερότητας, της ομαλότητας και της ειρήνης. Άρθρο της εφημερίδας Η Πρόοδος[12], εφημερίδας που κυκλοφορούσε αδιαλείπτως την περίοδο της Κατοχής εξυμνώντας συχνά σε δημοσιεύματά της τους Γερμανούς, έγραφε ότι η πλειονότητα του Χιακού λαού αποδοκιμάζει τον Εμφύλιο και την ανταρσία του ΕΛΑΣ και το μόνο που μένει είναι η επισημότερη και έμπρακτη επιβεβαίωση της αποδοκιμασίας αυτής. Οι προτροπές αυτού του είδους εγκυμονούσαν τον κίνδυνο επέκτασης των επεισοδίων και στη Χίο[13].

Στα τέλη Δεκεμβρίου έγινε γνωστό ότι στο νησί τελούσαν υπό κράτηση οι εαμίτες ηγέτες της Σάμου, Ζαΐμης και Σοφούλης. Η Αριστερά με πολυμελή αντιπροσωπεία αντέδρασε επιδίδοντας ψήφισμα διαμαρτυρίας στον βρετανό ταξίαρχο στη Χίο, στον Μητροπολίτη Ιωακείμ Στρουμπή και στο Νομάρχη. Οι αρχές, πλην του Μητροπολίτη που είχε εκφραστεί ανοικτά υπέρ του ΕΑΜ, κρατούσαν μάλλον επιφυλακτική στάση και απέφυγαν να πάρουν σαφή θέση[14].

Τον Ιανουάριο του 1945 δημιουργήθηκε στο νησί από τους Σπανούδη και Πυργάρη η Εθνική Οργάνωση Χίου. Ξεκίνησε περισσότερο σαν ένα κέντρο ιδεολογικής κατεύθυνσης και λιγότερο σαν ένας οργανωτικός μηχανισμός πρακτικής εφαρμογής. Το ΚΚΕ Χίου δια των εντύπων του προχώρησε σε δημοσίευση ανακοίνωσης όπου κατήγγελλε την ΕΟΧ για την δράση της και για τους σκοπούς της[15].

Στα μέσα Φεβρουαρίου, και ενώ στην Αθήνα γίνονταν συνομιλίες για την κατάρτιση της συμφωνίας της Βάρκιζας, ο Νομάρχης Χίου έπαψε την εκλεγμένη διοίκηση του Εργατικού Κέντρου Χίου και στη θέση της διόρισε συνδικαλιστές της προτίμησής του[16].

Προς το τέλος του ίδιου μήνα, ο Γενικός Διοικητής αντικαταστάθηκε από την Κυβέρνηση Πλαστήρα, που διόρισε στη θέση αυτή τον Παντελή Ροζάκη. Με την άφιξή του στο νησί δημιουργήθηκε η προσδοκία ότι στα πλαίσια της συμφωνίας ΕΑΜ-Κυβέρνησης επρόκειτο να τεθεί τέρμα στις ανωμαλίες του παρελθόντος[17]. Παρά τις διαβεβαιώσεις Ροζάκη, ο Γραμματέας του ΕΑΜ Αιγαίου συνελήφθη και τα γραφεία του ΕΑΜ επιτάχθηκαν. Οι πράξεις αυτές δεν συνέβαλαν στην ομαλή μετακατοχική πορεία του νησιού, αντιθέτως δημιουργούσαν κλίμα πόλωσης[18].

Τις επόμενες μέρες, δημοσιεύματα του «εθνικόφρονα» Τύπου ανέφεραν την ανεύρεση κρυμμένων όπλων που δεν είχαν παραδοθεί όπως προέβλεπε η συμφωνία της Βάρκιζας. Με αυτό το πρόσχημα ξεκίνησε μια σειρά συλλήψεων. Συγκεκριμένα, στις 27 Μαρτίου ‘45 συνελήφθησαν ηγετικά Εαμικά στελέχη (Κουβελάς, Κατσόγιαννος, Ευαγγελινός και Ψωράκης) χωρίς κάποια κατηγορία, έχοντας ως προφανή σκοπό τον αποκεφαλισμό του κινήματος[19].

Ακολούθησαν συλλαλητήρια με τη συμμετοχή πλήθους κόσμου που ζητούσε τη δίκαιη μεταχείριση των κρατουμένων την άμεση αποφυλάκισή τους. Το ΕΑΜ βλέποντας την ευρεία συμμετοχή του κόσμου, ανάμεσα στους οποίους υπήρχαν και αρκετοί που δεν συμφωνούσαν ιδεολογικά με το ΕΑΜ, προέτασσε χείρα συμφιλίωσης απευθυνόμενο σε όλους τους πολιτικούς χώρους του νησιού[20].

Το μήνα Μάιο άρχισαν να φτάνουν στο νησί οι πρώτοι «μεσανατολίτες[21]» από τα στρατόπεδα κράτησης, γεγονός που έδωσε νέα ώθηση και δυναμική στο κίνημα. Τάραξε επίσης όλους τους αντιεαμικούς κύκλους που έβλεπαν τις ισορροπίες να αλλάζουν εις βάρος τους[22].

Στις 8 Ιουνίου 1945, άγνωστοι εισέβαλλαν στα γραφεία του ΕΑΜ Χίου διαπράττοντας καταστροφές και βανδαλισμούς χωρίς οι αρχές να κάνουν το παραμικρό για την προστασία του χώρου. Ο στόχος δεν ήταν η καταστροφή των γραφείων αλλά η δημιουργία κλίματος έντασης ώστε να σχηματιστούν επιτροπές διαμαρτυρίας οι οποίες αργότερα θα κατηγορούνταν για στάση, όπερ και εγένετω, δίνοντας αφορμή για συλλήψεις στις τοπικές αρχές[23].

Μέσα Σεπτέμβρη και τα αποτελέσματα αρχαιρεσιών διάφορων εργατικών σωματείων φανέρωναν τη συντριπτική πλειοψηφία που είχαν οι εκπρόσωποι του ΕΡΓ.Α.Σ[24].

Τον ίδιο μήνα δημοσιεύτηκε η είδηση των καταθέσεων των αξιωματικών του στρατηγείου Μ. Ανατολής Τσιγάντε (30/8/1945) και Παλιατσάρα (18/3/1945) που στην ουσία απενοχοποιούσαν τα στελέχη του τοπικού ΕΑΜ για τις μεμονωμένες εκτελέσεις που έγιναν στο νησί με εντολή της κυβέρνησης Μέσης Ανατολής. Το ζήτημα αποτελούσε μόνιμο πεδίο τριβής και πολλά στελέχη της τοπικής Αριστεράς διώκονταν από τις αρχές με αυτό το πρόσχημα. Οι δύο αξιωματικοί κατέθεσαν ότι το στρατηγείο έκρινε απαραίτητη τη συνεργασία του Ιάσονα Καλαμπόκα με το ΕΑΜ Χίου για την ευόδωση της αποστολής του, ότι οι συνεργάτες των Γερμανών δυσχέραιναν το έργο της συμμαχικής αποστολής και γι’ αυτόν τον λόγο εκτελέστηκαν, πάλι με διαταγή του στρατηγείου.[25].

Ιάσων Καλαμπόκας, ο έφεδρος αξιωματικός από την Αρκαδία, ήρωας της αντίστασης, που εκτελέστηκε τον Σεπτέμβριο του 1944, λίγες μόλις ημέρες πριν από την απελευθέρωση του νησιού. Δεξιά, ο αδριάντας του στην πόλη της Χίου.

Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους η αριστερά δέχεται επιδρομή στα γραφεία του ΕΑΜ σε μια περίοδο που η κυβέρνηση Βούλγαρη διακήρυττε, με αρωγό τις ξένες δυνάμεις, ότι η χώρα είναι έτοιμη για ελεύθερες εκλογές και ότι όλες οι προϋποθέσεις για την επιτυχία αυτών ήταν πια εκπληρωμένες[26].

Το Νοέμβριο, μήνα της κυβερνητικής αλλαγής, οι κατηγορούμενοι για στάση από την 10η/6/1945 έχουν αρχίσει ν’ αποφυλακίζονται. Στις 10 του ιδίου μήνα αποφυλακίζεται ο διατελέσας δήμαρχος Χίου κατά την απελευθέρωση, Απόστολος Αμύγδαλος[27].

Τον ίδιο μήνα φτάνει στο νησί ο Hector MacNeil, υφυπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας. Με άρθρα τους οι εφημερίδες του εαμικού συνασπισμού επισημαίνουν τις πολλές παραφωνίες και ανακολουθίες που παρουσιάζονται στην εκτέλεση του προγράμματος της κυβέρνησης Κανελλόπουλου.

Μια συμπλοκή λαμβάνει χώρα, σ’ ένα καφενείο, στο Κάστρο της Χίου, το βράδυ της Τρίτης 20 Νοεμβρίου, με αποτέλεσμα οι θαμώνες του καφενείου που αμύνθηκαν σε επίθεση «αγνώστων» να συλληφθούν. Ήταν η πρώτη σοβαρή εκδήλωση ενάντια στην ησυχία του νησιού με στόχο την κάμψη του φρονήματος των επαναπατρισθέντων «μεσανατολιτών»[28].

Το 1946 ξεκίνησε με τις χειρότερες προϋποθέσεις. Το σοβαρότερο από τη σειρά τέτοιων γεγονότων ξεκίνησε στον προσφυγικό συνοικισμό του Βαρβασίου στις 13 Ιανουαρίου 1946. Οι χωροφύλακες Ζορμπάς, Παντελίδης και Πατσέλης, οι οποίοι εμπλέκονταν στα περισσότερα επεισόδια κατά της Αριστεράς, επιτέθηκαν σε ομάδα πολιτών που τραγουδούσε «δημοκρατικά αντιφασιστικά τραγούδια». Όταν οι συλληφθέντες ζήτησαν να μάθουν το λόγο της προσαγωγής τους οι χωροφύλακες άρχισαν να πυροβολούν στον αέρα για εκφοβισμό. Κάτοικοι του συνοικισμού κινήθηκαν εναντίον τους με φωνές και γιουχαρίσματα[29].

Ο προσφυγικός αυτός συνοικισμός στην πρωτεύουσα του νησιού, ήταν εστία ζυμώσεων και έντασης, λόγω του μεγάλου αριθμού επαναπατρισθέντων μεσανατολιτών και της Αριστερής πλειοψηφίας των κατοίκων του.

Στις 17 Ιανουαρίου η βία της Χωροφυλακής, που όλες αυτές τις μέρες κλιμακωνόταν, κορυφώθηκε. Το πρώτο αίμα αθώων πολιτών χύθηκε στη Χίο με δράστη το χωροφύλακα Παντελίδη, ο οποίος πυροβόλησε στο συγκεντρωμένο πλήθος και σκότωσε δύο νέους μόνο και μόνο γιατί τραγουδούσαν[30]. Η καταδίκη του γεγονότος υπήρξε ομόφωνη από όλες τις πλευρές και η προσέλευση του κόσμου στην κηδεία των θυμάτων αθρόα, όμως δεν έγινε κανένα ουσιαστικό βήμα προς την ομαλότητα στο νησί. Παρά την πληθώρα αυτοπτών μαρτύρων η διερεύνηση του συμβάντος καθυστερούσε με τις δικαστικές αρχές να κινούνται εξαιρετικά αργά και μάλλον αμήχανα.

Ο δράστης και οι λοιποί χωροφύλακες που ήταν μαζί του, αν και κρίθηκαν απολυτέοι, ποτέ δεν απολύθηκαν και συνέχισαν το τρομοκρατικό τους έργο. Η χωροφυλακή σε μία προσπάθεια να στρέψει αλλού την προσοχή έσπευδε να κατηγορήσει το ΕΑΜ ότι προετοιμάζει ταραχές[31].

Στις 25 Ιανουαρίου 1946 αντικαταστάθηκε ο Νομάρχης Σταματιάδης και τη θέση του πήρε ο Αλέξανδρος Κεντούρης. Το ΕΑΜ τον υποδέχθηκε με τα καθιερωμένα ευχολόγια. Σε δηλώσεις του, ο νέος Νομάρχης, υποστήριζε ότι θα σταθεί πάνω από κόμματα και πως φιλοδοξούσε να αποκαταστήσει την ισοπολιτεία στο νησί[32].

Την ίδια περίοδο δημοσιεύτηκε η απόφαση για αποχή του συνασπισμού κομμάτων του ΕΑΜ από τις εκλογές. Ανταποκριτής του Εμπρός από την Αθήνα ενημέρωνε το χιακό κοινό ότι «Ο Συνασπισμός του ΕΑΜ σε διακοίνωσή του τονίζει ότι η Κυβερνητική διαβεβαίωση για επαλήθευση των εκλογικών καταλόγων ύστερα από την οποία το ΕΑΜ διέκοψε την αποχή, δεν εξεπληρώθη. Ο Νόμος για την επαλήθευση δεν εδημοσιεύθη γιατί ο Αντιβασιλεύς παρά τις τροποποιήσεις τις οποίες εκβιαστικά πέτυχε αρνείται να τον υπογράψει, δίνοντας έτσι μια ολοφάνερη πρόσθετη απόδειξη της συνεργασίας του με τα μοναρχοφασιστικά κόμματα. Ακόμα η αστυνομία, η χωροφυλακή, τα επισιτιστικά γραφεία, το υπουργείο Εσωτερικών παρεμποδίζουν συστηματικά την εγγραφή των πολιτών στους εκλογικούς καταλόγους. Η τρομοκρατία δεν εμειώθη. Αντίθετα πήρε μεγαλύτερη έκταση και ένταση». Ο ανταποκριτής σημείωνε ότι η συμμετοχή θα κριθεί από το εάν θα πραγματοποιηθούν οι προϋποθέσεις εκείνες που θα συντελέσουν στη σύνταξη πραγματικά γνησίων καταλόγων και στη διεξαγωγή ελευθέρων, γνησίων και αδιάβλητων εκλογών[33]

Ακολούθησαν οι εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946 που ήταν οι πρώτες μετά την απελευθέρωση της Ελλάδος από τη Γερμανική Κατοχή. Οι εκλογές αυτές διεξήχθησαν σε εξαιρετικά τεταμένο κλίμα καθώς είχαν προηγηθεί τα «Δεκεμβριανά», η συμφωνία της Βάρκιζας και ήδη είχαν δημιουργηθεί ένοπλοι πυρήνες διωκόμενων Αριστερών.

Οι εκλογές της 31ης Μαρτίου χαρακτηρίστηκαν από ένταση και πόλωση. Η αποχή στο νησί ήταν πολύ μεγάλη, συνέπεια όχι μόνο της στάσεως του ΕΑΜ άλλα και της ελλιπούς συμπλήρωσης των εκλογικών καταλόγων. Από τους πέντε αντιπροσώπους που έστελνε η Χίος στην ελληνική Βουλή εξελέγησαν, τρεις από την «Ηνωμένη Παράταξη Εθνικοφρόνων», ένας από την «Εθνική Πολιτική Ένωση» και ένας από το «Κόμμα των Φιλελευθέρων».

Σε αυτές τις εκλογές, με καταγεγραμμένο πληθυσμό 83.202, ψήφισαν συνολικά στη Χίο 10.932. Η Ηνωμένη Παράταξη Εθνικοφρόνων έλαβε 6.847 ψήφους (Καρούσος 5.581, Πολεμίδης 3.561 και Ζολώτας 2.068) ο συνδυασμός της Πολιτικής Ενώσεως 2.064 ψήφους (Ασπιώτης 978, Χανιώτης 698, Μπουρνιάς 655) και ο συνδυασμός του κόμματος Φιλελευθέρων 1.610 ψήφους (Ροζάκης 1.610). Εξελέγησαν οι Πολεμίδης Ζολώτας και Καρούσος από την πρώτη κατανομή και από τη δεύτερη οι Ασπιώτης και Ροζάκης.

Λίγο καιρό μετά τις εκλογές της 31ης Μαρτίου ο Νομάρχης αντικαταστάθηκε εκ νέου και τη θέση του πήρε ο Αντώνιος Σβώκος. Η άφιξή του σε συνδυασμό με την τοποθέτηση του, γνωστού για τα αντιεαμικά του φρονήματα, Παντελεήμονα Φωστείνη ως Μητροπολίτη Χίου υπήρξε καθοριστική στην πορεία της εξώθησης των εαμιτών στα άκρα καθώς οι πιέσεις προς τις οργανώσεις της Αριστεράς αύξαναν δραματικά.

Το Σεπτέμβριο του 1946 διεξήχθη το δημοψήφισμα για το πολιτειακό, με το 55% των ψηφοφόρων στη Χίο να ζητά την επιστροφή του βασιλιά[34].

Παρά τα όσα ελάμβαναν χώρα εναντίον των Αριστερών οργανώσεων στη Χίο η Διακομματική του ΕΑΜ εξακολουθούσε να κάνει έκκληση για συμφιλίωση και επιζητούσε την ειρηνική συνύπαρξη με κάθε μέσο. Έτσι, μετά και από την εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν, ο Γραμματέας της οργάνωσης Ανδρέας Λοΐζος, μαζί με τον Σιδερή Κουβελά επισκέφθηκαν εκπροσώπους του Κόμματος των Φιλελευθέρων, του Λαϊκού Κόμματος και του Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Τόσο από τις διπλωματικές απαντήσεις που έλαβαν κατά την πρώτη αυτή επίσημη συνάντηση, όσο και από τη συνέχεια που δόθηκε σ’ αυτές τις συναντήσεις, εύκολα διαπιστώνεται ευγενική απροθυμία για μια σοβαρή και υπεύθυνη αντιμετώπιση των ανοικτών ζητημάτων που υπήρχαν στη Χίο[35].

Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς ηθικής και οικονομικής εξάντλησης των Εαμιτών ήταν οι αλλεπάλληλες μηνύσεις και δίκες. Ο πλέον πρόσφορος νόμος ήταν ο 5060 περί Τύπου, με τις καταδικαστικές αποφάσεις και τις ποινές να αυστηροποιούνται ιδιαιτέρως μετά την υιοθέτηση του Γ’ ψηφίσματος. Συχνά οι δίκες αυτές αναβάλλονταν λόγω μη προσέλευσης των μαρτύρων κατηγορίας με συνεπακόλουθο την παρατεινόμενη κράτηση των κατηγορουμένων.

Στις 25 Αυγούστου ο Κώστας Παππάς, υπεύθυνος της εφημερίδας του ΕΑΜ Πρωτοπόρος συνελήφθη για πολλοστή φορά. Όμως η σύλληψή του ήταν ο προάγγελος μιας γενικότερης κινητοποίησης. Δύο μέρες μετά ο Πρωτοπόρος έγραφε «Χθες το βράδυ στην προκυμαία συνελήφθησαν από όργανα της ασφάλειας οι συν. Λοΐζος, Γιακουμής, Βατάκης. Κουβελάς, Μαύρος, Χαρτουλάρης και Μαγγανάς». Τα γεγονότα αυτά απετέλεσαν αφετηρία γενικευμένων εκκαθαριστικών διώξεων Εαμικών στελεχών[36].

Στα τέλη Αυγούστου συνήλθε η Διακομματική του ΕΑΜ όπου αποφασίστηκε η τήρηση των γραμμών συμφιλίωσης και εκτόνωσης της κρίσης στο νησί καλώντας όλα τα μέλη της καθώς και τον απλό λαό να συστρατευθούν προς αυτή την κατεύθυνση, παρά την εντεινόμενη τρομοκρατία και την καταστροφή γραφείων του κινήματος στις Οινούσσες.

Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1947 ανακοινώθηκε το σχέδιο «Λίμνες» στα πλαίσια της τρίτης ολομέλειας του ΚΚΕ. Το τοπικό όμως κίνημα παρέμενε πιστό στις αποφάσεις του 7ου συνεδρίου και συνέχιζε να προσπαθεί να επιτύχει συμφιλίωση στο νησί[37].

Όμως οι εξελίξεις υπήρξαν καταιγιστικές και καθοριστικές για το ΕΑΜ Χίου. Στις 16 Οκτωβρίου, ο Πρωτοπόρος έγραφε: «Δικάζονται Στη Σύρα Οι Χιώτες Λαϊκοί Αγωνιστές.» Η παρατεταμένη φυλάκισή τους πυροδότησε ραγδαίες εξελίξεις οδηγώντας στη δημιουργία μιας νέας ηγετικής ομάδας, αποτελούμενης από τους, Βοριά, Ευαγγελινό και Μαυράκη που με την καθοδήγηση του Χαράλαμπου Κανόνη, Γραμματέα του ΚΚΕ Αιγαίου, ανέλαβαν την υλοποίηση των αποφάσεων της Γ’ Ολομέλειας στο νησί.

Και ενώ οι τρομοκρατικές ενέργειες συνεχίζονται με αμείωτη ένταση, η εαμική πλευρά συνεχίζει να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για τη συμφιλίωση σε τοπικό επίπεδο. Η νέα Διακομματική Επιτροπή του ΕΑΜ επισκέφθηκε στα τέλη Αυγούστου σημαίνοντα στελέχη των τριών κομμάτων που είχαν αξιόλογη λαϊκή στήριξη στη Χίο, από τους οποίους ζήτησε συνεργασία προκειμένου να μην εκτραχυνθεί η κατάσταση στο νησί[38].

Μνημείο αφιερωμένο στις οργανώσεις του ΕΑΜ στον εγκαταλειμμένο οικισμό της Κυδιάντας από όπου ξεκίνησαν οι πρώτες πράξεις του ολιγοήμερου Εμφυλίου της Χίου. Φώτο Μάρκος Λοΐζος, αρχείο Βασίλη Βουγιούκα

Την επομένη των συναντήσεων δημοσιοποιήθηκαν οι διαπιστώσεις της εν είδη πολιτικού διαγγέλματος που, πλέον, φανέρωναν την αλλαγή γραμμής την οποία η νέα ηγετική ομάδα του ΕΑΜ υιοθετούσε. Χαρακτηριστικά το άρθρο του Πρωτοπόρου γράφει:

Ο εμφύλιος πόλεμος που οι αντιλαϊκές δυνάμεις οργάνωσαν για την εξόντωση του λαού, μετά την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική χρεοκοπία του μοναρχοφασισμού και τη σύγχυση που έχει επικρατήσει μεταξύ τους, τείνει να μεταφερθεί και στο Νησί μας.

 Οι οργανώσεις μας αντιμετωπίζουν το νέο τρομοκρατικό όργιο με κατανόηση των επιδιωκομένων σκοπών και με την ψυχραιμία και αυτοθυσία που απαιτούν οι περιστάσεις.

Ολόκληρος ο Δημοκρατικός κόσμος του Νησιού μας αποδοκιμάζει τις ενέργειες αυτές (συλλήψεις-μπλόκα-τρομοκρατία), ξεχωρίζει με το ικανό πολιτικό του κριτήριο τους πραγματικά υπεύθυνους της δημιουργούμενης κατάστασης και είναι έτοιμος να θέσει φραγμό στα σχέδια αυτά που στρέφονται κατά της ησυχίας του τόπου.

[Η Διακομματική]:

Καλεί για μια ακόμη φορά τους πολιτικούς μας αντιπάλους να αντιληφθούν τις ευθύνες των απέναντι στο λαό και να κάνουν κάθε προσπάθεια για το σταμάτημα της σημερινής κατάστασης. Να ζητηθεί αμέσως η αποφυλάκιση των συλληφθέντων δημοκρατικών και να αποδοκιμαστούν οι σκηνοθετημένες εναντίων τους κατηγορίες. Να σταματήσει το όργιο της τρομοκρατίας κατά του δημοκρατικού λαού του Νησιού μας.

Καλεί ολόκληρο το δημοκρατικό λαό του Νησιού μας και τα δημοκρατικά του στελέχη […], να παρακολουθήσουν άγρυπνα την εξέλιξη της κατάστασης και να είναι έτοιμοι να την αντιμετωπίσουν ματαιώνοντας κάθε αντιλαϊκό μέτρο και υψώνοντας ακόμη πιο ψηλά τη σημαία της συμφιλίωσης και της ησυχίας του τόπου μας. [39]

Οι εκκλήσεις του ΕΑΜ πέφτουν στο κενό. Την επόμενη μέρα δημοσιεύονται δηλώσεις του νομάρχη Αντώνη Σβώκου, που καθιστούν σαφείς τους προσανατολισμούς και τις στοχεύσεις που περιελάμβανε το πρόγραμμα διοίκησης. Ο νομάρχης απειλεί ανοιχτά τους ήδη διωκόμενους Εαμίτες που εξωθούνται στην ένοπλη αντίσταση δηλώνοντάς τους ότι «αν συμβή […] να αποφασίσουν τον δρόμον προς τα όρη, να φροντίσουν προηγουμένως να προμηθευτούν μερικάς δωδεκάδας των γνωστού είδους εσωρούχων και να έχουν πάντοτε υπ’ όψιν ότι έχει πολλάς χαράδρας και περιβρέχεται από θάλασσα η Χίος, διότι δεν σκεπτόμεθα να μολύνωμεν τα νεκροταφεία όπου κοιμώνται ήσυχοι οι τεθνεώτες εις αυτά Χίοι δια να τους φιλοξενήσωμεν»[40].

Οι Αριστεροί του νησιού είχαν να διαλέξουν μεταξύ της αναμονής για τη σύλληψή τους, της ανοχής απέναντι στη βία από τα όργανα των αρχών εις βάρος τους ή της ένοπλης εξέγερσης.

Η κατάσταση στο νησί είναι οριακή, η Αριστερά έχει υπερβεί κάθε όριο αντοχής και πίεσης που μπορούσε να ανεχτεί και μετά τις καταλυτικές αλλαγές στις οποίες οι διώξεις την έχουν ωθήσει, πλέον η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Ο αρθρογράφος της εθνικόφρονης εφημερίδας Πρόοδος, σχολιάζοντας την ανακοίνωση της διακομματικής του ΕΑΜ Χίου πιστεύει, ότι «το ΕΑΜ κάτι μαγειρεύει[41]» και εφιστά την προσοχή στις αρμόδιες αρχές.

Η οριστική και αμετάκλητη παύση της κυκλοφορίας των εαμικών εντύπων ήταν γεγονός. Μαζί μ’ αυτή και το τέλος κάθε νόμιμης λειτουργίας των τοπικών οργανώσεων στη Χίο.Ήταν επίσης και το τελικό έναυσμα για την έναρξη της εμφύλιας σύρραξης στη νήσο.

Τέλη του 1947 η εφημερίδα του ΕΑΜ Πρωτοπόρος θα τυπωθεί για ακόμη λίγο καιρό, σε πρόχειρο τυπογραφείο που είχε στηθεί σε υπόγεια δεξαμενή ύδρευσης στο Βροντάδο[42].

Η ένοπλη σύγκρουση άρχισε το Γενάρη του 1948 και διήρκησε περίπου τρεις μήνες. Η έλλειψη γνώσεων στρατηγικής των περισσοτέρων στελεχών που βγήκαν στο «βουνό» όσο και των ανύπαρκτων δομών υποστήριξης των ανταρτών στο χώρο της κεντρικής και βόρειας Χίου όπου έγιναν οι συγκρούσεις, υπήρξαν καταλυτικές για τις όποιες πιθανότητες είχε το όλο εγχείρημα. Όσοι εκ των ανταρτών δεν εκτελέστηκαν επί τόπου, μαζί με όσους βοήθησαν αλλήλους, 63 εν συνόλω, δικάστηκαν σε έκτακτο στρατοδικείο στην Αθηνά στις 29 Ιουλίου του 1948. Το αποτέλεσμα για τους περισσότερους ήταν καταδικαστικό και 15 εκ των κατηγορουμένων εκτελέστηκαν[43].

Πρακτικό εκτέλεσης Χίων ΕΑΜιτών για τη συμμετοχή τους στις Εμφύλιες συγκρούσεις του νησιού, 20/8/1948, αρχείο Αρτέμιδος Βενέτου, αναδημοσίευση Βύρων Κατσόγιαννος.

 

Ο Βασίλης Βουγιούκας είναι Διδάκτωρ του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας
του Παντείου Πανεπιστημίου

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Το άρθρο βασίζεται στη Διδακτορική Διατριβή «Από Τον Στόχο Της «Συμφιλίωσης» Στην Ένοπλη Αναμέτρηση ΕΑΜ Χίου (1943 – 1948) Οργανώσεις, έντυπα και δικαστικές υποθέσεις», Αθήνα, Μάιος 2011, Πάντειο Πανεπιστήμιο. https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/34900

[2] Ζολώτας Γ., Ιστορία της Χίου, Σακελλαρίου, Αθήνα 1921, Τόμος Α, σελ. 545-547.

[3] Υπ.Εθ.Ο. Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος (Ελληνική Στατιστική Αρχή).

[4] Παντελής Κοκκάλης, «Εκλογικά Χίου», Χιακή Επιθεώρησις, τχ. 37, Αθήνα 1975, σελ. 33 – 41.

[5] Χαρτουλάρης Ν., Η Χίος στα χρόνια της Κατοχής και του εμφύλιου, τυπ. Ν. Γεωργούλης – Ν. Συρρής, Χίος 2001, σελ. 65-87.

[6] Πρωτοπόρος, 16 Σεπτεμβρίου 1944, «Η ΛΕΡΝΑΙΑ ΥΔΡΑ».

[7] Ό.π., 23 Σεπτεμβρίου 1944, «Η Νομαρχιακή Επιτροπή Επισιτισμού & Κοινωνικής Πρόνοιας».

[8] Ελευθέρα Χίος, Χιακή Εφημερίς Λαϊκών Δημοκρατικών Αρχών, «Η Διαδήλωσις» 16 Σεπτεμβρίου 1944

[9] Ό.π., 18 Οκτωβρίου 1944, «Ανακοίνωσις».

[10] Εμπρός, 30 Νοεμβρίου 1944, «ο νομάρχης Χίου μιλάει στο «Εμπρός»».

[11] Πρωτοπόρος, 5 Δεκεμβρίου 1944, Εμπρός, 8 Δεκεμβρίου 1944, «Οι εργαζόμενοι της Χίου κατέβηκαν σε 24ωρη απεργία».

[12] Ημερήσια Χιακή Εφημερίς

[13] Εμπρός, 13 Δεκεμβρίου 1944, «Μερικοί Χιώτες πατριδοκάπηλοι και ο χιακός λαός».

[14] Ό.π., 22 Δεκεμβρίου 1944 «Οι ενέργειες του εργαζομένου κόσμου για την απελευθέρωση των συναγωνιστών Ζαΐμη και Σοφούλη».

[15] Πρωτοπόρος, 10 Ιανουαρίου 1945, «Μαυραγορίτικη ένωση Χίου».

[16] Εμπρός, 6 Φεβρουαρίου 1945, «Το κράτος του νομού και της τάξης […]».

[17] Ό.π., 6 Μαρτίου 1945, «Η νομαρχιακή επιτροπή ΕΑΜ στον Γενικό Διοικητή»

[18] Πρωτοπόρος, 7 Μαρτίου 1945, «Το «συμφιλιωτικό πρόγραμμα» του κ. Γενικού Διοικητού κατάντησε μια θλιβερή κωμωδία […]»

[19] Ό.π., 28 Μαρτίου 1945, «Μια νέα παρανομία […]».

[20] Εμπρός, 3 Απριλίου 1945, «Οι κρατούμενοι συνεχίζουν ηρωικά την απεργία πείνας ολόκληρο το νησί πάλλεται από συγκίνηση και αγανάχτηση […]»

[21] Στρατιώτες που εντάχθηκαν στα κινήματα της Αριστεράς κατά τη συμμετοχή των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων στο πλευρό των Συμμαχικών Δυνάμεων στη Μέση Ανατολή και φυλακίστηκαν από τους Βρετανούς λόγω της συμμετοχής τους σε στασιαστικά κινήματα.

[22] Πρωτοπόρος, 9 Μαΐου 1945, «Το ΕΑΜ Χίου χαιρετίζει τους αντιφασιστές αγωνιστές Μ. Ανατολής».

[23] Ό.π., 10 Ιουνίου 1945, «Αντί να συλληφθούν οι δράστες ξαπολύθηκε τρομοκρατία και άρχισε το ανθρωπομάζεμα».

[24] Ό.π., 18 Σεπτεμβρίου 1945, «Νίκες του ΕΡΓ.Α.Σ.»

[25] Εμπρός, 26 Σεπτεμβρίου 1945, «Το φως της αληθείας […]».

[26] Ό.π., 10 Οκτωβρίου 1945, «Τρομοκρατική επιδρομή στα γραφεία του ΕΑΜ».

[27] Πρωτοπόρος, 18 Δεκεμβρίου 1945 «Μισό χρόνο προφυλακισμένοι από πολιτικό και αντεθνικό πάθος».

[28] Πενταμελές Εφετείο Αιγαίου, 4 Μαΐου 1946, Αριθ. 82 και 83. Αρχείο Εφετείου Αιγαίου.

[29] Πρωτοπόρος, 15 Ιανουαρίου 1946, «Ένα δείγμα λαϊκής αυτοάμυνας».

[30] Εμπρός, 18 Ιανουαρίου 1946, «Χωροφύλακες με επικεφαλής τον Παντελίδη δολοφόνησαν δυο πολίτες στο Βαρβάσι».

[31] Εμπρός, 18 Ιανουαρίου 1946, «Χωροφύλακες με επικεφαλής τον Παντελίδη δολοφόνησαν δυο πολίτες στο Βαρβάσι», «Να συλληφθούν οι δολοφόνοι», «Δικαιοσύνη! Ισοπολιτεία!».

[32] Πρωτοπόρος, 29 Ιανουαρίου 1946, «Έφτασε ο νέος Νομάρχης».

[33] Εμπρός, 6 Φεβρουαρίου 1946, «Το ΕΑΜ θα απόσχει από νόθες εκλογές».

[34]  Υπ.Εθ.Ο. Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος (Ελληνική Στατιστική Αρχή).

[35] Χαρτουλάρης Ν., Η Χίος στα χρόνια της Κατοχής και του εμφύλιου, τυπ. Ν. Γεωργούλης – Ν. Συρρής, Χίος 2001, σελ. 285.

[36] Ό.π., σελ. 292 – 294.

[37] Πρωτοπόρος, 3 Σεπτεμβρίου 1947 «Απόφαση της Διακομματικής Επιτροπής του ΕΑΜ Χίου».

[38] Πρωτοπόρος, 2 Σεπτεμβρίου 1947 «Τι έκαμε η ηγεσία του ΕΑΜ Χίου για τη συμφιλίωση»,

[39] Πρωτοπόρος, 3 Σεπτεμβρίου 1947 «Απόφαση της διακομματικής επιτροπής του ΕΑΜ Χίου».

[40] Πρόοδος, 1 Σεπτεμβρίου 1947 «Ανακοίνωσις».

[41]Ο.π, 7 Νοεμβρίου 1947, «Προσοχή»

[42] Πριόβολος Γ., Στοιχεία από το περιθώριο της ιστορίας, Αιγαίας, Χίος 2009 σελ. 159-160.

[43] Η Πρόοδος, 17 Αυγούστου 1948, «Οι αναρχοκομμουνισταί Χίου εις το εδώλιον […]».

Γιάννης Μουρέλος: 20 Ιουλίου 1969: Η κατάκτηση της Σελήνης

Πενήντα χρόνια από τότε

 Γιάννης Μουρέλος

20 Ιουλίου 1969: Η κατάκτηση της Σελήνης

 

Πριν από πενήντα χρόνια, στις 20:18:04 UTC (Coordinated Universal Time – Συντονισμένη Παγκόσμια Ώρα) της 20ής Ιουλίου 1969 (πρώτες μεταμεσονύκτιες ώρες της 21ης Ιουλίου στη χώρα μας), ο άνθρωπος κατέκτησε τη Σελήνη. Με την ανάσα κομμένη και πλημυρισμένη από συγκίνηση και δέος, η υφήλιος σύσσωμη παρακολούθησε σε απευθείας μετάδοση την προσελήνωση και, λίγες ώρες αργότερα, τα πρώτα βήματα επάνω στον δορυφόρο της Γης. Επρόκειτο για μια από τις λίγες εκείνες στιγμές, που τα τρέχοντα προβλήματα της καθημερινής πραγματικότητας φάνταζαν τόσο “γήινα”, σχεδόν ασήμαντα, συγκρινόμενα με το μέγεθος του άθλου, ο οποίος μόλις είχε συντελεστεί. Μια συναρπαστική ιστορική συγκυρία, που ξεπερνούσε και την πιο δημιουργική φαντασία.

Κι όμως, δίχως τη συνδρομή της φαντασίας, θα ήταν αδύνατη η πραγμάτωσή της. “By believing in his dreams, man turns them into reality” (“Με το να πιστεύει στα όνειρά του, ο άνθρωπος τα μετατρέπει σε πραγματικότητα”). Με αυτή τη φράση, ο Georges Remi (Hergé), ο Βέλγος εμπνευστής της δημοφιλούς σειράς των κόμικς Οι περιπέτειες του Tintin, αφιέρωσε ένα ειδικό σκίτσο, το οποίο προσέφερε στον αστροναύτη Neil Armstrong, μετά την επιστροφή του διαστημοπλοίου Απόλλων 11 στη Γη. Έχοντας στείλει τους δικούς του ήρωες στη Σελήνη από το 1950 ήδη, ο Hergé τους εμφανίζει να καλωσορίζουν έναν εμβρόντητο Αμερικανό αστροναύτη, μόλις εκείνος πάτησε το πόδι του, 19 χρόνια αργότερα, στην επιφάνεια της τελευταίας.

Ο μύθος της κατάκτησης της Σελήνης διαθέτει καταβολές στο μακρινό παρελθόν. Από τον 17ο αιώνα κυκλοφορούσαν δημοσιεύματα, αποκυήματα της πλέον δημιουργικής φαντασίας, τα οποία περιέγραφαν τις πιο εξωπραγματικές εποποιΐες στο δρόμο προς τη Σελήνη. Χρειάστηκε, ωστόσο, να φτάσουμε στο έτος 1865, οπότε, με την κυκλοφορία του περίφημου έργου του Jules Verne Από τη Γη στη Σελήνη (De la Terre à la Lune), όνειρα και προσδοκίες απόκτησαν μια επιστημονική βαρύτητα.

O Jules Verne (1828-1905) και το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του διηγήματός του.

Στην τροχιά του Jules Verne κινήθηκε ολόκληρη σειρά από μυθιστορήματα με παρεμφερές περιεχόμενο, με γνωστότερο εκείνο του H. G. Wells The First Men in the Moon (1901). Η ανακάλυψη του κινηματογράφου, λίγο αργότερα, προσέδωσε νέα ώθηση, καθώς επέτρεψε στην ανθρώπινη φαντασία να εκφραστεί μέσω της κινούμενης εικόνας, εντυπωσιάζοντας το ούτως ή άλλως συνεπαρμένο από τη γνωριμία με την έβδομη τέχνη, κοινό της εποχής. Η πρωτοπόρος ταινία του Georges Méliès Le voyage dans la Lune (Το ταξίδι στη Σελήνη) το 1902 και εκείνη του Fritz Lang Frau im Mond (Γυναίκα στη Σελήνη) το 1928, αποτελούν τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα.

Georges Méliès, Le Voyage dans la Lune [1902] – Διάρκεια 13΄56

 

Σκίτσο του Georges Méliès, σήμα κατατεθέν της ταινίας του (αριστερά) και η αφίσα του έργου του Fritz Lang (δεξιά).

Έκτοτε, η κατάσταση έργων (κινηματογραφικών και μη), σχετικών με την κατάκτηση του Διαστήματος, είναι μακροσκελής. Θα επικεντρώσουμε σε μία, μόνο, περίπτωση. Τον Ιούνιο του 1968, δεκατρείς, μόλις, μήνες πριν από την αποστολή του διαστημοπλοίου Απολλων 11 στη Σελήνη, προβλήθηκε στις αίθουσες μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες που κατέγραψε ποτέ η ιστορία του κινηματογράφου. Ο λόγος για το περίφημο 2001: A Space Odyssey, του σκηνοθέτη Stanley Kubrick, με σενάριο βασισμένο στη νουβέλα του Arthur C. Clarke με τίτλο The Sentinel. Πρόκειται για έναν φιλοσοφικών, σχεδόν, διαστάσεων στοχασμό επάνω στην ύπαρξη και εξέλιξη του ανθρωπίνου είδους μέσα στο χρόνο, επάνω στην τεχνολογία, στην τεχνητή νοημοσύνη με τα πλεονεκτήματα και τους κινδύνους που αυτή επιφέρει, στη ζωή και στον θάνατο, τέλος, επάνω στο ενδεχόμενο ύπαρξης εξωγήϊνης ζωής. Η ανθρώπινη άβυσσος, έτσι όπως παρουσιάζεται στο έργο, φαντάζει εξίσου πολύπλοκη και αινιγματική με την αντίστοιχη συμπαντική. Οι διάφοροι πολιτισμοί υπάγονται στο τρίπτυχο-τετράπτυχο του βιολογικού κύκλου (γέννηση, εξέλιξη-άνθιση, παρακμή-θάνατος και εκ νέου γέννηση). Η δε ανθρώπινη νοημοσύνη υποσκελίζεται από τη δική της επινόηση, την τεχνητή νοημοσύνη. Ο άνθρωπος πληρώνει, με τον τρόπο αυτό, το τίμημα της υπέρμετρης αλαζονείας του: η αρχαία ελληνική ύβρις σε εποχή προηγμένης τεχνολογίας. Για πολλούς, η χρονική γειτνίαση της προβολής της συγκεκριμένης κινηματογραφικής ταινίας με την κατάκτηση της Σελήνης, ερμηνεύτηκε ως ψυχολογική προπαρασκευή του ευρέως κοινού, ενόψει του κοσμογονικού γεγονότος, που το τελευταίο έμελλε σύντομα να βιώσει.

 

2001: A Space Odyssey – Trailer [1968] HD

Οι καταβολές της αποστολής  Απόλλων 11

Οι καταβολές της αποστολής Απόλλων 11 ανέρχονται στη δημόσια δήλωση του προέδρου John F. Kennedy στις 25 Μαΐου 1961, σύμφωνα με την οποία, οι ΗΠΑ θα ήταν σε θέση να πραγματοποιήσουν, έως το τέλος της ίδιας δεκαετίας, μια επανδρωμένη πτήση στη Σελήνη, με ασφαλή επάνοδο του πληρώματος στη Γη. Ωστόσο, τίποτα δεν προεξοφλούσε πως η δημόσια αυτή δέσμευση πληρούσε τις προϋποθέσεις, προκειμένου να μπορέσει να μετουσιωθεί σε πράξη. Η δήλωση είχε γίνει εν είδει ενίσχυσης του κύρους και τόνωσης του ηθικού, στο πλαίσιο ενός ψυχροπολεμικού ανταγωνισμού εντυπώσεων, όπου οι ΗΠΑ βρίσκονταν συνεχώς σε ελάσσονα μοίρα. Οι Σοβιετικοί είχαν πιστωθεί έως τότε τις πιο σημαντικές επιτυχίες: αποστολή του πρώτου τεχνητού δορυφόρου Sputnik 1 τον Οκτώβριο του 1957 και την πρώτη περιστροφή της Γης από τον κοσμοναύτη Yuri Gagarin στις 12 Απριλίου 1961, έναν, μόλις, μήνα πριν από τη δημόσια δέσμευση του Kennedy. Βέβαια, η σχεδίαση από τον Γερμανό αστροφυσικό Werner von Braun  του πυραύλου Saturn V (Κρόνος 5), επιφορτισμένου με την εκτόξευση του διαστημοπλοίου, είχε ξεκινήσει από το 1959, προτού καν ο πρόεδρος των ΗΠΑ εξαγγείλει το φιλόδοξο πρόγραμμά του για την κατάκτηση της Σελήνης. Όμως, ο δρόμος ήταν ακόμα μακρύς και το μέλλον αβέβαιο.

Ο J.F.Kennedy και ο Γερμανός αστροφυσικός Werner von Braun (“πατέρας” του πυραύλου Κρόνος – Saturn) δίπλα σε ένα ομοίωμα του πυραύλου στις αρχές της δεκαετίας του ΄60.

Τον Μάϊο του 1961, οι Αμερικανοί έστειλαν τον πρώτο δικό τους αστροναύτη στο Διάστημα (Alan Shepard) με μια πτήση διάρκειας 15, μόλις, λεπτών της ώρας. Οι Σοβιετικοί απάντησαν τον Ιούνιο του 1963 με την πρώτη γυναίκα κοσμοναύτη (Valentina Tereshkova). Στις 18 Μαρτίου του 1965, η ΕΣΣΔ απέκτησε ένα επιπρόσθετο σημαντικό προβάδισμα. Εκείνο του πρώτου περιπάτου στο Διάστημα, έξω από το διαστημόπλοιο (Alexeï Leonov). Ανάμεσα στα έτη 1961 και 1966, οι ΗΠΑ είχαν ενεργοποιήσει το πρόγραμμα Gemini (Δίδυμοι), με πλήρωμα δυο ατόμων σε κάθε αποστολή. Επρόκειτο για μια σειρά πτήσεων εντός της περιγήινης τροχιάς (low Earth orbit – LEO) με ανώτατο ύψος τα 2.000 χιλιόμετρα. Η επιτάχυνση σε αυτό το ύψος είναι μεγαλύτερη εξαιτίας της μειωμένης έλξης. Παράλληλα, το πρόγραμμα Gemini προσέφερε πολύτιμη τεχνογνωσία σε θέματα μακροχρόνιας παραμονής στο Διάστημα κάτω από συνθήκες έλλειψης βαρύτητας. Μόνο μέσα στη διετία 1965-1966, οι Αμερικανοί εκτόξευσαν δέκα Geminis, αποδεικνύοντας πως είχαν επιδοθεί σε μια συστηματική προσπάθεια υποδομής στην όλη πορεία προς την κατάκτηση της Σελήνης.

Το πρόγραμμα Απόλλων ήταν το τρίτο επανδρωμένο διαστημικό πρόγραμμα της NΑSA (National Aeronautics and Space AdministrationΕθνική Υπηρεσία Αεροναυπηγικής και Διαστήματος) έπειτα από τα προγράμματα Mercury και Gemini. Σκοπός του ήταν η επανδρωμένη εξερεύνηση της Σελήνης. Πρόκειται για το πρώτο (και μοναδικό μέχρι στιγμής) πρόγραμμα, το οποίο  έστειλε αστροναύτες πέρα από την περιγήινη τροχιά. Γενικότερα, το πρόγραμμα πέτυχε σημαντικές πρωτιές στην εξερεύνηση του Διαστήματος.  Η πρόοδος που επιτελέσθηκε σε διάστημα μικρότερο μιας δεκαετίας (έως την τελευταία αποστολή του Απόλλων 17 τον Δεκέμβριο του 1972), είναι ενδεικτική της ιλιγγιώδους εξέλιξης της αστροναυτικής κατά τη συγκεκριμένη εκείνη χρονική περίοδο. Χάρη στο πρόγραμμα Απόλλων επήλθε πραγματική επανάσταση στην υλικοτεχνική υποδομή για την εξερεύνηση του Διαστήματος καθώς και σε πληθώρα τεχνολογικών και επιστημονικών επιμέρους κλάδων, όπως η πυραυλική, οι τηλεπικοινωνίες, η πληροφορική και τα ηλεκτρονικά συστήματα. Συνολικά 12 αστροναύτες περπάτησαν στην επιφάνεια της Σελήνης. Στο πρόγραμμα υπήρχε πρόβλεψη και υλικό για αποστολές επιπρόσθετων επανδρωμένων διαστημοπλοίων, οι οποίες, όμως, ακυρώθηκαν λόγω περικοπών. Το επιπλέον υλικό αξιοποιήθηκε στα πλαίσια του Apollo Applications Program για την δημιουργία και υποστήριξη του πρώτου αμερικανικού διαστημικού σταθμού Skylab.

Όλα ξεκίνησαν, ωστόσο, με μια τραγωδία, που λίγο έλλειψε να στοιχειώσει το πρόγραμμα ολάκερο. Στις 27 Ιανουαρίου 1967, το τριμελές πλήρωμα του Απόλλων 1 κάηκε ζωντανό μέσα στον θάλαμο του πιλοτηρίου, από ανεξέλεγκτη πυρκαγιά, που ξέσπασε στο πλαίσιο δοκιμών ενόψει της προγραμματισμένης για τις 21 Φεβρουαρίου του ιδίου έτους εκτόξευσης. Μια δεύτερη τραγωδία αποφεύχθηκε in extremis τον Απρίλιο του 1970, όταν, ύστερα από μηχανική βλάβη, το πλήρωμα του Απόλλων 13 επανήλθε με δυσκολία στη Γη, δίχως να έχει καταφέρει να εκπληρώσει τον στόχο της αποστολής, που ήταν η προσελήνωση. Στο μεταξύ, η ΕΣΣΔ είχε θρηνήσει δυο δικά της θύματα, στην προσπάθεια για την κατάκτηση του Διαστήματος. Στις 24 Απριλίου 1967, το διαστημόπλοιο Soyuz 1 συνετρίβη κατά την επιστροφή του στη Γη. Αιτία του δυστυχήματος ήταν τα επιβραδυντικά αλεξίπτωτα, τα οποία δεν λειτούργησαν. Ο κοσμοναύτης Vladimir Komarov βρήκε ακαριαίο θάνατο. Στις 27 Μαρτίου 1968, ο Yuri Gagarin, ο πρώτος κοσμοναύτης που είχε σταλεί στο διάστημα, έχασε τη ζωή του σε κοινό αεροπορικό ατύχημα. Πραγματική ειρωνία της τύχης…

Η πρώτη επανδρωμένη πτήση του προγράμματος Απόλλων, η οποία εισήλθε σε τροχιά γύρω από την Σελήνη ήταν η υπ αριθμόν 8, τον Δεκέμβριο του 1968. Πέντε μήνες αργότερα, η πτήση υπ αριθμόν 10 συνιστούσε γενική δοκιμή. Εφαρμόστηκε ολόκληρη η διαδικασία της αποστολής, πλην εκείνης της τελικής προσελήνωσης. Το διαστημόπλοιο μπήκε σε τροχιά γύρω από την Σελήνη, η σεληνάκατος αποχωρίστηκε από τον κυρίως θάλαμο και έφτασε σε απόσταση 15 χλμ. από την σεληνιακή επιφάνεια. Όλα ήταν πλέον έτοιμα για το τολμηρό εγχείρημα.

Η κατάκτηση της Σελήνης

Η επιλογή του πληρώματος για το πρώτο ταξίδι του ανθρώπου στη Σελήνη υπήρξε, ουσιαστικά, τυχαία. Το πλήρωμα του κάθε Απόλλων είχε καθοριστεί από το 1967 και το ποια αποστολή θα ήταν η πρώτη που θα πραγματοποιούσε προσελήνωση εξηρτάτο απόλυτα από την πορεία των δοκιμών. Σχεδόν μέχρι τέλους δεν υπήρχε καμία βεβαιότητα για το εάν το εγχείρημα θα αναλάμβανε το Απόλλων 11 ή το αμέσως επόμενο στη σειρά. Τελικά, αποφασίστηκε ότι με τις εννέα πτήσεις επανδρωμένων και μη διαστημοπλοίων, που ακολούθησαν την καταστροφή του Απόλλων 1, δεν απέμενε πλέον τίποτα πέραν από την ίδια την προσελήνωση. Ο κλήρος είχε πέσει στο Απόλλων 11 και το τριμελές πλήρωμά του.

Το λογότυπο της αποστολής Απόλλων 11. Συμβολική είναι η κεντρική παρουσία του αετού, εμβλήματος της ισχύος των ΗΠΑ, καθώς Αετός (Eagle) ονομάστηκε σκοπίμως και η άκατος που μετέφερε τους δυο αστροναύτες από το διαστημόπλοιο στην επιφάνεια της Σελήνης.

Το σύμπλεγμα, το οποίο εκτοξεύτηκε στις 16 Ιουλίου 1969 από το ακρωτήριο Kennedy (σήμερα Canaveral) της Φλόριντα, απάρτιζαν δυο μέρη: 1) Ο πύραυλος Κρόνος 5, ύψους 111 μέτρων (όσο ένας ουρανοξύστης τριάντα και πλέον ορόφων), βάρους οκτώ χιλιάδων τόννων και μεγίστης ισχύος 32 χιλιάδων τόννων. Ο συγκεκριμένος πύραυλος αποδείχθηκε όχι μόνο αποτελεσματικός, αλλά και απόλυτα αξιόπιστος, πραγματοποιώντας το σύνολο των αποστολών του χωρίς να παρουσιάσει το παραμικρό πρόβλημα. 2) Το διαστημικό σκάφος Απόλλων με τρία μέρη: α) ένα όχημα διακυβέρνησης (Command Module – CM) με θάλαμο για τους τρεις αστροναύτες, το μόνο μέρος που επέστρεψε στη Γη, β) ένα σκάφος υποστήριξης (Service Module – SM), το οποίο εφοδίαζε το όχημα διακυβέρνησης με πρόωση, ηλεκτρική ενέργεια, οξυγόνο και νερό, και γ) τη σεληνάκατο (Lunar Module – LM), που είχε δύο επίπεδα -ένα χαμηλότερο για την προσελήνωση και ένα υπερκείμενο, προορισμένο να θέσει τους αστροναύτες πίσω σε σεληνιακή τροχιά. Για το όχημα διακυβέρνησης επιλέχθηκε το όνομα Columbia, το οποίο παρέπεμπε ευθέως στο Columbiad, το γιγάντιο πυροβόλο, μέσω του οποίου εκτοξεύτηκε το 1865, με βάση το μυθιστόρημα του Jules Verne επίσης από την Φλόριντα, το διαστημόπλοιο με προορισμό τη Σελήνη. Το κωνικό όχημα διακυβέρνησης αποτελούσε την κορωνίδα μίας σύντομης αλλά δραματικής εξελικτικής διαδικασίας, καθώς έπειτα από το δυστύχημα του Απόλλων 1, η NASA πραγματοποίησε 1.800 και πλέον τροποποιήσεις στον αρχικό σχεδιασμό, με αποκλειστικό σκοπό να αυξήσει την ασφάλειά του. Πίσω από το όχημα διακυβέρνησης βρισκόταν το κυλινδρικό όχημα που περιείχε τον κύριο κινητήρα, τους σταυροειδείς κινητήρες ελιγμών και τα καύσιμά τους.

Το όχημα διακυβέρνησης Columbia του Απόλλων 11 μεταφέρεται στον χώρο της εκτόξευσης.

Όσο για τη σεληνάκατο, το όχημα με το οποίο θα γινόταν η προσελήνωση, επρόκειτο για ένα πραγματικό τεχνολογικό επίτευγμα.  Το κυρίως διαστημόπλοιο θα έμπαινε σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, από όπου θα απελευθερωνόταν το όχημα προσελήνωσης, μια «λάντζα» του Διαστήματος που θα έφτανε στην επιφάνεια με το πλήρωμα, θα επέστρεφε στο διαστημόπλοιο και στη συνέχεια θα παρέμενε στο Διάστημα. Πέραν πάσης αμφιβολίας επρόκειτο για την οικονομικότερη λύση, καθώς μείωνε δραστικά τον συνολικό όγκο του διαστημοπλοίου, άρα και τις ανάγκες του σε καύσιμα.Το όχημα προσελήνωσης Eagle (Αετός) θα ήταν έτσι και το πρώτο γνήσιο διαστημόπλοιο, ένα όχημα ολοσχερώς απαλλαγμένο από τους αεροδυναμικούς περιορισμούς της διέλευσης από την ατμόσφαιρα της Γης. Η σεληνάκατος δεν έμοιαζε με κανένα άλλο ιπτάμενο όχημα. Για την ακρίβεια θύμιζε έντονα έντομο. Μοναδικός περιορισμός ήταν το βάρος, καθώς, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της NASA, κάθε τόννος βάρους απαιτούσε για την εκτόξευσή του τρεις τόννους καυσίμων. Έτσι το περίβλημά του λειάνθηκε με ειδικά οξέα για να φθάσει τελικά να έχει το πάχος πιστωτικής κάρτας. Στην επιφάνειά του συνδέθηκε με ειδικούς γυάλινους συνδετήρες ένα δεύτερο ειδικό στρώμα συνθετικού μονωτικού και εξωτερικά το τελικό αλουμινένιο κέλυφος, που προστάτευε όχημα και πλήρωμα από τους μικρομετεωρίτες. Τα δύο αυτά εξωτερικά στρώματα είχαν συνολικό πάχος μερικών χιλιοστών του εκατοστομέτρου. Η σεληνάκατος περιλάμβανε, στην ουσία, δύο τμήματα. Το κύριο σκάφος, το οποίο αποτελούσε τον θαλαμίσκο του πληρώματος και έφερε τον κινητήρα ανόδου, και τη βάση, που έφερε τον κινητήρα καθόδου και τα τέσσερα πόδια της. Με την ολοκλήρωση της αποστολής επάνω στην επιφάνεια της Σελήνης, η βάση μετατρεπόταν ουσιαστικά σε εξέδρα εκτόξευσης του θαλαμίσκου για το σύντομο ταξίδι του μέχρι το όχημα διακυβέρνησης, που θα μετέφερε το πλήρωμα πίσω στη Γη, κατά την τελευταία φάση της αποστολής.

Διάγραμμα όπου απεικονίζεται το σύμπλεγμα CSM-LM.

Τον Νοέμβριο του 1967, η NASA ανακοίνωσε τη σύνθεση του πληρώματος. Αρχηγός της αποστολής θα αναλάμβανε ο Neil Armstrong. O Jim Lovell θα ήταν ο κυβερνήτης του οχήματος διακυβέρνησης και ο Buzz Aldrin ο κυβερνήτης της σεληνακάτου. Οι δυο τελευταίοι είχαν επανδρώσει στο παρελθόν το διαστημόπλοιο Gemini 12 και γνωρίζονταν καλά. Οι Armstrong, Lovell και Aldrin είχαν οριστεί ως αναπληρωματικό πλήρωμα του Απόλλων 8. Με αυτή την ιδιότητα, ο Lovell αντικατέστησε τότε το τακτικό μέλος, Michael Collins, εξαιτίας ενός αναπάντεχου προβλήματος υγείας. Κατόπιν τούτου και σύμφωνα με το σύστημα κυκλικής εναλλαγής, το οποίο είχε υιοθετήσει η NASA, ο Collins αναγορεύτηκε σε τακτικό μέλος του πληρώματος της αποστολής Απόλλων 11, έχοντας ως αντικαταστάτη πλέον τον Lovell. Η ατυχία του Jim Lovell συνεχίστηκε. Έχοντας οριστεί αρχηγός της αποστολής  Απόλλων 13, επέστρεψε στη Γη δίχως να έχει εκπληρώσει τον αντικειμενικό του στόχο, έπειτα από μια δραματική πτήση, που λίγο έλλειψε να μετατραπεί σε τραγωδία. Έτσι, υπήρξε ο μοναδικός αστροναύτης, ο οποίος εισήλθε δυο φορές σε σεληνιακή τροχιά (Απόλλων 8 και Απόλλων 13), αλλά που δεν κατάφερε, τελικά, να πατήσει επάνω στην επιφάνεια της Σελήνης.

Η εκτόξευση πραγματοποιήθηκε στις 9:32 π.μ. (τοπική ώρα) της 16ης Ιουλίου 1969. Μέσα στο όχημα διακυβέρνησης Columbia η αίσθηση της κίνησης ήταν αρχικά ανεπαίσθητη, ενώ η θέα από τις θυρίδες του μηδαμινή λόγω του ικριώματος του πυραύλου διάσωσης που, σε περίπτωση βλάβης του πυραύλου-φορέα, θα αποσπούσε το θαλαμίσκο σώζοντας τη ζωή του πληρώματος. Σε ύψος 100 χιλιομέτρων, όταν ήταν πλέον άχρηστος, ο πύραυλος διάσωσης αποσπάστηκε.Οι δύο επόμενες ώρες κύλησαν με το πλήρωμα να ελέγχει προσεκτικά όλα τα συστήματα του διαστημοπλοίου. Στη συνέχεια, ο τρίτος όροφος του Saturn V πυροδοτήθηκε για τελευταία φορά για να σπρώξει το Απόλλων 11 προς τον στόχο του, το δυτικό άκρο της Θάλασσας της Ηρεμίας, που μόλις διακρινόταν, λίγο πιο δεξιά από το κέντρο της Σελήνης. Λίγο αργότερα, το πλήρωμα απέσπασε το όχημα διακυβέρνησης από τον πύραυλο, το περιέστρεψε και το συνέδεσε με τη σεληνάκατο. Στη συνέχεια το συγκρότημα άρχισε τον διάπλου του σκοτεινού κενού που χωρίζει τη Γη από τον δορυφόρο της, περιστρεφόμενο αργά γύρω από τον άξονά του ώστε να μοιράζεται ισομερώς η ηλιακή θερμότητα στην επιφάνειά του.

Το πλήρωμα του Απόλλων 11 κατά την συνέντευξη Τύπου, η οποία προηγήθηκε της εκτόξευσης: Buzz Aldrin (αριστερά), Neil Armstrong (στο μέσο) και Michael Collins (δεξιά).

Στις 17:21:50 UTC της 19ης Ιουλίου, το διαστημόπλοιο πέρασε στην αθέατη πλευρά της Σελήνης με αποτέλεσμα να διακοπούν οι επικοινωνίες με το κέντρο ελέγχου της NASA στο Χιούστον του Τέξας. Ήταν η στιγμή που ενεργοποιήθηκε το σύστημα πρόωσης, προκειμένου να εισέλθει σε σεληνιακή τροχιά. Στη διάρκεια των επομένων περιστροφών γύρω από τον δορυφόρο της Γης, οι αστροναύτες είχαν κατ επανάληψη οπτική επαφή με το σημείο της επικείμενης προσελήνωσης. Η Θάλασσα της Ηρεμίας (Mare Tranquilitatis), 19 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του κρατήρα Sabine D, είχε συγκεντρώσει την προτίμηση της NASA, ως σημείο για την προσελήνωση, εξαιτίας του επίπεδου εδάφους και της λείας επιφάνειας. Χάρη στα δυο παραπάνω χαρακτηριστικά, εθεωρείτο ασφαλής περιοχή, τόσο για μια ομαλή προσελήνωση, όσο και για μια απρόσκοπτη δραστηριότητα των δυο αστροναυτών έξω από τη σεληνάκατο, κυρίως σε επίπεδο συλλογής δειγμάτων. Κατά τη διάρκεια της δέκατης περιστροφής τους στην τροχιά της Σελήνης, οι Armstrong και Aldrin εγκατέλειψαν το Columbia και επιβιβάστηκαν στο Eagle. Δύο ακόμα περιστροφές πέρασαν πρoτού οι αστροναύτες αποσυνδέσουν τα δύο οχήματα και πυροδοτήσουν τους κινητήρες του Eagle για την κάθοδο στα 16.000 μέτρα. Στο ύψος αυτό ο κινητήρας πυροδοτήθηκε εκ νέου και, σύμφωνα με το πρόγραμμα, θα παρέμενε σε λειτουργία μέχρι την προσελήνωση. Δευτερόλεπτα αργότερα, μια προειδοποιητική λυχνία άρχισε να αναβοσβήνει στον πίνακα ελέγχου της σεληνακάτου: «Επικείμενη υπερφόρτιση του υπολογιστή». Το κέντρο ελέγχου αποφάσισε τη συνέχιση της καθόδου. Τα προβλήματα, ωστόσο, δεν σταμάτησαν. Ενώ το Eagle πετούσε μόλις 60 μέτρα από την επιφάνεια της Σελήνης, ο Armstrong αντιλήφθηκε ότι ο υπολογιστής το οδηγούσε προς ένα σημείο γεμάτο βράχους. Πέραν της πιθανότητας σοβαρής βλάβης του οχήματος από πρόσκρουση σε αυτούς, θα προέκυπτε και δεύτερο πρόβλημα: εάν δεν εφάπτετο με την επιφάνεια της Σελήνης σχεδόν απόλυτα κάθετα, η αποκόλληση θα ήταν αδύνατη και οι δύο αστροναύτες θα παρέμεναν για πάντα εκεί. Ο Armstrong ανέλαβε ο ίδιος τη διοίκηση, για να οδηγήσει το σκάφος σε ομαλό έδαφος. Τα καύσιμα, όμως, ήταν λιγοστά και δεν είχε παρά δύο μόνο λεπτά στη διάθεσή του. Τελικά, η άκατος προσεληνώθηκε ομαλά, αν και τα καύσιμα που απέμεναν δεν αρκούσαν παρά για λιγότερα από 30 δευτερόλεπτα επιπλέον πτήσης. Στο Χιούστον ακούστηκε καθαρά η φωνή του Armstrong: «Χιούστον, εδώ Βάση Ηρεμίας, το Eagle έχει προσεδαφιστεί» («Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed«). Στη Φλόριντα, η ώρα ήταν 16:18 (20:18:04 UTC) της 20ής Ιουλίου του 1969 όταν ο άνθρωπος κατέκτησε τη Σελήνη.

Στις 02:51 UTC της Δευτέρας 21 Ιουλίου, ο Neil Armstrong άρχισε να κατεβαίνει με αργές κινήσεις τα εννέα σκαλιά, που χώριζαν την καταπακτή της σεληνακάτου από το έδαφος. Στις 2:56:15 UTC, πάτησε το πόδι του στη Σελήνη, λέγοντας: «Είναι ένα μικρό βήμα για τον άνθρωπο, ένα τεράστιο άλμα για την ανθρωπότητα» («That’s one small step for [a] man, one giant leap for mankind«). Τα λόγια αυτά σημάδεψαν για πάντα ένα κορυφαίο γεγονός στην Ιστορία της Ανθρωπότητας. Η πρώτη πράξη του Armstrong ήταν να συλλέξει δείγματα σεληνιακού βράχου και να τα αποθηκεύσει στη σεληνάκατο, για την περίπτωση που κάποια απροσδόκητη επιπλοκή επέβαλλε την ταχύτατη εγκατάλειψη της Σελήνης. Περί τα είκοσι λεπτά αργότερα, στην επιφάνεια πάτησε και ο Aldrin. Oι δύο αστροναύτες, αφού πειραματίστηκαν για λίγο με τη σεληνιακή βαρύτητα (ο Armstrong δήλωσε αργότερα πως η πραγματικότητα του φάνηκε ευκολότερη από την εκπαίδευση σε συνθήκες προσομοίωσης),  εγκατέστησαν την τηλεοπτική κάμερα που θα αναμετέδιδε κάθε κίνησή τους και που ήταν προορισμένη να παραμείνει για πάντα επιτόπου μετά την αναχώρησή τους, έχοντας προηγουμένως καταγράψει και μεταδώσει στη Γη την αποκόλληση της σεληνακάτου. Λίγο αργότερα, ακολούθησε τηλεφωνική σύνδεση με το οβάλ γραφείο, από όπου ο πρόεδρος Richard Nixon είχε σύντομη συνομιλία με τους δυο αστρονναύτες, χαρακτηρίζοντας την κλήση ως το κορυφαίο ιστορικό τηλεφώνημα με προέλευση τον Λευκό Οίκο.

 

 Apollo 11 Astronauts Talk With Richard Nixon From the Surface of the Moon – AT&T Archives

Στην επιφάνεια της Σελήνης τοποθετήθηκαν μια σημαία των ΗΠΑ, ένας δίσκος από σιλικόνη με καταγεγραμμένα μηνύματα από 72 αρχηγούς κρατών και τον Πάπα, καθώς και τα παράσημα των  απωλειών στην έως τότε πορεία προς την κατάκτηση του Διαστήματος: Virgil Grissom, Edward White, Roger Chaffee (επρόκειτο για το τριμελές πλήρωμα του Απόλλων 1, που κάηκε μέσα στο διαστημόπλοιο κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης) και των Σοβιετικών Vladimir Komarov και  Yuri Gagarin. Από εκεί και πέρα, οι Armstrong και Aldrin επιδόθηκαν στο αμιγώς επιστημονικό μέρος του προγράμματος. Μεταξύ άλλων, συνέλλεξαν δείγματα εδάφους 21,55 κιλών και εγκατέστησαν συσκευές, που παρέμειναν επί τόπου ες αεί. Στα άγνωστα πετρώματα, τα οποία μετέφεραν στη Γη, δώθηκαν, αργότερα, ονομασίες όπως αρμαλκόλιθος (armalcolite) – από τα αρχικά των ονομάτων Arm-strong, Al-drin και Col-lins, πυροξφεροΐτης (pyroxferroite), τρανκουιλιτίτης  (tranquillityite) – από τη Θάλασσα της Ηρεμίας. Τα δυο πρώτα εντοπίστηκαν αργότερα και στη Γη, όχι όμως το τρίτο.

Στιγμιότυπα από την δραστηριότητα των αστροναυτών στην επιφάνεια της Σελήνης, όπως κυκλοφόρησαν από τη NASA.

Στις 17:54 UTC, έπειτα από άνω των είκοσι ωρών συνολική παραμονή στην επιφάνεια της Σελήνης, η σεληνάκατος απογειώθηκε με επιτυχία, εγκαινιάζοντας τη διαδικασία επανόδου στη Γη. Η όλη επιχείρηση αποκόλλησης ενείχε κινδύνους. Γι αυτό το λόγο, υπήρχε έτοιμο σενάριο καταστροφής. Συγκεκριμένα είχε συνταχθεί λόγος, τον οποίο θα εκφωνούσε από το εθνικό δίκτυο ο Richard Nixon, προβλεπόταν τέλεση ειδικής λειτουργίας υπέρ της ανάπαυσης των ψυχών των δυο αστροναυτών, τέλος, συλλυπητήριο τηλεφώνημα του προέδρου προς τις συζύγους των τελευταίων. Ευτυχώς, τα πάντα εξελίχθηκαν ομαλά και λίγο αργότερα, το Eagle επανασυνδέθηκε με το διαστημόπλοιο. Μόλις οι τρεις αστροναύτες έσμιξαν εκ νέου, η σεληνάκατος αποσυνδέθηκε, παρέμεινε σε σεληνιακή τροχιά και πολύ αργότερα, παρασυρόμενη από την βαρυτική έλξη της Σελήνης, συνετρίβη στην επιφάνεια της τελευταίας.

Κάτοικοι της Νέας Υόρκης, συγκεντρωμένοι στο Central Park, παρακολουθούν από γιγαντοοθόνες σε απευθείας μετάδοση από τη Σελήνη τα πρώτα βήματα του ανθρώπου επάνω στην επιφάνεια του δορυφόρου της Γης. Την ίδια στιγμή, ανάλογες σκηνές διαδραματίστηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Στη σημαιοστολισμένη με ελληνικές και αμερικανικές σημαίες Αθήνα, πλήθος κόσμου παρακολούθησε στιγμιότυπα από την προσελήνωση, αποσελήνωση και προσθαλάσσωση του Απόλλων 11 από την πλατεία Συντάγματος αλλά και μέσα από κάθε οικία εφοδιασμένη με δέκτη τηλεόρασης.

Την Πέμπτη 24 Ιουλίου 1969, στις 16:44 UTC, το Columbia προσθαλασσώθηκε στον Ειρηνικό Ωκεανό, σε μικρή απόσταση από το πλοίο περισυλλογής, το αεροπλανοφόρο USS Hornet, επί του οποίου επέβαινε ο πρόεδρος Nixon. Η αποστολή είχε ολοκληρωθεί και στεφθεί με απόλυτη επιτυχία. Διήρκεσε 8 ημέρες, 3 ώρες, 18 λεπτά και 35 δευτερόλεπτα. Οι 30 περιφορές του διαστημοπλοίου γύρω από τη Σελήνη κάλυψαν 59 ώρες, 33 λεπτά και 52 δευτερόλεπτα. Η παραμονή των δυο αστροναυτών 21 ώρες και 36 λεπτά, μεταξύ των οποίων 2 ώρες, 31 λεπτά και 40 δευτερόλεπτα περιπάτου επάνω στην επιφάνεια.

Apollo 11: Neil Armstrong and Buzz Aldrin remembers. July 16-24, 1969

Σύμφωνα με τη νομοθεσία “περί έκθεσης στον εξωγήινο χώρο” (Extra-Terrestrial Exposure Law), έπρεπε να ακολουθηθεί ένα συστηματικό πρωτόκολλο απολύμανσης, εξαιτίας του φόβου μεταφοράς στη Γη αγνώστων μικροβίων. Η διαδικασία ξεκίνησε εντός του θαλάμου του διαστημοπλοίου, με προσεκτικό καθαρισμό των στολών. Ακολούθησε ψεκασμός της εξωτερικής επιφάνειας της κάψουλας του διαστημοπλοίου με ειδικό μικροβιοκτόνο υγρό από τους δύτες-διασώστες, αμέσως έπειτα από την προθαλάσσωση και προτού εξέλθουν οι τρεις αστροναύτες από αυτό. Εν συνεχεία, το πλήρωμα μεταφέρθηκε με σωστική λέμβο και ελικόπτερο (απολυμάνθηκαν αμφότερα) στο αεροπλανοφόρο, όπου κλείστηκαν σε ειδικό θάλαμο απομόνωσης. Μόλις το USS Hornet έφτασε στον τελικό του προορισμό, τη Χονολουλού, ο θάλαμος τοποθετήθηκε σε ειδικό αεροσκάφος και μεταφέρθηκε στο Κέντρο Ελέγχου της NASA, στο Χιούστον του Τέξας. Οι τρεις αστροναύτες και δυο γιατροί παρέμειναν σε έναν κάπως πιο ευρύχωρο θάλαμο καραντίνας επί τρεις εβδομάδες. Μόλις διαπιστώθηκε πως εξέλειπε κάθε κίνδυνος μικροβιακής μόλυνσης, εξήλθαν από τον θάλαμο στις 10 Αυγούστου.

Ο πρόεδρος Nixon συνομιλεί μέσω μικροφώνου με τους εγκλείστους στον θάλαμο απομόνωσης αστροναύτες, επί του αεροπλανοφόρου USS Hornet.

Ο αντίκτυπος του γεγονότος υπήρξε πολυποίκιλος. Στις ΗΠΑ καταγράφηκαν 16.700 αιτήσεις ατόμων, που εκδήλωσαν την επιθυμία να επισκεφθούν το Διάστημα. Στην Ιταλία, έξι βαρυποινίτες απέδρασαν από τη φυλακή εκμεταλλευόμενοι την καθήλωση των δεσμοφυλάκων μπροστά από τους δέκτες της τηλεόρασης. Στην Κίνα, την πολυπληθέστερη χώρα του πλανήτη, η κατάκτηση της Σελήνης δεν ανακοινώθηκε καν! Για πρώτη φορά, οι Αμερικανοί υποσκέλισαν τους Σοβιετικούς στην κούρσα του Διαστήματος. Το πρόγραμμα Απόλλων ολοκληρώθηκε με άλλες πέντε επανδρωμένες αποστολές στη Σελήνη (δεν συμπεριλαμβάνεται η ατυχής περίπτωση του Απόλλων 13). Η τελευταία από αυτές, πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 1972.

The Journeys of Apollo 11, » The Conquest of the Moon «, NASA documentary (2009) HD

Θεωρίες συνωμοσίας 

Η αποστολή του Απόλλων 11 λειτούργησε ως έναυσμα για την ύφανση θεωριών συνωμοσίας. Κοινό τόπο των θεωριών αυτών αποτελεί το επιχείρημα πως η αποστολή στη Σελήνη ουδέποτε πραγματοποιήθηκε και ότι τα πάντα κινηματογραφήθηκαν μέσα σε στούντιο για λόγους γοήτρου και μόνο. Οι οπαδοί της παραπάνω άποψης στηρίζονται σε μια ολόκληρη σειρά στοιχείων, όπως η παντελής απουσία από τα πλάνα έναστρου ουρανού, η μη ύπαρξη κρατήρα ακριβώς κάτω από τη βάση της σεληνακάτου, ο κυματισμός της σημαίας (προφανώς εξαιτίας του συστήματος εξαερισμού του στούντιο), ο βηματισμός των αστροναυτών (προβολή σε αργή κίνηση, ενώ σε γρήγορη ο ίδιος πάντοτε βηματισμός δείχνει φυσιολογικός), πλάνα, που αποδεικνύουν την ύπαρξη επιπρόσθετου φωτισμού πέραν του μοναδικού υπάρχοντος στην επιφάνεια της Σελήνης (εκείνου του Ηλίου), αλλά και επιχειρήματα περισσότερο πειστικά, όπως η έκθεση σε ισχυρή ακτινοβολία εκτός της περιγήινης τροχιάς (η περίφημη ζώνη Van Allen), για την προστασία από την οποία δεν υφίστατο κατάλληλος εξοπλισμός. Υποστηρίχθηκε ότι σκηνοθέτης των υποτιθέμενων λήψεων από την επιφάνεια της Σελήνης υπήρξε ο Stanley Kubrick, με πρόσφατη την εμπειρία του γυρίσματος, λίγo νωρίτερα, της υπερπαραγωγής 2001: A Space Odyssey.  Είναι γεγονός ότι ο Kubrick συνεργάστηκε με τη NASA με αφορμή την παραπάνω ταινία, όπως επίσης και πως πολλές από τις κινήσεις και εν γένει χειρισμούς εκ μέρους του πληρώματος του Απόλλων 11 παραπέμπουν ευθέως σε αυτή.

Το 1977 προβλήθηκε η κινηματογραφική ταινία Capricorn One. Πραγματεύεται μια διαστημική αποστολή στον Άρη, η οποία ματαιώνεται λίγα λεπτά πριν από την εκτόξευση. Οι μη μυημένοι, έως τότε, στην απάτη τρεις αστροναύτες, μεταφέρονται κρυφά και δια της βίας από τις Μυστικές Υπηρεσίες σε κινηματογραφικό στούντιο κάπου στην έρημο της Νεβάδας, από όπου υποκρίνονται πως συνεχίζουν κανονικά την αποστολή τους, εφαρμόζοντας όλα όσα είχαν αφομοιώσει κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης. Η θεματολογία, η οπτική απόδοση και ορισμένες σκηνές όπως η τηλεφωνική επικοινωνία με τον Λευκό Οίκο από την επιφάνεια του Άρη, ασφαλώς και ενέχουν συγκεκριμένους συμβολισμούς και υπονοούμενα.

Capricorn One – Trailer

Τον Φεβρουάριο του 2000 ξεκίνησε ένα νέος γύρος συζητήσεων, αμφισβητήσεων και αντιπαραθέσεων, έπειτα από την προβολή ενός ωριαίου ντοκιμαντέρ από το αμερικανικό τηλεοπτικό δίκτυο Fox TV με τίτλο: «Θεωρίες συνομωσίας: Προσεδαφιστήκαμε στο φεγγάρι;» Από το ίδιο δίκτυο είχε προβληθεί παλαιότερα η δημοφιλής σειρά The X-Files.

Σε όλα τα παραπάνω επιχειρήματα η NASA έχει απαντήσει, άλλοτε πειστικά και άλλοτε λιγότερο. Συγκεκριμένα:

  • Η σημαία συγκρατείται ανοικτή από μια οριζόντια ράβδο και απλούστατα κινείται, όταν οι αστροναύτες την ξετυλίγουν και καθώς το κάθετο κοντάρι της στερεώνεται στο έδαφος. Το κοντάρι είναι πολύ ελαφρύ, από εύκαμπτο αλουμίνιο, και έτσι συνεχίζει να δονείται ακόμα και μετά την απομάκρυνση των αστροναυτών, δίνοντας την ψευδαίσθηση ότι κυματίζει στον (ανύπαρκτο) αέρα.
  • Σχετικά με την απουσία κρατήρα, το έδαφος της Σελήνης είναι πολύ πιο σκληρό και η επιφάνεια στην οποία πραγματοποιήθηκε η κάθοδος ήταν βραχώδης με αποτέλεσμα να μην μείνουν εμφανή σημάδια της επιχείρησης στο σημείο αυτό.
  • Στη Σελήνη δεν είναι ο Ήλιος η μόνη πηγή φωτός αλλά και η ίδια η Σελήνη, που αντανακλά το φως του Ηλίου. Αυτός είναι ο λόγος που οι σκιές δεν είναι εντελώς σκοτεινές.
  • Η NASA ισχυρίζεται ότι ο σύντομος χρόνος που χρειάστηκε για να διασχίσει το Απόλλων 11 τη ζώνη Van Allen, σε συνδυασμό με την προστασία που προσέφερε το περίβλημα του διαστημοπλοίου, σημαίνει ότι η έκθεση των αστροναυτών στην ακτινοβολία ήταν πολύ μικρή.
  • Σχετικά με την απουσία έναστρου ουρανού, η προσελήνωση έλαβε χώρα κατά το σεληνιακό πρωινό, με τον Ήλιο να λάμπει έντονα. Απλώς οι τεχνικοί της NASA ρύθμισαν έτσι τον χρόνο έκθεσης στις κάμερες, ώστε ο χρόνος έκθεσης του φιλμ να είναι πολύ σύντομος προκειμένου να μην εισέλθει πολύ φως και θολώσει τις λεπτομέρειες της λήψης. Τα άστρα, αν και ήταν ορατά στα μάτια των αστροναυτών, δεν ήταν αρκετά λαμπερά για να αποτυπωθούν στις φωτογραφίες.
  • Τέλος, για τον βηματισμό των αστροναυτών, η NASA διαψεύδει τον ισχυρισμό υποστηρίζοντας πως το βίντεο δεν υπέστη επεξεργασία slow motion αλλά ήταν έτσι εξ αρχής.

Εν κατακλείδι, ας καταγραφεί ακόμα μια διαπίστωση, η οποία θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει έναυσμα για αμφισβήτηση: και οι έξι προσεληνώσεις συνέβησαν κατά την διάρκεια της προεδρίας Νixon, σε μια έκρυθμη χρονική περίοδο, εξαιτίας της παράτασης του πολέμου του Βιετνάμ. Κανείς άλλος ηγέτης των ΗΠΑ ή κάποιας άλλης χώρας δεν κατάφερε να στείλει ανθρώπους στη Σελήνη, μέσα στα 50 χρόνια, τα οποία παρήλθαν έκτοτε.

Is The Moon Landing Footage Real?

Ο Γιάννης Μουρέλος είναι Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Brooks, Courtney G., Grimwood, James M.; Swenson, Loyd S., Jr. (1979). Chariots for Apollo: The NASA History of Manned Lunar Spacecraft to 1969. NASA History Series. Washington, D.C.: Scientific and Technical Information Branch, NASA.

Carmichael, Scott W. (2010). Moon Men Return: USS Hornet and the Recovery of the Apollo 11 Astronauts. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press.

Chaikin, Andrew (1994). A Man on the Moon: The Triumphant Story Of The Apollo Space Program. New York: Penguin Group.

Collins, Michael (2001) [1974]. Carrying the Fire: An Astronaut’s Journeys. New York: Cooper Square Press.

Cortright Edgar M.(ed.) (1975). Apollo Expeditions to the Moon. Washington, D.C.: Scientific and Technical Information Branch, NASA.

Hansen James R. (2005), First Man: The Life of  Neil A. Armstrong. New York: Simon & Schuster, Inc

Logsdon, John M. (1976). The Decision to Go to the Moon: Project Apollo and the National Interest. Chicago: University of Chicago Press.

Mindell, David A. (2008). Digital Apollo: Human and Machine in Spaceflight. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

 

Kινηματογραφικές εκδοχές των Προέδρων της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας

Με αφορμή την επέτειο της κατάληψης της Βαστίλλης

Kινηματογραφικές εκδοχές των Προέδρων της 5ης Γαλλικής  Δημοκρατίας

Μέχρι στιγμής, το καθεστώς της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, το οποίο προέκυψε το 1958 μέσα από τις ωδίνες του πολέμου της Αλγερίας, μετρά οκτώ προέδρους, από τον ιδρυτή Charles de Gaulle έως τον σημερινό Emmanuel Macron. Διαψεύδοντας επιδεικτικά όλες τις προβλέψεις, στα άνω των εξήντα έτη ζωής, έχει να επιδείξει μια αξιοσημείωτη αντοχή σε στιγμές γενικού αναβρασμού (Μάης 1968) ή σε ετερόκλητους πολιτικούς συσχετισμούς (συγκατοικήσεις των ετών 1986-1988, 1993-1995 και 1997-2002). Υπηρετήθηκε από “ιερά τέρατα” (de Gaulle, Mitterrand), από πολιτικούς μικρότερου, συγκριτικά, βεληνεκούς (Chirac, Hollande), τέλος, από άτομα με ισχυρή τεχνοκρατική προέλευση, παιδεία και συνείδηση (Pompidou, Giscard d’ Estaing, Sarkozy και Macron). Οι διαφορετικές προσωπικότητες, η ποικιλία ως προς το ύφος του καθενός και τον τρόπο άσκησης της εξουσίας, τέλος, η δικαιολογημένη, έως ένα βαθμό, εμμονή να θέσουν το δικό τους στίγμα στην Ιστορία, ενέπνευσαν σεναριογράφους, σκηνοθέτες και ηθοποιούς. Οι κινηματογραφικές ταινίες και οι τηλεταινίες, που αναφέρονται στους επτά από τους οκτώ προέδρους της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας ξεπερνούν, σήμερα, τις είκοσι. Η συντριπτική πλειοψηφία από αυτές παραμένουν πιστές στην ιστορική πραγματικότητα, αποδίδοντας τα γεγονότα έτσι όπως συνέβησαν και περιγράφοντας με επιτυχία την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Άλλες, πάλι, εστιάζουν στον εσωτερικό κόσμο, με επικαλύψεις ανάμεσα στην ιδιωτική ζωή και τον δημόσιο βίο, όπως και στον κοινό παρονομαστή όλων των πολιτικών ηγετών: τη μοναξιά της εξουσίας. Τέλος, υπάρχουν ορισμένες, οι οποίες κινούνται (χάρη στο ευρηματικό σενάριο) στο χώρο του φαντασιακού, αγγίζοντας τα όρια της παρωδίας. Το μεγάλο στοίχημα αναλογεί στους ηθοποιούς. Η φυσιογνωμική ομοιότητα, η πειστική απόδοση και ερμηνεία, το υποκριτικό ταλέντο και ο συνδυασμός των παραπάνω, αποτελούν τα κριτήρια της σημερινής αξιολόγησης. Σε εσάς εναπόκειται να προβείτε σε μια ιεράρχηση, έχοντας, προηγουμένως, δει τις φωτογραφίες και παρακολουθήσει τα στιγμιότυπα που έπονται.

 

  Α. Charles de Gaulle (1890-1970) [Προεδρική θητεία 1959-1969]

Charles de Gaulle, λόγος του 1947       


                                                   

Le grand Charles (2005)

 

Τον Αύγουστο του 1944, οι Γάλλοι γενικότερα και οι Παριζιάνοι ειδικότερα, ανακάλυπταν την εντυπωσιακή κορμοστασιά του στρατηγού Charles de Gaulle, καθώς κατέβαινε, μέσα σε κλίμα ενθουσιασμού και εθνικής ανά(σ)τασης τη λεωφόρο των Ηλυσίων Πεδίων, εμβληματικό σημείο του μόλις απελευθερωθέντος Παρισιού. Έως τότε, τον γνώριζαν μόνο από τον τόνο της φωνής του, μέσα από τις πύρινες εκκλήσεις του για αντίσταση κατά των Γερμανών, που αναμεταδίδονταν στην κατεχόμενη Γαλλία από το ραδιόφωνο του BBC. Ο de Gaulle ήταν το σύμβολο του αγώνα, εκείνος που κατάφερε να περισώσει την τιμή της χώρας και του λαού της έπειτα από τα οδυνηρά ολισθήματα του καθεστώτος του Vichy και των συνεργατών με τις αρχές κατοχής. Διόλου παράξενο, επομένως, το ότι ηγήθηκε της προσπάθειας ανοικοδόμησης, ως πρωθυπουργός της πρώτης αιρετής, έπειτα από τις βουλευτικές εκλογές του Οκτωβρίου 1945, κυβέρνησης. Όμως, οι μικροκομματικές αντιπαραθέσεις σε καιρό ειρήνης, διέσπασαν την ενότητα, η οποία είχε σφυρηλατηθεί την εποχή της Αντίστασης. Τον Ιανουάριο του 1946, ο de Gaulle υπέβαλε την παραίτησή του και αποσύρθηκε από την πολιτική ζωή. Επανήλθε δώδεκα χρόνια αργότερα, το 1958 (αρχικά ως πρωθυπουργός και κατόπιν ως πρόεδρος της Δημοκρατίας), εν μέσω των κραδασμών, που είχαν προκληθεί από τον πόλεμο της Αλγερίας. Τη φορά αυτή, ο de Gaulle υπήρξε ο ρυθμιστής των εξελίξεων, υπαγορεύοντας τους δικούς του όρους, με προεξέχοντα την ψήφιση ενός νέου συντάγματος, εκείνου της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, της οποίας διετέλεσε πρώτος, κατά σειρά, πρόεδρος. Η διάβαση της προσωπικής ερήμου μεταξύ των ετών 1946 και 1958, καθώς και η δραματική επάνοδος στην εξουσία είναι το θέμα της τηλεταινίας Le grand Charles του Bernard Stora. Στον κεντρικό ρόλο ο ηθοποιός Bernard Farcy αποδίδει εξαιρετικά τον de Gaulle της πρώτης μεταπολεμικής εποχής. Αξιοσημείωτη είναι και η παρουσία του ελληνικής καταγωγής Denis Podalydès, μέλους της Comédie Française, στο ρόλο του Claude Mauriac. Έξι χρόνια αργότερα, ο Podalydès υποδύθηκε, με απαράμιλλο τρόπο, έναν άλλο πρόεδρο της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, τον Nicolas Sarkozy (βλ. παρακάτω).

Ο Bernard Farcy ως de Gaulle στην τηλεταινία Le grand Charles.

Charles de Gaulle, διάγγελμα της 24ης Μαΐου 1968

Adieu de Gaulle, adieu (2009)

“Adieu de Gaulle, adieu”, ήταν ένα σύνθημα, το οποίο, μέσα στη δίνη των γεγονότων του Μαΐου 1968 ακούστηκε στις 29 του μήνα, από διαδηλωτές, που κουνούσαν επιδεικτικά τα μαντήλια τους, εν είδει αποχαιρετισμού. Η Τετάρτη  29 Μαΐου, υπήρξε, κατά γενική ομολογία, η στιγμή της κορύφωσης της κρίσης. Την ημέρα εκείνη, ο πρόεδρος de Gaulle εξαφανίζεται από προσώπου γης. Ουδείς γνωρίζει (ούτε καν ο πρωθυπουργός και η κυβέρνηση) που βρίσκεται. Έχει μεταβεί στην στρατιωτική βάση του Baden-Baden της Δυτικής Γερμανίας, όπου έχει συνάντηση με τον στρατηγό Massu, ανώτατο διοικητή των γαλλικών στρατιωτικών δυνάμεων, που σταθμεύουν επί του γερμανικού εδάφους. Εξετάζεται το ενδεχόμενο προσφυγής στη χρήση των ενόπλων δυνάμεων με σκοπό την αποκατάσταση της τάξης. Με το που διαρρέει η είδηση της φυγής, χιλιάδες διαδηλωτές ξεχύθηκαν στους δρόμους του Παρισιού φωνάζοντας το παραπάνω σύνθημα. Με αφορμή το συγκεκριμένο επεισόδιο, η τηλεταινία του Laurent Herbiet αναφέρεται στον τρόπο, με τον οποίο ο γηραιός (78 ετών) πρόεδρος αφομοίωσε τα γεγονότα του Μαΐου. Ουδέποτε στο παρελθόν, ο τελευταίος είχε άφησει να διαφανούν τόσα πολλά σημάδια αμηχανίας και αιφνιδιασμού. Συγκυρίες του παρελθόντος, που τον είχαν αναδείξει, χάρη στην πυγμή που επέδειξε τότε, ως αδιαφιλονίκητο λαϊκό ηγέτη (1940, 1958), ήταν, πέραν πάσης αμφιβολίας, κατά πολύ πιο κρίσιμες και δραματικές από ό,τι εκείνη του 1968. Ωστόσο, η περιγραφή από τον στρατηγό Massu, της συνομιλίας που είχε μαζί του στη γαλλική στρατιωτική βάση του Baden-Baden, αποκαλύπτει έναν de Gaulle τρομοκρατημένο, αδύναμο, απογοητευμένο, στα πρόθυρα, ψυχολογικά,να υποταχθεί σε εξελίξεις, που τον είχαν ξεπεράσει, με υποβολή παραίτησης. Η προχωρημένη ηλικία του Γάλλου προέδρου δεν αρκεί, προκειμένου να κατανοήσει κανείς την αναπάντεχη και εντυπωσιακή, ομολογουμένως,  αυτή μετάλλαξη. Η εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί κάπου αλλού. Ο ιδιαίτερος τρόπος, κράμα αυταρχισμού και πατερναλισμού, με τον οποίο ασκούσε ανέκαθεν την εξουσία, είχε δημιουργήσει κορεσμό σε επίπεδο κοινής γνώμης. Η ένταση και η βία του ξεσπάσματος, τον προσγείωσαν απότομα και τον έκαναν να συνειδητοποιήσει με καθυστέρηση, πως, προ πολλού εξέπεμπε σε διαφορετικό μήκος κύματος από έναν λαό, με τον οποίο ήταν πεπεισμένος ότι βρισκόταν σε διαρκή επικοινωνία. Διαπίστωσε με τον πλέον σκληρό τρόπο, πως η αρχή του τέλους για τον ίδιο είχε σημάνει. Ανασυντάσσοντας τις δυνάμεις του και επιστρατεύοντας όσα αποθέματα αντοχής του είχαν απομείνει, στράφηκε προς τη μοναδική, πλέον, υποχρέωση, που αισθανόταν πως είχε έναντι του γαλλικού λαού: την ανεύρεση ενός ασφαλούς τρόπου εξόδου από την κρίση. Αυτό ακριβώς έπραξε με το ραδιοφωνικό διάγγελμα της 30ής Μαΐου. Ο κόσμος το εξετίμησε και ανταποκρίθηκε αυθημερόν. Στη μεγαλειώδη διαδήλωση της λεωφόρου των Ηλυσίων Πεδίων, ένα εκατομμύριο Παριζιάνοι διακήρυξαν ηχηρά προς πάσα κατεύθυνση, πως δεν ήταν διατεθειμένοι να αφήσουν τη Γαλλία να βυθιστεί στο χάος και στην αναρχία. Ο θρίαμβος του γκωλικού κόμματος στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές, έναν μόλις μήνα αργότερα, εντάσσεται στην ίδια πάντοτε λογική. Τη λογική μιας ενστικτώδους αναλαμπής μπροστά στο χείλος της καταστροφής. Συνάμα, οι πάντες γνώριζαν, κατά βάθος, πως τα γεγονότα του Μαΐου είχαν θέσει την ταφόπλακα του γκωλικού κινήματος. Γεγονός, που επιβεβαιώθηκε περίτρανα τον Απρίλιο του 1969, με το αρνητικό αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος και την συνακόλουθη υποβολή παραίτησης του de Gaulle από το προεδρικό αξίωμα. Ο προβληματισμός, τα διλήμματα, η ανασφάλεια, η αναμέτρηση με τον εσωτερικό του κόσμο και τις πεποιθήσεις του, γενικότερα, όλα τα στοιχεία, που συγκροτούν αυτό που ονομάζεται “μοναξιά της εξουσίας”, αποδίδονται απόλυτα πειστικά από τον πρωταγωνιστή Pierre Vernier.

Pierre Vernier.

B. Georges Pompidou (1911-1974) [Προεδρική θητεία 1969-1974]

 

  Georges Pompidou, ανακοίνωση του θανάτου του Στρατηγού De Gaulle, 9 Νοεμβρίου 1970

Mort d’ un Président (2011)


                 

Από όλους τους μέχρι στιγμής προέδρους της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, ο Georges Pompidou υπήρξε ο μόνος που απεβίωσε ενόσω ασκούσε τα καθήκοντά του (ο François Mitterrand, αν και βαριά ασθενής, πρόλαβε να ολοκληρώσει τη δεύτερη θητεία του). Η τηλεταινία Mort d’ un Président του Pierre Aknine πραγματεύεται τους τελευταίους μήνες της προεδρίας Pompidou. Γνωρίζοντας από το 1972 πως ο πρόεδρος υπέφερε από μια ανίατη μορφή λευχαιμίας και με την προοπτική της μη επανεμφάνισής του στις προεδρικές εκλογές του 1976, δυο σύμβουλοι του τελευταίου, ο Pierre Juillet και η Marie-France Garaud, επιδόθηκαν σε μια προσπάθεια σφυρηλάτησης ενός υποψηφίου, ικανού να εμφανιστεί ως κληρονόμος των γκωλικών αξιών (τις οποίες ο ίδιος ο Pompidou είχε ουσιαστικά απεμπολήσει). Στόχος ήταν να παρεμποδιστεί η ανέλιξη στο προεδρικό αξίωμα του γνήσιου γκωλικού Jacques Chaban-Delmas. H επιλογή των δυο συμβούλων στράφηκε προς το πρόσωπο του υπουργού Αγροτικής Οικονομίας και πρώην στενού συνεργάτη του Pompidou όταν αυτός ασκούσε καθήκοντα πρωθυπουργού, Jacques Chirac. H συνεχώς επιδεινούμενη κατάσταση της υγείας του προέδρου και η εμμονή του τελευταίου να αποσιωπήσει το γεγονός (είναι χαρακτηριστικό το ότι το περιβάλλον του Μεγάρου των Ηλυσίων επέμενε πως επρόκειτο για εποχιακή γρίππη ενώ ήταν εμφανή τα σημάδια της φυσικής κατάπτωσης) προκάλεσε ένα κλίμα σύγχυσης. Ο θάνατος του Pompidou στις 2 Απριλίου 1974, συνέβη προτού οι Juillet και Garaud προλάβουν να υλοποιήσουν το σχέδιό τους. Εκ των πραγμάτων στράφηκαν προς τη μόνη προσφερόμενη εναλλακτική λύση: εκείνη της υποστήριξης της υποψηφιότητας του χαρισματικού και δυναμικού υπουργού Οικονομικών Valéry Giscard d’ Estaing. Έπεισαν, μάλιστα, τον Chirac να αποσκιρτήσει από τον γκωλικό χώρο, όπου φαινομενικά ανήκε, και να συνταχθεί με την υποψηφιότητα ενός προσώπου, το οποίο προερχόταν από το κέντρο. Επιβράβευση ήταν η επιλογή του Chirac ως πρωθυπουργού από το νεοεκλεγέντα Giscard d’ Estaing. H νοσηρή ατμόσφαιρα της ίντριγκας των τελευταίων μηνών της θητείας του Georges Pompidou κυριαρχεί στην τηλεταινία του  Pierre Aknine. Στο ρόλο του προέδρου εμφανίζεται ο, γνωστός στο γαλλικό κοινό, ηθοποιός Jean-François Balmer. Αν και η ομοιότητα με τον Pompidou δεν είναι μεγάλη, η εν γένει ερμηνεία του θυμίζει πολύ τον τελευταίο.

Ο Jean-François Balmer στο ρόλο του Georges Pompidou.

Εμφανώς μεγαλύτερη είναι η φυσιογνωμική ομοιότητα του Didier Bezace, o οποίος ενσαρκώνει τον Pompidou ως πρωθυπουργό της Γαλλίας στην προαναφερθείσα τηλεταινία Adieu de Gaulle, adieu.

Didier Bezace.

Γ. Valéry Giscard dEstaing (1926-    ) [Προεδρική θητεία 1974-1981]

 

Valéry Giscard d’Estaing, εκλογή στην Προεδρία της Δημοκρατίας, 1974

La rupture (2013)

Το πολιτικό ειδύλλιο ανάμεσα τον πρόεδρο  Valéry Giscard d’ Estaing και τον πρωθυπουργό  Jacques Chirac τερματίστηκε άδοξα το 1976, με την παραίτηση του τελευταίου.  Η αφορμή της παραίτησης υπήρξε καθαρά προσχηματική και ουδόλως αντανακλούσε τη βαθειά αίσθηση αμοιβαίας καχυποψίας, από την οποία διακατέχονταν ευθύς εξ αρχής οι δυο κορυφαίοι παράγοντες της γαλλικής ιεραρχίας. Εν όψει μιας μελλοντικής ανέλιξης στον προεδρικό θώκο, ο Chirac επένδυσε πολιτικά στην ανασυσταθείσα δημαρχία του Παρισιού (διετέλεσε δήμαρχος από το 1977 έως το 1995 και ταυτόχρονα πρωθυπουργός της συγκατοικησης επί προεδρίας Mitterrand μεταξύ των ετών 1986 και 1988). Διαισθανόμενος τη φθορά της εξουσίας, που υφίστατο ο Giscard d’ Estaing, επιχείρησε να αναδειχθεί ως αδιαφιλονίκητος εκφραστής του συντηρητικού κεντροδεξιού χώρου. Έτσι, όχι μόνο απέφυγε να στηρίξει την επανεκλογή του τελευταίου στις προεδρικές εκλογές του 1981, αλλά ήρθε σε συνεννόηση με τον υποψήφιο της Αριστεράς, François Mitterrand, τον οποίο στήριξε παρασκηνιακά. Η κρυφή συνάντηση των δυο ανδρών πραγματοποιήθηκε το 1980 στην οικία της μετέπειτα πρωθυπουργού των σοσιαλιστών Édith Cresson. Η τηλεταινία La rupture του Laurent Heynemann πραγματεύεται τη λανθάνουσα σχέση των δυο ανδρών, αποκαλύπτοντας το όχι πολύ γνωστό έντονο παρασκήνιο της εποχής. Οι δυο ηθοποιοί Hippolyte Girardot ( Valéry Giscard d’ Estaing) και Grégori Derangère (Jacques Chirac) απέχουν πολύ από το πρωτότυπο.

 

Hippolyte Girardot ( Valéry Giscard d’ Estaing).

Ανάλογη είναι η αίσθηση, που αποπνέει και ο Xavier de Guillebon, ο οποίος υποδύεται τον Giscard d’ Estaing στην αφιερωμένη στον Georges Pompidou τηλεταινία Mort d’ un Président. Γενικότερα, ο τρίτος κατά σειρά πρόεδρος της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας δεν έτυχε μιας επιτυχούς μεταφοράς στην οθόνη.

Valéry Giscard d’ Estaing.
Xavier de Guillebon.

 

 

 

    

 

 

 

 

 

 

   

Δ.  François Mitterrand (1916-1996) [Προεδρική θητεία 1981-1995]

François Mitterrand, πρωτοχρονιάτικο διάγγελμα της 31ης Δεκεμβρίου 1994


 

Le promeneur du Champ de Mars (2005)

Σε αντιδιαστολή με τον προκάτοχό του στο προεδρικό αξίωμα, ο François Mitterrand έτυχε ασύγκριτα ευμενέστερης μεταχείρισης. To κινηματογραφικό έργο Le promeneur du Champ de Mars του Robert Guédiguian στηρίζεται στο βιβλιο του Georges-Marc Benamou με τίτλο Le Dernier Mitterrand (1997), παρά το γεγονός ότι στην ταινία ο πρωταγωνιστής παραμένει ανώνυμος. Ο Benamou είχε συχνές ιδιωτικές συνομιλίες με τον πρόεδρο τα τελευταία τρία έτη της θητείας του, στο πλαίσιο περιπάτων στο Πεδίον του Άρεως της γαλλικής πρωτεύουσας. Οι εκμυστηρεύσεις περί ύπαρξης νόθου κόρης, περί συνεργασίας του Mitterrand με το καθεστώς του Vichy και περί επίδειξης ανοχής του τελευταίου έναντι των κατηγορουμένων για εγκλήματα κατά της Ανθρωπότητας René Bousquet και Maurice Papon, πέρασαν αυτούσιες στο βιβλίο, προκαλώντας τη μήνιν του περιβάλλοντος του προέδρου την επομένη, σχεδόν, του θανάτου του. Η ερμηνεία του Michel Bouquet είναι μεγαλειώδης. Ο ηθοποιός τιμήθηκε με το βραβείο César γι αυτήν.

Ο Michel Bouquet στο ρόλο του  François Mitterrand.

Changer la vie (2011)

 

Ωστόσο, ο ηθοποιός, ο οποίος διέπρεψε υποδυόμενος τον  François Mitterrand, είναι ο Philippe Magnan. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην απίστευτη ομοιότητα με το πρωτότυπο. Περαν αυτού, κατάφερε να αντιγράψει και να αποδώσει απόλυτα το ύφος, τον τόνο της φωνής και τις κινήσεις του Mitterrand. Υπάρχουν στιγμές, κατά τις οποίες ο θεατής αδυνατεί να προβεί σε διάκριση μεταξύ των δυο!  Changer la vie είναι μια τηλεταινία του Serge Moati. Ο τίτλος προέρχεται από ένα ποίημα του Arthur Rimbaud και είχε υιοθετηθεί ήδη από το 1972, ως προεκλογικό σύνθημα του Σοσιαλιστικού Κόμματος. Με το σύνθημα αυτό ο  François Mitterrand επικράτησε στην προεδρική εκλογή του 1981. Καλύπτει τα δυο πρώτα έτη της θητείας, από τον αρχικό ενθουσιασμό έως τη μεταστροφή προς την λιτότητα, το 1983.

Philippe Magnan

Η εύστοχη ενσάρκωση του Mitterrand από τον Philippe Magnan διαθέτει μια προϊστορία, η οποία αξίζει να μνημονευθεί. Ο ηθοποιός υποδύθηκε τον ίδιο ρόλο, κάνοντας μια φευγαλέα εμφάνιση το 2009 στην ταινία Farewell, ένα κατασκοπευτικό θρίλερ, όπου συναντάμε, σε πρωταγωνιστικό, μάλιστα ρόλο, τον Emir Kusturica.

 E. Jacques Chirac (1932- ) [Προεδρική θητεία 1995-2007]

Jacques Chirac, συνέντευξη της 14ης Ιουλίου 1998 στο Μέγαρο των Ηλυσίων

Παρά το γεγονός ότι δεν υφίσταται κάποιο κινηματογραφικό έργο, με επίκεντρο το πρόσωπό του (εξαιρουμένου του Dans la peau de Jacques Chirac, μιας συρραφής αντιφατικών εννοιών, που συμπεριλαμβάνονται στις δημόσιες τοποθετήσεις του με ακούσιο πρωταγωνιστή τον…ίδιο) ο Jacques Chirac είναι τακτικός θαμών της έβδομης τέχνης, όπου αποδίδεται συχνά με τρόπο απολαυστικό. Στην τηλεταινία Mort d’ un Président, τον υποδύεται ο Samuel Labarthe.

Samuel Labarthe.

Στην προαναφερθείσα La rupture, η σκυτάλη περνά στον καθόλου πειστικό  Grégori Derangère. Το ίδιο ισχύει και για την περίπτωση του (κατά τα άλλα εξαίρετου ηθοποιού) Thierry Lhermitte στην ταινία L’ affaire Gordji: Histoire d’ une cohabitation (2012), η οποία πραγματεύεται μια υπόθεση που ταλάνισε το 1987 τη συγκατοίκηση με τον πρόεδρο Mitterrand.

Grégori Derangère
Thierry Lhermitte.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η αποκάλυψη προήλθε από τον ηθοποιό Bernard Le Coq, o οποίος, σε δυο περιπτώσεις, το 2011 και το 2013, ενσάρκωσε κατά τρόπο ιδανικό από κάθε άποψη τον πέμπτο πρόεδρο της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας. Οι αντίστοιχες ταινίες παρουσιάζονται παρακάτω. Για την ώρα περιοριζόμαστε σε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την πρώτη (La conquête), η οποία αναφέρεται στον Nicolas Sarkozy.

Jacques Chirac και Bernard Le Coq. 

   

       ΣΤ. Nicolas Sarkozy (1955-     ) [Προεδρική θητεία 2007-2012]  

Nicolas Sarkozy, ομιλία στο Μέγαρο των Ηλυσίων, Ιούνιος 2007

La conquête (2011)

 

Μια από τις πάμπολλες αρετές της συγκεκριμένης ταινίας είναι η φυσική ομοιότης των ηθοποιών με τα πρόσωπα, τα οποία υποδύονται (Bernard Le Coq ως Jacques Chirac, Samuel Labarthe ως Dominique de Villepin – ο ίδιος είχε υποδυθεί την ίδια ακριβώς χρονιά και τον Jacques Chirac όπως προαναφέρθηκε – Florence Pernel ως Cécilia Sarkozy, Michèle Moretti ως Bernadette Chirac). Όμως, την παράσταση κλέβει μακρόθεν ο Denis Podalydès, που δίνει πραγματικό ρεσιτάλ ηθοποιίας στον κεντρικό ρόλο του Nicolas Sarkozy. Όχι μόνο η ομοιότης είναι εξόφθαλμη, αλλά αναδεικύονται ανάγλυφα οι φιλοδοξίες, ο αδίστακτος χαρακτήρας και η συμπλεγματική συμπεριφορά του προσώπου. Στις 6 Μαΐου 2007, ημέρα του δευτέρου γύρου των προεδρικών εκλογών, ο υποψήφιος Sarkozy ανακαλεί στη μνήμη του την τελευταία πενταετία, από την εποχή που, ως υπουργός Εσωτερικών, είχε εγκαινιάσει μια ταραχώδη και επεισοδιακή πορεία με καταληκτικό στόχο την κατάκτηση της εξουσίας. Μέσα σε αυτά τα πέντε χρόνια κατάφερε να σφυρηλατήσει το προφίλ ενός υποψηφίου προέδρου, έχοντας ως ανταγωνιστή τον υπουργό Εξωτερικών Dominique de Villepin, εκλεκτό του απερχόμενου προέδρου Chirac, αλλά και δυσκολίες ιδιωτικού περιεχομένου, όπως η ουσιαστική ρήξη της σχέσης με τη σύζυγό του Cécilia. Πρόκειται για μια βιογραφική κινηματογραφική ταινία, βασισμένη εξ ολοκλήρου σε πραγματικά γεγονότα, η οποία εισάγει τον θεατή στα παρασκήνια, όχι πάντοτε έντιμα και ηθικά, της πολιτικής ζωής. Το εξαιρετικό σενάριο είναι του Patrick Rotman και η εξίσου άψογη σκηνοθεσία του Xavier Durringer.

O Denis Podalydès στο ρόλο του Nicolas Sarkozy.

Διαφορετική αν και όχι άνευ ενδιαφέροντος, είναι η ερμηνεία του ιδίου προσώπου από τον Thierry Frémont στην ταινία La dernière campagne (βλ. παρακάτω). Βέβαια, ο Podalydès έχει στο μεταξύ θέσει τον πήχυ ψηλά, με αποτέλεσμα η αποστολή του οιουδήποτε ανταγωνιστή του να έχει καταστεί εξαιρετικά δύσκολη.

Thierry Frémont

Ζ. François Hollande (1954- ) [Προεδρική θητεία  2012-2017]


Franç
ois Hollande, λόγος που εκφωνήθηκε στο Bourget, 2014 


 

La dernière campagne (2013)

Σε αντίθεση με τις προαναφερθείσες περιπτώσεις, η τηλεταινία La dernière campagne του Bernard Stora εξιστορεί μια πέρα ως πέρα φανταστική υπόθεση, στα όρια της παρωδίας. Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2012 για την ανάδειξη του νέου προέδρου, ο Jacques Chirac είναι μάρτυς της ανελέητης αντιπαράθεσης ανάμεσα στους δυο κυριότερους υποψηφίους: τον εν ενεργεία πρόεδρο Nicolas Sarkozy και τον εκπρόσωπο της Αριστεράς, François Hollande. Έχοντας υποστεί τη φθορά της προχωρημένης ηλικίας αλλά και μιας κλονισμένης υγείας, ο Chirac ευελπιστεί να διαδραματίσει παρασκηνιακά ρόλο ρυθμιστή των εξελίξεων. Έτσι, στον ύπνο του ονειρεύεται πως συναντά κρυφά τον Hollande παρέχοντας στον τελευταίο συμβουλές προκειμένου να κερδίσει τη μάχη των εκλογών εις βάρος ενός Sarkozy, με τον οποίο είχε ανοικτούς προσωπικούς λογαριασμούς από το 1995. Στην ταινία, οι φαντασιώσεις του Chirac συγχέονται με πραγματικά στιγμιότυπα της προεκλογικής εκστρατείας, προσδίδοντας στο έργο έναν έντονα σουρρεαλιστικό χαρακτήρα. Ο έχων εντρυφήσει πλέον στον ρόλο του Chirac, Bernard Le Coq, επαναλαμβάνει μια εξίσου πετυχημένη ερμηνεία του συγκεκριμένου προσώπου. Ανάλογης ποιότητας είναι και η συνεισφορά του Patrick Braoudé, η ομοιότητα του οποίου με τον  François Hollande αποτελεί ένα από τα ατού του έργου. Σε ελαφρώς χαμηλότερο επίπεδο ο Thierry Frémont (Nicolas Sarkozy) συμπληρώνει την τριάδα των προέδρων.

 

Jacques Chirac και François Hollande.
Τρεις πρόεδροι δίνουν τα χέρια για τις ανάγκες της ταινίας: François Hollande (Patrick Braoudé), Jacques Chirac (Bernard Le Coq) και Nicolas Sarkozy (Thierry Frémont).

Η.  Emmanuel Macron (1977-     ) [Προεδρική θητεία 2017-       ]

   Emmanuel Macron , απάντηση στα “Κίτρινα γιλέκα”, 10 Δεκεμβρίου 2018

Η θητεία του Emmanuel Macron δεν διαθέτει ακόμη το χρονικό βάθος εκείνο, που θα επέτρεπε τη μεταφορά της στην οθόνη. Δεν αποκλείεται, πάντως, να κυκλοφορήσει κάποτε κάποια ταινία με τίτλο: Τα κίτρινα γιλέκα. Ίδωμεν. Για την ώρα, το δράμα εκτυλίσσεται σε πραγματικό χρόνο.

Κείμενο – επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – επιμέλεια έκδοσης: Δημήτρης Μητσόπουλος

Π. Παπαπολυβίου: «Να πέσει, μωρέ, η Πατρίδα, αλλά να πέσει μαχόμενη!»

«Να πέσει, μωρέ, η Πατρίδα, αλλά να πέσει μαχόμενη!»

Όσοι έχουν ζήσει ή μελετούν σήμερα, εκ των υστέρων, τις τραγικές ημέρες της τουρκικής εισβολής γνωρίζουν τα κύρια χαρακτηριστικά των απέλπιδων προσπαθειών απόκρουσής της: την έλλειψη οπλισμού και συντονισμού μετά την πρόχειρη και χαοτική επιστράτευση, τα τραγικά αποτελέσματα του προηγηθέντος πραξικοπήματος και τις επιπτώσεις τους στο ηθικό και την ψυχική ενότητα των μονάδων και του πληθυσμού, το αίσθημα εγκατάλειψης από την Ελλάδα, αυξανόμενο όσο περνούσαν οι ώρες και οι μέρες. Υπήρξαν και στις δύο φάσεις της τουρκικής εισβολής περιστατικά διάλυσης, δειλίας, πράξεις εσχάτης προδοσίας, σωρεία ακατανόητων και παράλογων διαταγών που οδηγούσαν σε εγκατάλειψη πατρώου εδάφους, την περικύκλωση από τον εχθρό προωθημένων μονάδων και μεμονωμένων στρατιωτών, και πολλαπλασίαζαν τα φαινόμενα λιποταξιών και μαζικής αποχώρησης από την πρώτη γραμμή.

Όμως δεν ήταν μόνο αυτά: Υπήρξαν και περιπτώσεις ηρωισμού και προσωπικής αυτοθυσίας αξιωματικών, Ελλαδιτών και Κυπρίων, υπαξιωματικών και νεαρών στρατιωτών, στην προσπάθειά τους να αποκρούσουν την τουρκική εισβολή, μεγαλειώδεις προσωπικές πράξεις αυταπάρνησης. Παρά τις αντιξοότητες και τα αρνητικά δεδομένα, υπήρξαν στρατιωτικές μονάδες, αξιωματικοί και οπλίτες που πολέμησαν υπεράνθρωπα, σώμα με σώμα, στη Λάπηθο και στην Κερύνεια, στον Πενταδάκτυλο, στην Πράσινη Γραμμή στη Λευκωσία, στην ΕΛΔΥΚ, στη Μεσαορία.

Υπήρξαν δεκάδες, ίσως εκατοντάδες, περιπτώσεις δειλών, ανάξιων, επίορκων αξιωματικών, στρατιωτών και οπλοφορούντων ατάκτων «καπεταναίων». Υπήρξαν, όμως, και περιστατικά ανδρείας, που μπορεί να μην αποδείχθηκαν ικανά για να αποσοβήσουν την εθνική ήττα, όμως πρέπει να αναφέρονται κι αυτά, όταν μιλάμε για τον προδομένο πόλεμο του 1974. Και όπου αρμόζει να απονέμεται ο πρέπων έπαινος και η οφειλόμενη αναγνώριση, όπως το επιτάσσει και ο καβαφικός στίχος: «Και περισσότερη τιμή τους πρέπει …»

Ανάμεσα στους τελευταίους, μια ξεχωριστή θέση αναλογεί στον ταγματάρχη Τάσο Μάρκου, 38 χρονών το 1974, με σύζυγο και δυο μικρά παιδιά. Ο Παραλιμνίτης απόφοιτος του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου είχε ενταχθεί από τις πρώτες μέρες στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ. Όταν τον αναζήτησαν οι αρχές, για συμμετοχή του σε μια επιχείρηση της ΕΟΚΑ, κατάφερε να διαφύγει στην Ελλάδα, όπου πραγματοποίησε το παιδικό του όνειρο, έδωσε εξετάσεις και πέρασε στη Σχολή Ευελπίδων. Τον Νοέμβριο του 1958, τριτοετής φοιτητής, εγκατάλειψε τη Σχολή, μαζί με άλλους έξι συμπατριώτες του ευέλπιδες και ανθυπολοχαγούς και επέστρεψε στην Κύπρο για να προσφέρει και πάλι στην ΕΟΚΑ. Από τον αρχηγό της ΕΟΚΑ, Γρίβα-Διγενή, του ανατέθηκε η ευθύνη του τομέα της Κυθρέας, στον Πενταδάκτυλο. Μετά τη λήξη του Αγώνα και την αποφοίτησή του από τη Σχολή Ευελπίδων, γύρισε οριστικά στο νησί τον Νοέμβριο του 1961 και εντάχθηκε στον Κυπριακό στρατό. Διακρίθηκε στις μάχες του 1963-1964, στη Λευκωσία, προήχθη σε ταγματάρχη το 1971, και το 1973 αρνήθηκε την πρόταση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου για να αναλάβει την ηγεσία του Εφεδρικού σώματος, επιλέγοντας να παραμείνει στην Εθνική Φρουρά.

Τον Ιούλιο του 1974 υπηρετούσε στο 12ο Τακτικό Συγκρότημα, της Κυθρέας, περιοχή που γνώριζε άριστα και είχε πολλούς φίλους. Μόλις εκδηλώθηκε το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου κατέβηκε στη Λευκωσία και διερεύνησε τις πιθανότητες εκδήλωσης αντικινήματος. Τις επαφές και τις προσπάθειές του για αντιπραξικόπημα συνέχισε και στα τέλη Ιουλίου, μεταξύ πρώτης και δεύτερης εισβολής, όταν συνάντησε για τον σκοπό αυτό και τον Τάσσο Παπαδόπουλο. Δεν θα προλάβαινε… Προηγουμένως, είχε υποβάλει την παραίτησή του από τον στρατό, στον ίδιο τον Γλαύκο Κληρίδη, απογοητευμένος και απηυδισμένος με όσα είχε ζήσει στη διάρκεια της πρώτης εισβολής. Η παραίτησή του δεν έγινε δεκτή. Επέστρεψε στην περιοχή Κυθρέας – Μιας Μηλιάς, όπου αφιερώθηκε στην οργάνωση της άμυνας της περιοχής. Τα αισθήματα του Τ. Μάρκου εκείνες τις μέρες τα περιέγραψε στον Πάνο Μυρτιώτη ένας από τους έφεδρους στρατιώτες του, όπως τα άκουσε να τα εκφράζει σε μια έντονη συζήτησή με συνάδελφό του: «Να πέσει, μωρέ, η Πατρίδα, αλλά να πέσει μαχόμενη!»

Το πρωί της 14ης Αυγούστου 1974, μετά την κατάρρευση των συνομιλιών της Γενεύης, ακολούθησε η δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής. Ο Τάσος Μάρκου, εθεάθη για τελευταία εξακριβωμένη φορά λίγο πριν το μεσημέρι της ίδιας μέρας. Είχε διώξει τους τελευταίους άνδρες του στα μετόπισθεν και είχε μείνει με τον Αγκαστινιώτη ασυρματιστή του. Επέλεξε την προσωπική σύγκρουση με τα σιδερόφρακτα στρατεύματα εισβολής. Θα τιμούσε, έτσι, τα «όπλα τα ιερά», τα οποία του εμπιστεύτηκε η πατρίδα. Και θα αποδεικνυόταν, στο πεδίο της μάχης, ο ιδανικός ηγήτορας, της στρατιωτικής ορολογίας: Αυτός που μπορεί να εμπνεύσει και να καθοδηγήσει. Και στη ζωή και μεταθανατίως.

Δημοσιεύθηκε στην εφημ. «Ο Φιλελεύθερος» στις 13 Ιουλίου 2019

Ο Τάσος Μάρκου, σε φωτογραφία του 1961
Ο Πέτρος Παπαπολυβίου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου

Πηγή: papapolyviou.com

Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος: Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο “Ανένδοτος Αγώνας”

Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος

Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο “Ανένδοτος Αγώνας”

Την 9η Ιανουαρίου 1962, συνήλθε η νέα Βουλή. Οι βουλευτές της «Ενώσεως Κέντρου» έδωσαν τον όρκο με επιφύλαξη, διότι (κατ’ αυτούς) είχε παραβιασθεί το Σύνταγμα. Η σχετική δήλωση είχε ως εξής: «Οι Βουλευταί της Ενώσεως Κέντρου ομνύοντες υπακοήν εις το Σύνταγμα, εκφράζουν την επιφύλαξιν ότι το Σύνταγμα της Βασιλευομένης Δημοκρατίας έχει παραβιασθή. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία της Ε.Ρ.Ε, κατά τας προσφάτους εκλογάς της 29ης Οκτωβρίου 1961, δεν προήλθεν από την ελευθέραν θέλησιν του Ελληνικού Λαού, αλλά από την άσκησιν βίας και νοθείας. Συνεπείς προς τον όρκον των οι βουλευταί της Ενώσεως Κέντρου δηλούν ότι δεν αναγνωρίζουν ως νόμιμον την Κυβέρνησιν της Ε.Ρ.Ε. Και διακηρύττουν, ότι θ’ αγωνισθούν με όλα τα μέσα δια την αποκατάστασιν της ομαλής λειτουργίας του Δημοκρατικού ημών Πολιτεύματος». Κατόπιν, κατέθεσαν πρόταση δυσπιστίας κατά της κυβερνήσεως (την 18η Ιανουαρίου), καθώς και άλλη πρόταση για την παραπομπή σε ειδικό δικαστήριο (βάσει του νόμου περί ευθύνης υπουργών) του υπηρεσιακού πρωθυπουργού Κων. Δόβα και των υπουργών Χ. Ποταμιάνου, Ν. Λιανόπουλου και Π. Καλογερόπουλου (την 23η Ιανουαρίου).

Η συζήτηση ξεκίνησε την 18η Ιανουαρίου, με την ομιλία του Παπανδρέου. Ο ίδιος θεωρούσε ότι επρόκειτο για μία από τις καλύτερες στιγμές του κοινοβουλευτικού βίου του. Προς τούτο και θα παρατεθούν τα κυριότερα σημεία της.

«Και από του βήματος της Εθνικής Αντιπροσωπείας θεωρούμεν καθήκον να διακηρύξωμεν, ότι το αποτέλεσμα των εκλογών της 29ης Οκτωβρίου υπήρξεν προϊόν βίας και νοθείας. Και ωδήγησεν η βία και η νοθεία εις την δημιουργίαν νόθου πλειοψηφίας της Βουλής και παρανόμου Κυβερνήσεως. Δηλούμεν ότι δεν αναγνωρίζωμεν ως νόμιμον την σημερινήν Κυβέρνησιν. Και θεωρούμεν αποστολήν μας να αγωνισθώμεν δια την αποκατάστασιν των ελευθέρων θεσμών, δια την αποκατάστασιν, την ομαλήν λειτουργίαν του δημοκρατικού πολιτεύματος. Από αυτήν την αρχήν ενεπνεύσθη η απόφασίς μας να μη παραστώμεν κατά τας πρώτας συνεδριάσεις της Βουλής, οπότε συνετελείτο η τυπική νομιμοποίησις της Κυβερνήσεως. Από αυτήν την αρχήν εμπνέεται επίσης η απόφασίς μας να μη μετέχωμεν εις το μέλλον ουδεμιάς ψηφοφορίας, δια να μη συντελέσωμεν έστω και αρνητικώς εις αυτήν την νομιμοποίησιν. Και από αυτήν την αρχήν θα εμπνευσθούν επίσης και όλα τα μέτρα τα οποία εν συνεχεία θα λάβωμεν εις το μέλλον.

Έχει τεθή το ερώτημα: Αφού εμπνεόμεθα από αυτήν την αρχήν διατί παριστάμεθα εις την Βουλήν; Η απάντησις είναι : Παριστάμεθα διότι ημείς είμεθα γνήσιοι εκπρόσωποι του λαού και δικαιούμεθα να παριστάμεθα… και δικαιούμεθα να παριστάμεθα όταν θέλωμεν. Άλλοι δεν δικαιούνται… Είπεν ο κ. Πρόεδρος της Κυβερνήσεως: “Επιδιώκομεν ανωμαλίας, έχομεν αντισυνταγματικάς επιδιώξεις”. Και απαντώμεν: Το αντίθετον είναι ακριβές. Αγωνιζόμεθα δια την αποκατάστασιν της ομαλότητος, δια την αποκατάστασιν της συνταγματικής τάξεως. Την ομαλότητα κατέλυσαν και το Σύνταγμα παρεβίασαν αι εκλογαί της 29ης Οκτωβρίου.

Βάρκες και καΐκια προϋπαντούν τον Κωνσταντίνο Καραμανλή κατά την προεκλογική περιοδεία του στην Κέρκυρα.

Εξαιρετικά υπήρξαν τα γεγονότα, τα οποία συνέβησαν, εξαιρετικά θα είναι και τα μέτρα με τα οποία θα τα αντιμετωπίσωμεν. Είπεν ο κ. Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως ότι έχομεν φυγομαχήσει και ότι τα πυρά τα ιδικά μας θα είναι άσφαιρα. Αλλά εάν τα πυρά πρόκειται να είναι άσφαιρα, προς τι ο στόμφος της προκλήσεως; Είπεν επίσης ότι επί μακρόν εφυγομαχήσαμεν. Το αληθές είναι ότι υπάρχει εις τους κόλπους της Ε.Ρ.Ε. μία μεγάλη σχολή μικρών τεχνασμάτων, τα οποία εχρησιμοποίησε καθ’ όλην αυτήν την περίοδον. Και είχον όλα την αυτήν τύχην, την αυτήν ατυχίαν. Εναυάγησαν. Ενόμισαν, την 7ην Δεκεμβρίου ότι ηδύναντο να μας απευθύνουν τελεσίγραφον δια να μας αναγκάσουν να παριστάμεθα εις την Βουλήν. Αλλά είχον κάμει λάθος εις την διεύθυνσιν. Δεν ανήκομεν εις τους ανθρώπους, οι οποίοι δέχονται τελεσίγραφα. Και το απερρίψαμεν. Προχθές επεδίωξαν πάλιν με την μέθοδον των παρελκύσεων του μεγάλου θέματος, να το μειώσουν εις σημασίαν. Και υπερεφαλαγγίσθησαν με την ιδικήν μας πρότασιν δυσπιστίας. Ευχόμεθα τα παθήματα να γίνουν μαθήματα δια το μέλλον. Αλλά δεν επιμένομεν. Διότι επί τέλους, δεν είμεθα και απαρηγόρητοι από τα παθήματα του Προεδρείου και της Κυβερνήσεως.

Ελέχθη ότι αποτελεί συνήθειαν ιδικήν μας, έπειτα από πάσαν ήτταν, να επικαλούμεθα την παρανομίαν των εκλογών. Ο ισχυρισμός είναι απολύτως ασύστατος. Ουδέποτε εις το παρελθόν, μετά την έκβασιν εκλογών, κατηγγείλαμεν κυβέρνησιν ως παράνομον. Είναι η πρώτη φορά. Διότι πρώτην φοράν συνετελέσθη εις τόσην έκτασιν το όργιον της βίας και της νοθείας. Όταν εις τας εκλογάς του 1958, τας οποίας υπέμνησεν ο κ. Υπουργός των Εσωτερικών, ηττήθημεν, υπεκύψαμεν και εδέχθημεν την ήτταν ως αληθείς δημοκράται. Διότι ως αληθείς δημοκράται γνωρίζομεν ότι όσοι υποκύπτουν εις την θέλησιν του λαού είναι άνδρες, όσοι υποκύπτουν εις την βίαν είναι ανδράποδα. Και ουδέποτε είχομεν τοιαύτην φιλοδοξίαν. Μας απευθύνθη το ερώτημα: Σεις εζητήσατε υπηρεσιακήν. Διατί διαμαρτύρεσθε; Απαντώμεν: Εζητήσαμεν υπηρεσιακήν επί τη βάσει της πείρας των τριών προγενεστέρων υπηρεσιακών κυβερνήσεων, του 1950, του 1952 και του 1958, αι οποίαι πράγματι διεξήγαγον σχετικώς τιμίας εκλογάς. Και ηλπίζαμεν, επίσης, ότι και η τετάρτη υπηρεσιακή κυβέρνησις θα ήτο επίσης αδιάβλητος. Διεψεύσθημεν όμως εις τας προσδοκίας μας. Αυτή είναι η απάντησις. Και διότι εις τας ημέρας της Κυβερνήσεως του Στρατηγού Δόβα συνετελέσθη όργιον βίας και νοθείας και διότι το ηνέχθη, εθεωρήσαμεν χρέος να καταθέσωμεν την πρότασιν παραπομπής εις ειδικόν δικαστήριον.

Οι εκλογές του 1961 δια χειρός Μποστ.

Λέγουν: Αφού πράγματι υποστηρίζετε ότι συνετελέσθησαν όργια βίας και νοθείας διατί δεν διεμαρτυρήθητε κατά το στάδιον των εκλογών; Απαντώμεν: Μόνον Έλληνες του εξωτερικού είναι δυνατόν να διατυπώσουν αυτό το ερώτημα. Όσοι έζησαν εις την Ελλάδα, πρέπει να ενθυμούνται ότι καθημερινώς υπήρχαν σφοδρόταται διαμαρτυρίαι. Επεσκέφθημεν τον Στρατηγόν Δόβαν και διεμαρτυρήθημεν. Και μας παρείχε καλοπροαιρέτους υποσχέσεις, αι οποίαι ουδέποτε ετηρούντο. Εφθάσαμεν εις μίαν απόφασιν, η οποία δεν έχει προηγούμενον εις την πολιτικήν ιστορίαν της χώρας μας. Εννέα ημέρας προ των εκλογών, την 20ην Οκτωβρίου, απευθύναμεν προς όλους τους υποψηφίους της Ενώσεως Κέντρου διάγγελμα…

Ελέχθη: Διατί τότε δεν αποφίσαστε αποχήν; Και αυτήν την εσκέφθημεν, ηλπίσαμεν όμως μέχρι της τελευταίας εβδομάδος, ότι το μέγα ρεύμα θα είχεν υπερφαλαγγίσει την βίαν. Αλλά συμφώνως προς το σχέδιον, το οποίον είχεν έκτοτε καταρτισθή, η μεγάλη εκλογική επιχείρησις ενηργήθη την Παρασκευήν και κατ’ εξοχήν το Σάββατον, την νύκτα του Σαββάτου προς την Κυριακήν. Ιδού διατί δεν εφθάσαμεν εις την απόφασιν της αποχής. Αυτή είναι η προϊστορία, η οποία δικαιώνει εις το ακέραιον τας καταγγελίας, τας οποίας διετυπώνομεν έπειτα από τας εκλογάς. Και τίθεται τώρα το ερώτημα: Αι αποδείξεις; Ποίας αποδείξεις προσκομίζετε δι’ αυτό το όργιον της βίας και της νοθείας; Το προνόμιον του γενικού σχεδίου είναι ότι προνοεί δια την μείωσιν, την εξέλειψιν των αποδείξεων. Όταν η βία και η νοθεία είναι εκδήλωσις τοπική, σπασμωδική και αυθαίρετος, προσφέρεται ευκολώτερον προς απόδειξιν.

Όταν υπάρχη σχέδιον γενικόν, υπάρχει επίσης πρόνοια και δια την απόκρυψιν. Μ’ όλα ταύτα, υπάρχουν αι αποδείξεις. Και αι αποδείξεις κατατάσσονται εις τρεις κατηγορίας, εις τρία κεφάλαια. Είναι, πρώτον, τα γεγονότα. Είναι, δεύτερον, οι αριθμοί. Και είναι, τρίτον, τα κείμενα. Εις τα γεγονότα την πρώτην θέσιν κατέχει το κομματικόν Κράτος. Εμποτισμένον το Κράτος από το Κόμμα, ενήργησε με όλην την πίεσιν των Νομαρχών, των Προέδρων Κοινοτήτων, με τα μικρά κοινωφελή και μεγάλα κομματωφελή έργα. Ενήργησε, προς εξυπηρέτησιν της Ε.Ρ.Ε…

Και έρχομαι τώρα εις το κεφάλαιον της βίας… Συμφώνως με το σχέδιον, εκαλούντο οι πολίται εις τα αστυνομικά τμήματα, οι χωροφύλακες επεσκέπτοντο εις τας οικίας των τους χωρικούς και τους ενέπνεον τρόμον, τους ηπείλουν με φακέλλους, με οικονομικάς συνεπείας δι’ αυτούς και τους συγγενείς των, με απολύσεις, μεταθέσεις, με δάνεια της Α.Τ.Ε. Και υπό το κράτος αυτής της πιέσεως εκάμπτετο το εκλογικόν των φρόνημα και ηναγκάζοντο να προσαρμοσθούν εις το αίτημα της ψηφίσεως της Ε.Ρ.Ε…

Τα αποτελέσματα των στρατιωτικών τμημάτων αποτελούν επίσης μίαν πλήρη απόδειξιν της βίας, η οποία ησκήθη. Όταν επί των ημέρων του Στρατάρχου Παπάγου το ποσοστόν υπήρξε 52% και σήμερον, αφαιρουμένων των δημοσίων υπαλλήλων, φθάνει περίπου εις το 100% ποίαν χρείαν έχομεν άλλων μαρτύρων; Το 100% αποδεικνύει όχι μόνον ότι διετάχθη ο στρατός να ψηφίση Ε.Ρ.Ε. Αποδεικνύει επί πλέον, ότι το κράτος έχει εμποτισθή από το Κόμμα και τούτο βεβαίως έχει επιπτώσεις όχι μόνον επί της ψήφου του στρατού αλλά και εις όλας τας εκδηλώσεις της κρατικής επεμβάσεως…

Ιδού η πλήρης απόδειξις, η οποία θα έχη τον τίτλον εις την μαύρην βίβλον της 29ης Οκτωβρίου “Ο εμπαιγμός”, ο εμπαιγμός ο ιδικός μου από τον Στρατηγόν Δόβαν. Διότι όταν ημείς υπεστηρίζαμεν ανάκλησιν των Τ.Ε.Α. ή αχρήστευσιν και μας το υπέσχετο, εις τον ίδιον χρόνον εγνώριζεν, ότι οργανούνται τα Τ.Ε.Α. ως δύναμις εκλογικής επιχειρήσεως. Μέχρις εσχάτων ετέλουν εν απορία αν ηγνόει και ο ίδιος και ενεπαίζετο ή εγνώριζε και μας ενέπαιζε. Τώρα πλέον έχω πεισθή, ότι έχει συμβή το δεύτερον…

Κύριοι βουλευταί, αυταί είναι αι αποδείξεις των κειμένων. Επεκαλέσθημεν τας αποδείξεις των γεγονότων, τας αποδείξεις των αριθμών, τας αποδείξεις των κειμένων. Και είναι πλήρης η απόδειξις, ότι ωργανώθη πράγματι όργιον βίας και νοθείας, εις την άσκησιν του οποίου οφείλεται ο στραγγαλισμός της αληθούς θελήσεως του λαού και η έκβασις εκλογικού αποτελέσματος, το οποίον δεν ανταποκρίνεται προς την αληθή του θέλησιν…

Ο κ. Καρδαμάκης[1] ενόμιζεν ότι ώφειλε να έλθη πάλιν εις την σκηνήν να αρχίση και πάλιν την πολιτικήν και να επιδοθή εις την κατασυκοφάντησιν των ηγετών, του πολιτικού κόσμου και του Τύπου της Ενώσεως Κέντρου. Προ ολίγων ημερών ο Στρατηγός Καρδαμάκης εξέδωκεν την ακόλουθον διαταγήν ημερομηνίας 5 Ιανουαρίου 1962: “Από της προεκλογικής ακόμη περιόδου είχεν αναληφθή συκοφαντική εκστρατεία κατά του Στρατού και των Τ.Ε.Α.”. Δεν είμεθα ημείς, οι οποίοι συκοφαντούμεν τον Στρατόν και τα Τ.Ε.Α., δεν είμεθα ημείς εναντίον του Στρατού και των Τ.Ε.Α. Τιμώμεν ημείς τας Ενόπλους Δυνάμεις, τα Τ.Ε.Α. και τα Σώματα Ασφαλείας. Ημείς είμεθα εναντίον των αναξίων ηγετών του στρατεύματος.

Συνεχίζει ο Στρατηγός Καρδαμάκης: “Η εκστρατεία αύτη, συνεχιζομένη μέχρι σήμερον, εκδηλούται κυρίως δια καταγγελιών, σχολίων και δημοσιευμάτων ως τα τελευταίως αναγραφέντα περί παρανόμου αναμίξεως του Στρατού και των Τ.Ε.Α. εις την διεξαγωγήν των τελευταίων εκλογών”. Και ανακοινώνει εις το στράτευμα κείμενα, τα οποία στρέφονται εναντίον των ηγετών της Ενώσεως Κέντρου. Δεν ανακοινώνει ο Στρατηγός Καρδαμάκης τας απαντήσεις μας, ανακοινώνει μόνον τας επικρίσεις εναντίον μας. Με ποίον δικαίωμα ο Στρατηγός Καρδαμάκης απομονώνει τας επικρίσεις;

Πρώτον, με ποίον δικαίωμα εισέρχεται εις άσκησιν πολιτικής ο Στρατηγός Καρδαμάκης ανακοινών τας δηλώσεις του κ. Πρωτοπαπαδάκη[2] και όχι την ιδικήν μου απάντησιν; Και περαιτέρω προβαίνει εις μίαν ασύδοτον ανακοίνωσιν, αφορώσαν τον κ. Βενιζέλον. Γράφει: “Πρόκειται περί φαιδρολογημάτων, τα οποία έχει εξασφαλίσει εις την χώραν το προνόμιον της πολιτικής ασυδοσίας” και προχωρεί εις βαρυτάτας ύβρεις εναντίον του κ. Βενιζέλου. Αυτός είναι ο Στρατηγός Καρδαμάκης.

Κωνσταντίνος Καραμανλής και Γεώργιος Παπανδρέου.

Και έχομεν το δικαίωμα από του εθνικού τούτου βήματος να απευθυνθώμεν προς αυτόν και να του είπωμεν: Ποίος είσαι συ Στρατηγέ Καρδαμάκη, ανάξιε ηγέτα του στρατεύματος; Ανάξιε ηγέτα του στρατεύματος, ο οποίος δύνασαι να συκοφαντής τους ηγέτας, τους πολιτικούς ηγέτας της Ενώσεως Κέντρου ως αντεθνικούς, της Ενώσεως Κέντρου εις την οποίαν ανήκουν πρώται δυνάμεις της χώρας, αι οποίαι έχουν προσφέρει μεγάλας υπηρεσίας εις την πατρίδα, είναι κατάφορτοι από εθνικούς τίτλους, έχουν προσφέρει ιστορίαν, απελευθέρωσιν εις την Ελλάδα; Ποίος είσαι συ Στρατηγέ Καρδαμάκη; Εάν υπήρχε Κυβέρνησις, εντός μιας ώρας ο Στρατηγός Καρδαμάκης θα έπαυε να είναι αρχηγός του Στρατού και Στρατηγός. Αλλά βεβαίως δεν υπάρχει…

Η Ένωσις Κέντρου εντός των προσεχών ημερών θα απευθύνη διάγγελμα και προς τας Ενόπλους Δυνάμεις και προς τα Σώματα Ασφαλείας. Θα τους εκφράση και την εμπιστοσύνην και την στοργήν της και ταυτοχρόνως θα καταγγείλη εις τας Ενόπλους Δυνάμεις και εις τα Σώματα Ασφαλείας την αναξίαν των ηγεσίαν, η οποία προσπαθεί να δηλητηριάση την ψυχήν των ευγενών τέκνων του Ελληνικού Λαού με την συκοφαντικήν δυσφήμισην ότι οι ηγέται μιας μεγάλης μερίδος, της πλειοψηφίας του Ελληνικού Λαού, είναι ηγέται αντεθνικοί και στρέφονται εναντίον και των Ενόπλων Δυνάμεων και εναντίον των Σωμάτων Ασφαλείας…

Αλλά είναι βέβαιον ότι έχει πλέον δημιουργηθή μία τραγική κατάστασις εις την χώραν. Όταν οι ηγέται του στρατεύματος επιδίδωνται εις αυτό το έργον, είναι βέβαιον δυστυχώς ότι τα θεμέλια του ελευθέρου πολιτεύματος, τα θεμέλια των ελευθέρων θεσμών έχουν κλονισθή. Εγίνατε εσωτερική κατοχή. Είμεθα εθνική αντίστασις. Ο ανένδοτος αγών αποτελεί πλέον υπέρτατον χρέος τιμής. Και είμεθα βέβαιοι ότι με την συμπαράστασιν της μεγάλης πλειοψηφίας του Ελληνικού Λαού και προ παντός με την συμπαράστασιν της Νεότητος, της οποίας αι ευγενείς καρδίαι δονούνται από ιδεώδη και πάλλονται με τον παλμόν της δημοκρατίας είμεθα βέβαιοι ότι θα αχθή εις αίσιον πέρας. Ο αγών θα ευοδωθή. Οι ένοχοι θα τιμωρηθούν. Η δημοκρατία θα νικήση!».

Η πρώτη κοινοβουλευτική μάχη έληξε με ψηφοφορία επί των προτάσεων δυσπιστίας της Ε.Κ. και της Ε.Δ.Α. Υπέρ αυτών ψήφισαν 111 βουλευτές και κατά 173. Οι προτάσεις απερρίφθησαν, ως ανεμένετο, αλλά ο «ανένδοτος αγώνας» δεν επλήγη. Την 23η Φεβρουαρίου 1962, εξεδόθη το πόρισμα του Εισαγγελέως Ποινικής Αγωγής Αλεξ. Φλώρου κατόπιν μηνύσεως, η οποία υπεβλήθη από τους πολιτευτές Λουκ. Ακρίτα, Αναστ. Κολοκυθά και Χρ. Τούντα εις βάρος 562 ατόμων. Αυτά κατηγορούντο ότι είχαν παρανόμως εγγραφεί στους εκλογικούς καταλόγους του Χαϊδαρίου και είχαν ψηφίσει στις εκλογές. Μόλις έμαθε το περιεχόμενο του πορίσματος, ο Παπανδρέου δήλωσε τα ακόλουθα. «Η Δικαιοσύνη ωμίλησε. Και αποτελεί το εισαγγελικόν πόρισμα πανηγυρικήν δικαίωσιν ιδικήν μας και πλήρη συντριβήν της Κυβερνήσεως της Ε.Ρ.Ε. Το εκλογικόν πραξικόπημα έχει πλέον δικαστικώς επιβεβαιωθή. Από σήμερον, όμως, την Κυβέρνησιν της Ε.Ρ.Ε. δεν βαρύνει μόνον το όργιον της βίας και της νοθείας των εκλογών της 29ης Οκτωβρίου, χάρις εις το οποίον κατεσκευάσθη η νόθος πλειοψηφία της Βουλής και η παράνομος Κυβέρνησις. Από σήμερον εις τας ευθύνας του παρελθόντος προστίθενται νέαι ευθύναι, ακόμη βαρύτεραι. Είναι το πελώριον ηθικόν θέμα, το οποίον ανακύπτει δια την Κυβέρνησιν της Ε.Ρ.Ε. μετά την έκδοσιν του δικαστικού πορίσματος. Αποδεικνύεται τώρα ότι ολόκληρος η Κυβέρνησις εψεύσθη ενώπιον της Βουλής του Έθνους…                         

Το συμπέρασμα είναι σαφές. Αποτελεί πλέον αίτημα ηθικής τάξεως η άμεσος παραίτησις της Κυβερνήσεως. Εάν εις το δημόσιον βίον της χώρας πρόκειται να υπάρξη ευπρέπεια και εντροπή, η σημερινή Κυβέρνησις δεν έχει το δικαίωμα να παραμένη εις την θέσιν της. Αλλά διότι βεβαίως είναι δύσκολον να ελπίσωμεν εις ευθιξίαν από μίαν Κυβέρνησιν, η οποία απετόλμησε και όσα έπραξε και όσα είπε, χρέος αισθανόμεθα να απευθυνθώμεν προς τον Ρυθμιστήν του Πολιτεύματος. Εφ’ όσον αι καταγγελίαι διετυπούντο μόνον από την Ένωσιν Κέντρου, ηδύναντο οι σύμβουλοί του να ισχυρίζωνται ότι ωφείλοντο εις κομματικά ελατήρια. Αλλά ωμίλησεν η ελληνική Δικαιοσύνη και η φωνή της δεν είναι δυνατόν να μη ακουσθή. Εάν η αρετή πρόκειται να είναι το θεμέλιον της Δημοκρατίας, δεν δύνανται να είναι κυβερνήται εκείνοι οι οποίοι την παρεβίασαν». 

Γεώργιος Παπανδρέου Διακήρυξη Ανένδοτου Αγώνα 18/01/1962

Αντιθέτως, ο Ράλλης ερμήνευσε διαφορετικά το πόρισμα, αναφέροντας ότι από αυτό «προκύπτει ότι ούτε διπλοψηφίσαντες υπήρξαν ούτε “δέντρα” ψήφισαν, αλλά υπαρκτοί και κανονικοί ψηφοφόροι». Εξ ίσου διαφορετική είναι η αντιμετώπιση των δικαστικών αποφάσεων. Ο Κορέσης έκανε λόγο και για άλλες δικαστικές αποφάσεις, βάσει των οποίων κατεδικάζοντο κρατικά όργανα για παραβιάσεις της εκλογικής διαδικασίας, γεγονός το οποίο ώθησε τον αρχηγό της «Ενώσεως Κέντρου» να χαρακτηρίσει την δικαιοσύνη «οχυρό της Δημοκρατίας».

Μολαταύτα, ο Ράλλης έγραψε ότι «από όλες τις χιλιάδες των υποθέσεων, οι οποίες με επιμονή της Ενώσεως Κέντρου, έφθασαν στη Δικαιοσύνη μόνο για έξι εκδόθηκαν καταδικαστικές αποφάσεις». Ο Κων. Παπακωνσταντίνου ανέφερε στην προαναφερθείσα επιστολή του προς την εφημερίδα Τα Νέα ότι το εκλογοδικείο ακύρωσε την εκλογή σε μόλις 8 εκλογικά τμήματα επί συνόλου 9.700. Προσέθεσε δε, ότι «εις όλα αυτά τα Τμήματα ετηρήθησαν πρακτικά πιστοποιούντα την άψογον διεξαγωγήν της ψηφοφορίας. Και υπέγραψαν ταύτα, πλην των δικαστικών αντιπρωσώπων και οι αντιπρόσωποι των κομμάτων της αντιπολιτεύσεως». Ο Καραμανλής και οι βιογράφοι του διεκήρυξαν επανειλημμένως ότι η διαφορά σε ψήφους μεταξύ του πρώτου και του δευτέρου κόμματος ήταν τόσο μεγάλη ώστε δεν μπορούσε να αποδοθεί σε καλπονοθεία.

Στο πρωτοχρονιάτικο μήνυμά του (για το 1962), ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως έκανε έναν απολογισμό του παρελθόντος, χαράσσοντας την πορεία για το μέλλον. Ανέφερε, μεταξύ άλλων, τα εξής : «Πρώτον στάδιον υπήρξεν η απόδειξις του εκλογικού πραξικοπήματος και προσεκόμισεν η Ένωσις Κέντρου πλήρεις αποδείξεις αι οποίαι, συγκεντρωθείσαι εις την εκδοθείσαν “Μαύρην Βίβλον”, θα ιστορούν και εις το μέλλον το ανεξίτηλον στίγμα της Ε.Ρ.Ε. Μετά την απόδειξιν της βίας και της νοθείας, επεδόθημεν εις την επικοινωνίαν με τον Ελληνικόν Λαόν και κατηγγείλαμεν την Κυβέρνησιν της Ε.Ρ.Ε. ως εσωτερικήν κατοχήν. Και είναι ιδιαιτέρως άξιον εξάρσεως το γεγονός ότι εξεδηλώθη εκ μέρους του λαού όχι απλώς αγωνιστικόν, αλλά ιδεολογικόν πάθος. Ο ανένδοτος αγών θα συνεχισθή και θα καθίσταται συνεχώς περισσότερον έντονος μέχρι της πλήρους ευοδώσεως. Θα συνεχισθή εις όλα τα μέτωπα. Και εις την Βουλήν και εις τον Τύπον και ενώπιον του Λαού… Κατά το λήγον έτος, υπήρξεν επικοινωνία της ηγεσίας με τον λαόν των πόλεων. Κατά την νέαν φάσην, ο αγών θα ενταθή και θα γενικευθή. Θα είναι η πορεία όλου του κόμματος, βουλευτών και πολιτευτών προς την ύπαιθρον. Σκοπός θα είναι η διαφώτισις, η εμψύχωσις, η οργάνωσις του λαού».

Στις αρχές του 1962, ο Παπανδρέου ξεκίνησε την προαναφερθείσα «πορεία προς τον λαόν». Ήταν ήδη 74 ετών και αντιμετώπιζε σοβαρό πρόβλημα με την μέση του, το οποίο ελάχιστοι εγνώριζαν. Το πρόβλημα αυτό σχεδόν ουδείς αντελήφθη, καθώς ο Αχαιός πολιτικός γύρισε όλη την Ελλάδα με νεανικό σφρίγος, τους επόμενους μήνες. Η έναρξη της περιοδείας έγινε από το Ηράκλειο της Κρήτης, την 18η Μαρτίου. Η συγκέντρωση ήταν επιτυχής και ο αρχηγός της «Ενώσεως Κέντρου» είπε την περίφημη φράση «Μέγα πλήθος, μέγα πάθος». Ακολούθως ήρθε η σειρά των Αθηνών. Η ηγεσία του κόμματος απεφάσισε να καλέσει τους οπαδούς της Ε.Κ. σε ανοικτή συγκέντρωση, την 20η Απριλίου 1962. Είχε προηγηθεί αίτημα του Παπανδρέου για την χορήγηση αδείας στην πλατεία Κλαυθμώνος προκειμένου να πραγματοποιηθεί ανοικτή συγκέντρωση, την 4η Ιανουαρίου. Τότε, η κυβέρνηση είχε αρνηθεί και ο αρχηγός της «Ενώσεως Κέντρου» δεν επέμεινε.

Την άνοιξη, όμως, το κλίμα ήταν προσφορότερο για την κλιμάκωση του «ανένδοτου αγώνα». Την 8η Απριλίου, έλαβε χώρα η αναπληρωματική εκλογή στην Θεσσαλονίκη, μετά την ακύρωση των αποτελεσμάτων σε τέσσερα εκλογικά τμήματα, στα οποία είχαν συμβεί παρατυπίες την 29η Οκτωβρίου. Η Ε.Δ.Α. απεφάσισε να υποστηρίξει τον υποψήφιο της Ε.Κ. Στεφ. Τσαπάρα, ο οποίος υπερίσχυσε του αντιστοίχου της Ε.Ρ.Ε. Κανδηλιέρη. Η ήττα της Ε.Ρ.Ε. κατέστη μεγαλύτερη διότι απώλεσε το 20% των ψήφων της εντός ολίγων μηνών.  Φυσικά, το γεγονός αυτό δεν μπορούσε να μείνει ανεκμετάλλευτο από την αντιπολίτευση, η οποία το θεώρησε επιβεβαίωση της βίας και της νοθείας του 1961. Η κυβέρνηση έδωσε άδεια για την διεξαγωγή της συγκεντρώσεως αλλά για το γήπεδο του Παναθηναϊκού, επικαλούμενη λόγους ασφαλείας.

Η «Ένωση Κέντρου» απήντησε ότι ήταν δικαίωμά της να πραγματοποιήσει συγκέντρωση σε οποιονδήποτε ανοικτό χώρο εντός της πόλεως. Εκάλεσε δε τον λαό έξω από την Λέσχη Φιλελευθέρων, στην πλατεία Καρύτση. Η κυβέρνηση αναγκάσθηκε να συμβιβασθεί, κινητοποιώντας παράλληλα ένα μεγάλο μέρος των ανδρών της Αστυνομικής Διευθύνσεως Αθηνών. Οι αστυνομικοί σχημάτισαν αλλεπάλληλες ζώνες, καθιστώντας δύσκολη την πρόσβαση των Αθηναίων στο κέντρο της πόλεως. Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο Σοφοκλής Βενιζέλος διέσπασαν τον κλοιό και έφθασαν στην Λέσχη Φιλελευθέρων. Εκεί, γνώρισαν την αποθέωση από τους συγκεντρωμένους οπαδούς του κόμματος. Εντούτοις, δεν υπήρξε η αναμενόμενη προσέλευση και ο αρχηγός της Ε.Κ. έκανε λόγο για προσπάθεια όπως εμποδισθούν οι κάτοικοι των συνοικών να προσέλθουν στην συγκέντρωση. Μολαταύτα, ο ίδιος συνέχισε απτόητος, εκφωνώντας μία από τις καλύτερες ομιλίες του εκτός Κοινοβουλίου.

Αρχίσε με την φράση «είπεν άφρων εν τη καρδία αυτού˙ ουκ έστι Λαός. Άλλ’ έστι Λαός!», κατά παράφραση του γνωστού ψαλμού του Δαβίδ. Και συνέχισε : «Με τα μέτρα τα οποία έλαβεν εναντίον του Λαού η Κυβέρνησις, επιβεβαιώνει την βαρείαν κατηγορίαν, την οποίαν της έχω απευθύνει. Έγινεν εσωτερική κατοχή και εγίναμεν εθνική αντίστασις! Και θα εξακολουθήσωμεν τον αγώνα της εθνικής αντιστάσεως μέχρι της απελευθερώσεως του Λαού μας! Πολίται και νέοι των Αθηνών, ήλπισεν η μωρία της Κυβερνήσεως ότι ο αποκλεισμός των οδών θα ήτο δυνατόν να σημάνη ματαίωσιν της προσελεύσεως, και εσήμανε το αντίθετον. Διότι δεν έχει σημασίαν πόσοι έφθασαν εδώ. Έχει σημασίαν πόσοι εξεκίνησαν. Και όχι μόνον, πολίται και νέοι των Αθηνών, όχι μόνον εξεκίνησαν αλλά έφθασαν και μάχονται και τραυματίζονται και επιμένουν δια να αποδείξουν ότι δεν επρόκειτο να έλθουν από περιέργειαν, ότι ήλθαν με το πάθος της Ελευθερίας, με το πάθος της Δημοκρατίας».

Ακολούθως, απευθύνθηκε ανοικτά (για πρώτη φορά εκτός του Κοινοβουλίου) στον Βασιλέα και του ζήτησε τίμιο κράτος, τίμιο εκλογικό σύστημα και τίμιες εκλογές. «Το πολίτευμα είναι Βασιλευομένη Δημοκρατία αλλά σήμερον έχει μείνει μόνον το Βασιλευομένη και έχει πάψει να είναι Δημοκρατία», προσέθεσε. Ο ηγέτης της «Ενώσεως Κέντρου» σημείωσε σε όλους τους τόνους ότι δεν επιζητούσε ούτε εύνοια ούτε προνομιακή μεταχείριση αλλά ισότητα, δικαιοσύνη και σωστή λειτουργία των θεσμών. Τα γεγονότα τα οποία έλαβαν χώρα στην πρωτεύουσα έφεραν το αντίθετο από το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα για την κυβέρνηση. Επί ημέρες, ο αντιπολιτευόμενος Τύπος δημοσίευε εκτενή ρεπορτάζ από τα έκτροπα και η Ε.Ρ.Ε. ευρέθη αμυνόμενη.

Ως εκ τούτου, όταν η Ε.Κ. προανήγγειλε την διοργάνωση αντίστοιχης συγκέντρωσης στην Θεσσαλονίκη, η κυβέρνηση έδωσε την άδεια για την πλατεία Αριστοτέλους. Αλλά αυτό έγινε την τελευταία στιγμή και δεν υπήρχε επαρκής χρόνος για την οργάνωσή της. Επιπλέον, ουδείς ιδιοκτήτης ακινήτου στην πλατεία διέθεσε στον Παπανδρέου ένα παράθυρο ή έναν εξώστη για να μιλήσει, όπως ακριβώς είχε συμβεί και με ομιλητές της Αριστεράς στην Αθήνα, κατά το παρελθόν (βλέπε ανωτέρω). Τελικώς, στήθηκε ένας εξώστης και ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως μίλησε υπό βροχήν.

Ξεκίνησε την ομιλία του, απευθυνόμενος προς τους άδειους εξώστες. «Ευχαριστώ τους εξώστας, δια την άρνησίν των. Εις τους εξώστας θα ευρισκόμουν απέναντι του Λαού. Τώρα ευρίσκομαι εντός του Λαού. Άλλωστε, λαέ της βορείου Ελλάδος εις τας εξέδρας εορτάζεται η Ανάστασις!». Απευθύνθηκε στους νέους και τους ζήτησε να ενημερώσουν και να εμψυχώσουν τους αγρότες, εξουδετερώνοντας τον φόβο. Τότε, «έριξε για πρώτη φορά το σύνθημα νέοι, τρομοκρατήσατε τους τρομοκράτας».

Η ανταπόκριση του κοινού δεν ήταν πάντα τόσο μαζική ούτε τόσο ενθουσιώδης. Μία από αυτές τις περιπτώσεις ήταν και η προαναφερθείσα συγκέντρωση. Είναι δεδομένο ότι η προσέλευση του κόσμου δεν ήταν τόσο μεγάλη όσο ανεμένετο από τους διοργανωτές. Το γεγονός αυτό αποκαρδίωσε πολλά στελέχη του κόμματος στην συμπρωτεύουσα. Ο ίδιος δεν έχασε το κουράγιο του και συνέστησε στους συνεργάτες του να μεταφέρουν στον κόσμο μηνύματα αισιοδοξίας. «Είμαστε αναγκασμένοι να υποκριθούμε, αλλιώς πως θα βγάλουμε πέρα τον αγώνα μας;», ρώτησε ρητορικά τον Μιχ. Παπακωνσταντίνου.Ο «ανένδοτος αγώνας» απαιτούσε μεγάλα ψυχικά αποθέματα αλλά και συναισθηματική υποστήριξη για να αχθεί εις πέρας. Είναι ελάχιστα γνωστόν ότι ο Παπανδρέου είχε χωρίσει από την Κυβέλη δίχως ποτέ να εκδοθεί διαζύγιο. Αυτό είχε συμβεί στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Έκτοτε, ζούσε μόνος, περιτριγυρισμένος από φίλους και συνεργάτες. Η επάνοδος του υιού του Ανδρέα από τις Ηνωμένες Πολιτείες και η μεταγενέστερη μόνιμη εγκατάστασή του στην Αθήνα άλλαξαν το οικογενειακό σκηνικό για τον Αχαιό πολιτικό. Οι δύο άνδρες είχαν απομακρυνθεί αρκετά μετά από την εγκατάσταση του υιού στην Αμερική. Ο ίδιος ο Ανδρέας έγραψε ότι έως τότε ποτέ δεν του εδόθη η ευκαιρία να γνωρίσει καλά τον πατέρα του. Απώτερος σκοπός της επανόδου του στην Ελλάδα ήταν να ξαναγνωρίσει τον πατέρα του «κι αυτή την φορά με ώριμο τρόπο».

Προχώρησε, λοιπόν, στην ενοικίαση μίας οικίας στην Εκάλη, όπου και εγκαταστάθηκε με την πολυμελή οικογένειά του. Έως τότε, ο Αχαιός πολιτικός ήταν απορροφημένος από την πολιτική και ουδέποτε είχε την ευκαιρία να ζήσει αυτό που για τους περισσότερους Έλληνες ονομάζεται «οικογενειακή ατμόσφαιρα». Ξαφνικά, βρέθηκε περιτριγυρισμένος από πολλά και νέα πρόσωπα, ιδίως μικρά παιδιά στα οποία είχε ιδιαίτερη αδυναμία, και μετεβλήθη σε έναν «ενθουσιώδη παππού» (σύμφωνα με τον υιό του Ανδρέα). Η αλήθεια είναι πως ήθελε να μοιράζεται ώρες με τα εγγόνια του, αν και συχνά δεν το κατόρθωνε. Ίσως, αυτή να ήταν και η βαθύτερη αιτία της αδυναμίας που έτρεφε για τον μεγάλο υιό του, τον οποίο προσπαθούσε να μυήσει στα μυστικά της πολιτικής. Στο παρελθόν, κατά τις σπάνιες περιπτώσεις που αναφερόταν σε στενούς φίλους του γι’ αυτόν, διέκρινε κανείς (πέραν της υπερηφάνειας για την πανεπιστημιακή σταδιοδρομία του) και ένα αίσθημα λύπης διότι δεν του είχε αφιερώσει τον δέοντα χρόνο, κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του…

Η αλλαγή στην οικογενειακή του κατάσταση και η επιμονή του, τον ώθησαν να συνεχίσει απτόητος την επαφή του με τον λαό, πηγαίνοντας στην Πάτρα, όπου μίλησε περιστοιχισμένος από τον Σοφ. Βενιζέλο και τον Στεφ. Στεφανόπουλο. Σε αυτήν, έθεσε και το ακόλουθο ρητορικό ερώτημα: «Ηλίθιοι,˙και αν ακόμη από όλας τας αποδόσεις του ανενδότου αγώνος μας δεν κατορθώσατε να εννοήσετε την αξίαν του, τουλάχιστον το γεγονός ότι η νεότης της Ελλάδος παλλομένη από ιδεώδη, ευρίσκεται υπό την σημαίαν μας, δεν κατόρθωσε να σας δώση να εννοήσετε την ηθικήν αξίαν, την ιστορικήν αξίαν των αγώνων τους οποίους διεξάγωμεν;». Η κυβέρνηση πίστευε στην κόπωση (τόσο την  ψυχολογική όσο και την βιολογική) του αρχηγού της «Ενώσεως Κέντρου» και των οπαδών της αλλά αυτό δεν συνέβη. Ο Παπανδρέου μετέβη και μίλησε σε πολλά μέρη της χώρας (κατ’ αλφαβητική σειρά Αργοστόλι, Άρτα, Βόλο, Ελασσόνα, Ζάκυνθο, Καρδίτσα, Μυτιλήνη, Ναύπακτο, Χίο κ.α). Μετά, ήρθε πάλι η σειρά των Αθηνών. Η συγκέντρωση ορίσθηκε για την 22α Νοεμβρίου. Αυτή την φορά η κυβέρνηση έδωσε την άδεια για την πλατεία Κλαυθμώνος. Πράγματι, η συγκέντρωση πραγματοποιήθηκε ομαλά και ήταν πρωτοφανής σε όγκο και παλμό. Ακόμη και ο συμπολιτευόμενος Τύπος παραδέχθηκε την επιτυχία της.

Ο αρχηγός του κόμματος ήταν ο μόνος ομιλητής, καθώς είχε αναλάβει να σηκώσει μόνος του το βάρος του «ανένδοτου αγώνα» μαζί με λίγα στελέχη που πίστεψαν στο όλο εγχείρημα. Το συγκεντρωμένο πλήθος φώναζε: «Κάτω οι παράνομοι» και ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως απευθύνθηκε στον Βασ. Παύλο. «Όταν το πολίτευμα λειτουργεί ομαλώς, ο Βασιλεύς είναι ανεύθυνος. Όταν το πολίτευμα παραβιάζεται, ο Βασιλεύς καθίσταται υπεύθυνος και οφείλει να ενεργήσει δια την αποκατάστασίν του». Επρόκειτο για μία κίνηση υψηλού πολιτικού ρίσκου, εφ’ όσον ο αρχηγός της μείζονος αντιπολιτεύσεως επιχειρούσε να καταστήσει τον ανώτατο άρχοντα μέρος του προβλήματος, συνένοχο με την «παράνομη» κυβέρνηση, την οποία ανεχόταν. Ο ίδιος έδειξε ότι αντιλαμβανόταν πλήρως την βαρύτητα της ενέργειάς του με την επόμενη φράση του. «Μεγαλειότατε! Ο λαός ωμίλησε και αναμένει». Τότε, οι οπαδοί της Ε.Κ. φώναξαν το σύνθημα «Πάρε θέση βασιλιά».

Ο Βασιλέας Παύλος.

Εν τω μεταξύ, είχε αποφασισθεί η διακοπή κάθε σχέσεως με την κυβέρνηση αλλά και με τα Ανάκτορα. Ήταν ένα θέμα που δημιούργησε έντονες εσωκομματικές τριβές, καθώς πολλοί διεφώνησαν με την τακτική αυτή. Η επιδεικτική αποχή της Ε.Κ. από τον γάμο της θυγατέρας του Παύλου πριγκίπισσας Σοφίας θα μπορούσε να εκληφθεί ως προσβολή από τον ίδιο τον ανώτατο άρχοντα. Προς τούτο, ο αρχηγός της «Ενώσεως Κέντρου» του έστειλε μία μακρά επιστολή στα μέσα Μαρτίου. Σε αυτήν, του εξηγούσε ότι επρόκειτο περί κεντρικής πολιτικής γραμμής και του υπενθύμιζε δύο συνομιλίες τις οποίες είχε μαζί του, κατά το πρόσφατο παρελθόν. Ο Παπανδρέου είχε διευκρινίσει ότι δεν υπήρχε ταύτιση συμφερόντων μεταξύ του πρωθυπουργού και του Στέμματος, καθώς ο πρώτος ενδιαφερόταν για τις επόμενες εκλογές και ο δεύτερος για όλες όσες θα διεξήγοντο στο μέλλον. Επομένως, ο πρώτος είχε βραχυπρόθεσμα συμφέροντα, ενώ ο Θρόνος μακροπρόθεσμα. Καλούσε δε τον ρυθμιστή του πολιτεύματος να λάβει θέση για να αποφευχθεί ένας νέος διχασμός και να δημιουργηθεί μία νέα κυβέρνηση, η οποία θα απελάμβανε της εμπιστοσύνης του Κοινοβουλίου.

Τότε, τα Ανάκτορα δεν έδωσαν συνέχεια στην επιστολή αυτή, με αποτέλεσμα ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως να την δημοσιοποιήσει (την 27η Μαρτίου). Εντούτοις, ο Βασ. Παύλος προβληματίσθηκε, καθώς είχαν δημιουργηθεί συνθήκες αστάθειας και κοινωνικής αναταραχής. Αυτός που αντέδρασε έντονα ήταν ο Καραμανλής, ο οποίος δήλωσε ότι «το μόνο δικαίωμα που δίδει το Σύνταγμα εις τον Βασιλέα είναι, εάν διαπιστώση δυσαρμονία λαϊκού αισθήματος και πλειοψηφίας της Βουλής, να διαλύση την Βουλήν και να προκηρύξη εκλογάς εντός 45 ημερών. Σχηματισμός κυβερνήσεως η οποία θα ενεφανίζετο ενώπιον της Βουλής μετά την παύσιν της εχούσης την εμπιστοσύνην του Σώματος θα απετέλη παρανομίαν και θα μετέβαλε τον Βασιλέα εις συνένοχον της Ενώσεως Κέντρου».

Πάντως, η πρόταση του Γεωργ. Παπανδρέου περί σχηματισμού κυβερνήσεως από την παρούσα Βουλή αποτελούσε μία κίνηση τακτικής από μέρους του αρχηγού της Ε.Κ., κατόπιν πιέσεων του Σοφ. Βενιζέλου για να εξομαλύνει τις σχέσεις του με τα Ανάκτορα. Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως φαινόταν ότι υπαναχωρούσε από την αρχική θέση του περί άμεσης προσφυγής στις κάλπες, πολλώ δε μάλλον εφ’ όσον ο ίδιος θεωρούσε την σύνθεση της συγκεκριμένης Βουλής προϊόν βίας και νοθείας. O Παπανδρέου, όμως, ήταν βέβαιος ότι ο Παύλος δεν θα προέβαινε σε μία τόσο ριζοσπαστική (και πρόδηλα αντισυνταγματική) ενέργεια. Ως εκ τούτου, φαινόταν μετριοπαθής για να εκτονώσει την εσωκομματική ένταση με τους λεγόμενους «διαλλακτικούς», δίχως να ρισκάρει το βασικό διακύβευμα, το οποίο ήταν η απομάκρυνση της Ε.Ρ.Ε. από την εξουσία.

Το επόμενο διάστημα, ο ίδιος συνέχισε τον «ανένδοτο αγώνα» και η Ε.Κ. ακολούθησε απαρέγκλιτα την ίδια τακτική έναντι της πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας σε όλες τις περιπτώσεις και έναντι όλων, π.χ. τόσο κατά την επίσημη επίσκεψη του αντιπροέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Λύντον Τζόνσον (Lyndon Baines Johnson), όσο και κατά την άφιξη του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Αθήνα, τον Σεπτέμβριο του 1962. Στην τελευταία περίπτωση, ο Παύλος παρέθεσε επίσημο γεύμα προς τιμήν του ηγέτη της Κύπρου, στο οποίο προσεκλήθησαν τόσο ο Γεώργιος Παπανδρέου όσο και ο Σοφοκλής Bενιζέλος. Το κόμμα περιήλθε σε δύσκολη θέση, καθώς ο τελευταίος διατηρούσε καλές σχέσεις με το βασιλικό ζεύγος, ως γνωστόν. Εξεδόθη μία επίσημη ανακοίνωση, την οποία είχε συντάξει ο ίδιος ο Αχαιός πολιτικός. Αυτή επανέλαβε την γνωστή επιχειρηματολογία του κόμματος και έκλεισε ως εξής: «… Το δημοκρατικόν μας πολίτευμα θα αποκατασταθή μόνον όταν δοθή εις τον κυρίαρχον Λαόν η ευκαιρία να εκλέξη ελευθέρως με την θέλησιν της πλειοψηφίας την νόμιμον κυβέρνησιν της χώρας. Τότε, θα αποκατασταθούν αι σχέσεις της Ενώσεως Κέντρου με το Στέμμα. Αυτός είναι ο καταστατικός χάρτης της Ενώσεως Κέντρου και είναι περιττόν να σημειωθή ότι ισχύει όχι μόνον δια την ηγεσίαν της Ενώσεως Κέντρου αλλά και δι’ όλα ανεξαιρέτως τα μέλη της». Η κυβέρνηση χαρακτήρισε την απόφαση «αήθη» και «ηθικώς απαράδεκτον εκβίασιν». Ο Παπανδρέου «παραδέχθηκε» τον αήθη χαρακτήρα της αλλά την χαρακτήρισε πρέπουσα απάντηση στην αήθη παρουσία της παρανόμου κυβερνήσεως.

Εν τω μεταξύ, η κοινωνία ευρίσκετο σε αναβρασμό ήδη από τον Μάρτιο. Η αιχμή του δόρατος ήταν η φοιτητιώσα νεολαία, η οποία ζητούσε να διατεθεί στην Παιδεία το 15% των κονδυλίων του Προϋπολογισμού. Συνθήματα όπως «Δεν χωράμε στα ψυγεία!» και «114»[3] δονούσαν τις συγκεντρώσεις, στις οποίες συμμετείχαν νέοι τόσο της Αριστεράς όσο και του Κέντρου. Ταυτόχρονα, στο Κοινοβούλιο υπήρξε συμπόρευση της Ε.Κ. με την Ε.Δ.Α. στο θέμα της προικοδότησης της πριγκιπίσσης Σοφίας, η οποία θα παντρευόταν τον Χουάν Κάρλος της Ισπανίας. Το ίδιο συνέβη και με το θέμα της αυξήσεως της βασιλικής χορηγίας, τον Σεπτέμβριο. Μάλιστα, τότε η Ε.Κ. απεχώρησε από την Βουλή προ της ψηφοφορίας, μιμούμενη την Ε.Δ.Α. Τέλος, τα δύο κόμματα συνεργάσθηκαν και σε συνδικαλιστικό επίπεδο. Τα γεγονότα αυτά επέτρεψαν στην κυβέρνηση να κάνει λόγο περί «συμπτύξεως λαϊκού μετώπου».

Την 29η Οκτωβρίου 1962, συμπληρώθηκε ένα έτος από την διεξαγωγή των εκλογών. Ο αρχηγός της «Ενώσεως Κέντρου» απηύθυνε ένα διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό, επ’ αφορμή της επετείου αυτής. Σε αυτό σημείωσε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα : «Ο Ανένδοτος Αγών θα συνεχισθή. Μέχρις ότου η Κυβέρνησις της Ε.Ρ.Ε., η οποία είναι όχι μόνον παράνομος αλλά επίσης και ανίκανος και επικίνδυνος δια τον Λαόν και το Έθνος, εγκαταλείψη την Αρχήν… Ο Ανώτατος Άρχων… οφείλει, επιτελών το συνταγματικόν του καθήκον, να καλέση τον Κυρίαρχον Ελληνικόν Λαόν, όπως εκλέξη την κυβέρνησιν της ελευθέρας θελήσεώς του. Έως τότε ο Ανένδοτος Αγών όχι μόνον θα συνεχισθή αλλά και θα ενταθή. Και ασφαλώς θα ευοδωθή. Η Δημοκρατία, η αληθής δημοκρατία θα νικήση…».

Δεκέμβριος 1962. Περισσότεροι από 4.000 φοιτητές διαδηλώνουν στο Κέντρο της Αθήνας. Οι κινητοποιήσεις για την Παιδεία αποτέλεσαν εφαλτήριο του Ανένδοτου Αγώνα.

Τον Ιανουάριο του 1963, ο Σοφ. Βενιζέλος μετέβη στα Ανάκτορα, συνοδευόμενος από τον Τσιριμώκο. Σύμφωνα με τον Γούντχαουζ, ζήτησε την διάλυση της Βουλής, αλλά ο Βασ. Παύλος αρνήθηκε να συναινέσει στο αίτημά του και ο πρωθυπουργός επαίνεσε την προσήλωσή του στους Συνταγματικούς κανόνες. Αντιθέτως, ο Δαφνής σημείωσε ότι ζήτησε την βοήθεια του ρυθμιστή του πολιτεύματος προς αποτροπή ακραίων λύσεων. Κατ’ ουσίαν, πρότεινε την συνεργασία των δύο κομμάτων, με «θυσία» των αρχηγών τους. Επηκολούθησε η ανταλλαγή επιστολών μεταξύ του Καραμανλή και του Βενιζέλου, ο οποίος φάνηκε να αυτονομείται. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την μη συμμετοχή του αρχηγού της Ε.Κ. κατά την μετάβαση των δύο ηγετικών στελεχών της στα Ανάκτορα επισημάνθηκε από τον αρχηγό της Ε.Ρ.Ε. και έφερε σε δύσκολη θέση τον Παπανδρέου, ο οποίος ίσως και να μην ήταν γνώστης της πρωτοβουλίας. Το θεώρησε ως την πρώτη έμπρακτη αμφισβήτηση του ενιαίου χαρακτήρα του κόμματος. Σημειώνεται ότι η «Ένωση Κέντρου» είχε γίνει ενιαίο κόμμα με απόφαση της Κοινοβουλευτικής Ομάδος (παρά την αντίδραση του Παπαπολίτη και του Τσιριμώκου), την 20η Ιουλίου 1962.

Τον Μάρτιο του 1963, οι σχέσεις του Γεωργίου Παπανδρέου με τον Σοφοκλή Βενιζέλο έφθασαν σε οριακό σημείο. Ο Κρητικός πολιτικός έστειλε στον αρχηγό του κόμματος μία επιστολή, με την οποία του ζητούσε την σύγκληση συνεδρίου και την εκλογή συλλογικών οργάνων διοικήσεως. Οι προαναφερθείσες ενέργειες εκλείφθησαν ως προσπάθεια αμφισβητήσεως της θέσεως του Αχαιού πολιτικού και προκάλεσαν τις αντιδράσεις πολλών βουλευτών. Εντούτοις, ο αρχηγός της Ε.Κ. κατόρθωσε να θέσει υπό έλεγχο την κατάσταση, κατά την δεδομένη χρονική στιγμή.

Περιοδεία στην Κρήτη. Διακρίνονται οι Σ. Βενιζέλος, Γ. Παπανδρέου και το ζεύγος Κ. Μητσοτάκη.

Την ίδια περίοδο, 26 βουλευτές της Ε.Ρ.Ε. κατέθεσαν στο Κοινοβούλιο μία πρόταση περί  αναθεωρήσεως ορισμένων μη θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος. Η κίνηση αυτή εντασσόταν σε μία ευρύτερη προσπάθεια της κυβερνήσεως για την εκδημοκρατικοποίηση και πλήρη ομαλοποίηση του δημοσίου βίου. Η Ε.Κ. αρνήθηκε να συμπράξει, ενώ η Ε.Δ.Α. δεν ξεκαθάρισε την θέση της. Μόνον ο Μαρκεζίνης προσέφερε την υποστήριξή του, αλλά υποβάλλοντας συγκεκριμένους όρους. Ο αρχηγός της «Ενώσεως Κέντρου» χαρακτήρισε την πρωτοβουλία της Ε.Ρ.Ε. «πολιτικό αντιπερισπασμό». Τελικώς, η Ε.Δ.Α. δεν εδέχθη να συμμετάσχει. Τότε, ο Πρόεδρος της Βουλής Κων. Ροδόπουλος διόρισε αυτοβούλως μέλη της Ε.Κ. στην υπό σύσταση επιτροπή, γεγονός το οποίο ο Παπανδρέου εξέλαβε ως προσπάθεια διασπάσεως του κόμματος.

Ταυτόχρονα, εντεινόταν η προσπάθεια της κυβερνήσεως να ταυτίσει την Ε.Κ. με την Ε.Δ.Α., φέρνοντας κατά τον τρόπον αυτόν σε δύσκολη θέση τον Παπανδρέου. Αξιοποιήθηκε κυρίως η απόπειρα της Αριστεράς να νομιμοποιηθεί το Κ.Κ.Ε., στην οποία συμμετείχαν και στελέχη του Κέντρου. Επίσης, η Ε.Ρ.Ε. ήλπιζε σε σύμπραξη του Αχαιού πολιτικού με την Αριστερά, κατά την πρόταση μομφής της Ε.Δ.Α. εις βάρος της κυβερνήσεως. Ο πολύπειρος, όμως, κοινοβουλευτικά αρχηγός της «Ενώσεως Κέντρου» απέφυγε την παγίδα, αποχωρώντας προ της ψηφοφορίας.

Την 22α Μαΐου, ο βουλευτής της Αριστεράς Γρηγ. Λαμπράκης κτυπήθηκε από παρακρατικούς στην Θεσσαλονίκη. Δράστες ήταν οι Εμμ. Εμμανουηλίδης (ο οποίος είχε καταφέρει το κτύπημα στον Λαμπράκη) και ο Σπ. Γκοτζαμάνης (οδηγός του τρικύκλου, στο οποίο επέβαινε ο Εμμανουηλίδης). Ο τραυματίας απεβίωσε ύστερα από τετραήμερη πάλη με τον θάνατο. Προεκλήθη πανελλήνια συγκίνηση και η κυβέρνηση περιήλθε υπό ασφυκτική πίεση. Ο Παπανδρέου κατηγόρησε τον Καραμανλή ως ηθικό αυτουργό της δολοφονίας εξ αιτίας της δημιουργηθείσης καταστάσεως και ο τελευταίος απήντησε ότι «το πάθος από το οποίον κατέχεται ο κ. Παπανδρέου τον οδηγεί όχι μόνον εις πολιτικάς, αλλά και εις εθνικάς απρεπείας. Δια την σημερινήν του δήλωσιν θα εντρέπεται εις όλην του την ζωήν». Η ανάκριση απεκάλυψε την ύπαρξη διαφόρων οργανώσεων («Ελπιδοφόροι Νέοι», «Κυανή Φάλαγξ» κ.α.), τα μέλη των οποίων δρούσαν εις γνώσιν των κρατικών Αρχών.

Η δολοφονία του βουλευτού της Ε.Δ.Α. Γρ. Λαμπράκη.

Τα γεγονότα αυτά κλόνισαν συθέμελα την κυβέρνηση. Την χαριστική βολή (ή κατ’ άλλους την βολική πρόφαση) έδωσε το ζήτημα της επισκέψεως του βασιλικού ζεύγους στην Μεγ. Βρεταννία. Οι σχέσεις μεταξύ των δύο ανωτάτων πολιτειακών παραγόντων είχαν αρχίσει να κλονίζονται τουλάχιστον από την 3η Οκτωβρίου του 1962. Τότε, ο Καραμανλής έστειλε στον Βασ. Παύλο μία επιστολή. Ο βιογράφος του τότε πρωθυπουργού έκανε λόγο για «γραπτές παραστάσεις», στις οποίος ο ρυθμιστής του πολιτεύματος (βαθύτατα ενοχλημένος) απήντησε επίσης γραπτώς, την 14η Οκτωβρίου. Ο Σερραίος πολιτικός «ανταπήντησε», ζητώντας ακρόαση, κατά την διάρκεια της οποίας υπέβαλε την παραίτησή του. Ο Βασ. Παύλος αρνήθηκε να την κάνει αποδεκτή και το θέμα εθεωρήθη λήξαν. Λίγες εβδομάδες μετά, ο ανώτατος άρχοντας προσέφερε στον Καραμανλή τον Μεγαλόσταυρο της Τάξεως του Σωτήρος αλλά ο τελευταίος τον αποποιήθηκε ευγενικά, θεωρώντας ότι ήταν πρόωρη η απονομή, καθώς δεν είχε ολοκληρώσει ακόμη το έργο του.

Επηκολούθησε ο εορτασμός της εκατονταετηρίδος της δυναστείας, κατά την διάρκεια του οποίου ασθένησε ο Βασ. Παύλος και φημολογείται ότι δημιουργήθηκε νέα προστριβή του πρωθυπουργού με τα Ανάκτορα. Την 20η Απριλίου, έλαβε χώρα ένα επεισόδιο εις βάρος της Βασιλίσσης Φρειδερίκης, κατά την διάρκεια ανεπίσημου ταξιδιού της στο Λονδίνο. Πρωταγωνίστρια ήταν η Βρεταννίδα σύζυγος του φυλακισμένου στελέχους της Αριστεράς Αντ. Αμπατιέλου, Μπέτυ. Το θέμα έλαβε μεγάλη έκταση, καθώς ήδη η Βασίλισσα είχε τεθεί στο στόχαστρο του αντιπολιτευόμενου Τύπου, το τελευταίο χρονικό διάστημα.

Ο αριστερός βρεταννικός Τύπος ανεκίνησε το θέμα των πολιτικών κρατουμένων στην Ελλάδα. Ο Γεώργιος Παπανδρέου εκμεταλλεύθηκε περίτεχνα την περίσταση. «Η Ένωσις Κέντρου και ο ελληνικός δημοκρατικός Τύπος, εκφράζοντας αγανάκτηση για την προσβολή που είχε υποστή η χώρα στο πρόσωπο της βασίλισσας, επέρριπταν την ουσιαστική ευθύνη στην Ε.Ρ.Ε., η οποία με το ανελεύθερο και άνομο καθεστώς της είχε προκαλέσει εξέγερση και είχε δώσει λαβή σε τέτοιου είδους εκδηλώσεις, μέχρι σημείου ώστε να γίνεται προβληματική η εμφάνιση των βασιλέων της Ελλάδος στο εξωτερικό». Η κατάσταση αυτή κινδύνευε να προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά στις διμερείς σχέσεις, καθώς επίκειτο η πραγματοποίηση επίσημου ταξιδιού του βασιλικού ζεύγους στο Λονδίνο, την 9η Ιουλίου.

Ο  Καραμανλής εξέφρασε εξ αρχής τις έντονες διαφωνίες του, συντάσσοντας και σχετική ανακοίνωση περί αναβολής του ταξιδιού, την οποία έστειλε στον Βασιλέα προς υπογραφήν. Ο Παύλος εξεπλάγη από την αντίδραση του πρωθυπουργού αλλά απέφυγε να οξύνει την κατάσταση και μετέθεσε την εξέταση του ζητήματος. Μεσολάβησαν τόσο η επίσκεψή του Γάλλου Προέδρου Σαρλ Ντε Γκωλ (Charles de Gaulle) όσο και μία βραχύβια ασθένειά του και το θέμα επανεξετάσθηκε στις αρχές Ιουνίου. Ο Παύλος θεωρούσε ανεπίτρεπτη μία νέα αναβολή του ταξιδιού, πολλώ δε μάλλον εφ’ όσον είχε προηγηθεί η επίσημη αποδοχή της προτάσεως της Βασιλίσσης της Αγγλίας και είχαν αμοιβαία συμφωνηθεί οι σχετικές ημερομηνίες. Άλλωστε, η εικόνα που θα δινόταν θα ήταν αρνητική, καθώς η κοινή γνώμη θα πίστευε ότι οι Βασιλείς της Ελλάδος δεν μπορούσαν να μεταβούν στο εξωτερικό από τον φόβο αντιδράσεων. Ο πρωθυπουργός απήντησε ότι οι εντυπώσεις θα ήταν πολύ χειρότερες εάν όντως συνέβαινε κάποιο «ατυχές περιστατικόν».

Παύλος Α΄ και Κ. Καραμανλής.

Ο ρυθμιστής του πολιτεύματος εξέθεσε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των δύο επιλογών, κλίνοντας σαφώς υπέρ της πραγματοποιήσεως του ταξιδιού. Της ιδίας απόψεως ήταν και ο πρεσβευτής της Ελλάδος στο Λονδίνο Μιχ. Μελάς. Ο πρωθυπουργός εξέθεσε εκ νέου την επιχειρηματολογία του, δηλώνοντας ότι η κυβέρνηση θα ανελάμβανε την ευθύνη της αναβολής. Έδωσε δε και συνταγματική χροιά στο όλο θέμα, σημειώνοντας την αλγεινή εντύπωση που θα προξενούσε στους Βρεταννούς η ενδεχόμενη άρνηση του Βασιλέως να εισακούσει την εισήγηση του πρωθυπουργού. Κατά τον βιογράφο του, «αισθανόταν υποχρεωμένος να επιμείνει στην εισήγησή του, μέχρι παραιτήσεως». Ο Παύλος του απηύθυνε έκκληση να μην επιμείνει αλλά ο Σερραίος πολιτικός δεν εφάνη να πείθεται.

Αντιθέτως, προσεπάθησε να μεταπείσει τον Παύλο. Ο τελευταίος απέφυγε να οξύνει την κατάσταση και οι δύο άνδρες συνεζήτησαν τρόπους για να αποφευχθεί το διπλωματικό επεισόδιο σε περίπτωση μη πραγματοποιήσεως του ταξιδιού. Το θέμα έμεινε σε εκκρεμότητα για την επομένη, όταν οριστικοποιήθηκε η διαφωνία και ο πρωθυπουργός υπέβαλε επισήμως στον Βασιλέα την παραίτησή του (την 11η Ιουνίου). «Υποβάλλοντας την παραίτησή του ο Κ. Καραμανλής εισηγήθηκε την άμεση διενέργεια εκλογών με πλειοψηφικό σύστημα (όπως προέβλεπε ο ισχύων εκλογικός νόμος του 1961) για την ανάδειξη της νέας Βουλής, η οποία μάλιστα, κατά την άποψή του, όφειλε να έχει αναθεωρητικό χαρακτήρα. Ο βασιλιάς Παύλος δεν έκανε όμως δεκτή την εισήγηση του Κ. Καραμανλή και αντίθετα παρέτεινε επί μία εβδομάδα τις διαβουλεύσεις για την αντιμετώπιση της κυβερνητικής κρίσης, εξετάζοντας τη δυνατότητα να σχηματιστεί κυβέρνηση, η οποία θα στηριζόταν από τα δύο μεγάλα κόμματα ή από σημαντικές μερίδες τους και περιμένοντας (ή προσβλέποντας σε) ενδεχόμενες εξελίξεις που θα οδηγούσαν σε αλλαγές στην ηγεσία της Ε.Ρ.Ε.».

Ο Βασ. Παύλος προέβη σε διάγγελμα προς τον λαό, στο οποίο τόνιζε ότι το συμφέρον της χώρας επέβαλε την πραγματοποίηση του ταξιδιού. Αργότερα, ο Παπανδρέου συνετάχθη μαζί του, γεγονός το οποίο προκάλεσε τις επικρίσεις της Αριστεράς. Ο Τύπος της λεγομένης δημοκρατικής παρατάξεως έγραψε ότι η παραίτηση του Καραμανλή ήταν αποτέλεσμα της ανωμάλου καταστάσεως, η οποία είχε δημιουργηθεί στην χώρα μετά το 1961. Απόδειξη αποτελούσαν και τότε πρόσφατα γεγονότα στην Θεσσαλονίκη. Αξίζει να σημειωθεί ότι τρεις ημέρες μετά την εναντίον του επίθεση και ενώ ο Λαμπράκης διετηρείτο στη ζωή με μηχανική υποστήριξη, ο αρχηγός της Κ.Υ.Π. περιέγραφε στον Καραμανλή την «επικίνδυνη ατμόσφαιρα», η οποία επικρατούσε στην συμπρωτεύουσα. Τότε, ο πρωθυπουργός φέρεται να κτύπησε την γροθιά του στο τραπέζι και να φώναξε «πολλά πράγματα έχουν γίνει εν αγνοία μου τον τελευταίο καιρό… Θέλω να μάθω, κύριε Νάτσινα, ποιός κυβερνά επιτέλους αυτό τον τόπο».

Πάντως, έχει υποστηριχθεί η άποψη ότι η διαφωνία για το ταξίδι στο Λονδίνο ήταν προσχηματική. Τα βαθύτερα αίτια ήταν α. η πρόθεση του Καραμανλή να προχωρήσει σε αλλαγές στο Σύνταγμα, β. η απόπειρά του να θέσει υπό τον έλεγχό του τις Ένοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας. Μάλιστα, είχε ζητήσει από από τον Αρχηγό του Γ.Ε.Σ. Αντιστράτηγο Πετρ. Σακελλαρίου να προχωρήσει σε αλλαγές υπό αυτό το πνεύμα. Ο τελευταίος, όμως, δεν το έπραξε και έσπευσε να ενημερώσει τον Βασιλέα, σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Ελ. Κοτσαρίδα. Τρίτον, είχε δημιουργηθεί ένα θέμα με την ενθρόνιση του Αρχιεπισκόπου Αμερικής Ιακώβου. Ο Βασ. Παύλος παρέστη στην «διαβεβαίωση» του Αρχιεπισκόπου, ενώ η κυβέρνηση δεν έστειλε εκπρόσωπό της. Ως εκ τούτου, εδόθη η εσφαλμένη εντύπωση ότι ο ανώτατος άρχοντας ευνοούσε τον Ιάκωβο, για την εκλογή του οποίου υπήρχαν αντιδράσεις, ενώ ο ίδιος (δηλαδή ο Παύλος) δεν είχε ασχοληθεί καν με το θέμα (σύμφωνα με τον βιογράφο του Γεωργ. Παπανδρέου). Τέλος, είναι αδιαμφισβήτητο ότι ο τότε πρωθυπουργός τελούσε υπό έντονη πίεση μετά από την δολοφονία του Λαμπράκη. Έχει γραφεί ότι ενδεχομένως να επεχείρησε μία ηρωϊκή «έξοδο» για να διατηρήσει το κύρος του.

Προ της διαμορφωθείσης καταστάσεως, ο αρχηγός της Ε.Κ. πρότεινε την ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Παν. Κανελλόπουλο. Ο αρχηγός της Ε.Ρ.Ε., όμως, απέρριψε αμέσως την πρόταση, φοβούμενος εσωκομματικές διεργασίες. Απεδέχθη μόνον την λύση του ανίσχυρου κομματικά Παν. Πιπινέλη, ο οποίος δεν ήταν καν βουλευτής. Ταυτόχρονα, όμως, κυκλοφορούσαν έντονες φήμες για πρωθυπουργοποίηση ή τουλάχιστον διαφοροποίηση του υπουργού Θεοτόκη. Μάλιστα, η συμπολιτευόμενη εφημερίδα Η Καθημερινή τον ανέφερε σε πρωτοσέλιδο δημοσίευμά της ως βέβαιο μελλοντικό πρωθυπουργό. Ο ίδιος εκφράζει την πλήρη άγνοιά του στα Απομνημονεύματά του. Πιθανότατα, οι φήμες να οφείλονταν στο γεγονός ότι ήταν ο μόνος (μαζί με τον υπουργό Εμπορίου Λεων. Μπουρνιά), ο οποίος διεφώνησε ανοικτά στο υπουργικό συμβούλιο με την απόφαση του πρωθυπουργού να παραιτηθεί.

 

Πρωτοσέλιδο της εφημερίδος Ελευθερία.

Την 17η Ιουνίου, ο Πιπινέλης ανέλαβε την πρωθυπουργία και την επομένη ο Καραμανλής ανεχώρησε για την Ζυρίχη προκειμένου να ξεκουρασθεί (κατά δήλωσή του). Ανέθεσε την διοίκηση της Ε.Ρ.Ε. στους Παν. Κανελλόπουλο, Παν. Παπαληγούρα και Κων. Ροδόπουλο. Ο αρχηγός της Ε.Κ. δήλωσε στην Βουλή τα ακόλουθα. «Επί είκοσι μήνας έχομεν διεξαγάγει ανένδοτον αγώνα εναντίον της παρανόμου κυβερνήσεως. Και ο αγών μας εδικαιώθη. Ο ανένδοτος αγών εσάλευσε τα θεμέλια του φαυλοκρατικού καθεστώτος της Ε.Ρ.Ε., δια να επακολουθήση με τους ανέμους της Θεσσαλονίκης και του Λονδίνου η κατάρρευσις. Και έληξεν η πρώτη νικηφόρος φάσις του ανενδότου αγώνος με την φυγήν του αρχηγού της Ε.Ρ.Ε. εις την Ζυρίχην, τον τόπον του εθνικού εγκλήματος. Εις μάτην ο Τύπος της Ε.Ρ.Ε προσπαθεί να εμφανίση την φυγήν ως γενναιότητα. Πρόκειται απολύτως περί φυγής ενώπιον των ευθυνών και ενώπιον της Βουλής, της οποίας δεν ετόλμησε να αντιμετωπίση τον έλεγχον»…

 

Ο Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος είναι Διεθνολόγος και Διδάκτωρ Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]  Ο Αντιστράτηγος Βασίλειος Καρδαμάκης ήταν αρχηγός Γ.Ε.Σ. κατά την περίοδο 1959 – 1962.

[2]  Ο Αριστείδης Πρωτοπαπαδάκης ήταν υπουργός Εθνικής Αμύνης.

[3]  Το 114 ήταν το ακροτελεύτιο άρθρο του Συντάγματος που όριζε ότι η φύλαξή του επαφιόταν στον πατριωτισμό των Ελλήνων.