Skip to main content

Σάββας Σταύρου: Δομή και Λειτουργία του Συγκροτήματος του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης του Άουσβιτς

Σάββας Σταύρου

Δομή και Λειτουργία του Συγκροτήματος του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης του Άουσβιτς

Η έκφραση «στρατόπεδο συγκέντρωσης» εμφανίζεται στα τέλη του 19ου αιώνα με τον κουβανικό πόλεμο ανεξαρτησίας.[1] Ωστόσο, τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα Konzentrationslagern, τα KL, είναι διαφορετικής φύσεως και δημιουργούνται αυτοτελώς σε διάφορα σημεία της Γερμανίας.  Ειδικότερα, μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Χίτλερ στις 30 Ιανουαρίου 1933, εγκαταστάσεις τέτοιου είδους δημιουργούνται  σε ποικίλους χώρους όπως  υπόγεια, εγκαταλελειμμένα εργοστάσια και στάδια. Αρχικά τελούν υπό την εποπτεία των SA, των sturmabteilung, των ταγμάτων εφόδου, πολιτοφυλακής του ναζιστικού κόμματος, ενώ αργότερα περνούν στη δικαιοδοσία των κλιμακίων προστασίας, των schutzstaffeln (SS) υπό την διεύθυνση του Reichsfuehrer Heinrich Himmler.[2]

Η τοποθέτηση του  συγκροτήματος του Άουσβιτς στο κέντρο σχεδόν της κατεχόμενης από τους Γερμανούς Ευρώπης και η  καλή συγκοινωνία (σιδηρόδρομος) απετέλεσαν τους βασικούς λόγους για την επιλογή και επέκταση των στρατοπέδων αυτών  από τις γερμανικές αρχές και της απέλασης εκεί ανθρώπων από όλη τη Γηραιά Ήπειρο. Οι κρατούμενοι του στρατοπέδου ονομάζονται HaeftlingHaeftlinge (εκτοπισμένος, κρατούμενος).[3] Το συγκρότημα του Άουσβιτς απαρτίζονταν από παραπήγματα που αποκαλούνταν Μπλόκ- Block. Επικεφαλής ήταν ο αρχαιότερος του παραπήγματος «ο Blockaelteste – ο βετεράνος κρατούμενος πολιτικός ή ποινικός».[4]  Οι κρατούμενοι χωρίζονταν σε ειδικές μονάδες εργασίας (kommando) επικεφαλής των οποίων ήταν ο Κάπο- Capo (κεφάλι – αρχηγός.[5] Τέλος, στην είσοδο του στρατοπέδου υπήρχε η επιγραφή Arbeit macht frei, η οποία σημαίνει η εργασία απελευθερώνει. [6]

Oι κυριότερες κατηγορίες κρατουμένων ήταν οι εξής:[7]

  1. Eβραίοι (Αστέρι του Δαβίδ Δυο τρίγωνα που σχηματίζουν εξάκτινο αστέρι):

  Το έτος 1942 εγράφησαν 200.000 άτομα. Ήταν η πιο πολυάριθμη ομάδα κρατουμένων. 960.000 κρατούμενοι θανατώθηκαν από τους οποίους 865.000 σε θαλάμους αερίων. Επίσης, 55.000 Έλληνες Εβραίοι καταγράφηκαν στο Άουσβιτς.

  1. Πολιτικοί κρατούμενοι (κόκκινο τρίγωνο): η πλειονότητα τους  ήταν Πολωνοί που συνελήφθησαν κατά τη διάρκεια ενεργειών καταστολής ή λόγω της συμμετοχής τους σε αντιστασιακά κινήματα.  Ο αριθμός τους υπολογίζεται σε 160.000 άτομα.
  2. Αθίγγανοι και κοινωνικά απροσάρμοστοι (μαύρο τρίγωνο): Αθίγγανοι καταγράφονται με Z (Ζigeuner= τσιγγάνοι). Συνολικά, 23.000 Αθίγγανοι βρήκαν το θάνατο μέσω της απανθράκωσης.  Επίσης, υπήρχε και μικρός αριθμός εκδιδόμενων γυναικών.
  3. Σοβιετικοί αιχμάλωτοι (SU):  Ο αριθμός τους υπολογίζεται σε 15 χιλιάδες από τους οποίους οι 12 χιλιάδες  ήταν εγγεγραμμένοι στους καταλόγους.
  4. Σωφρονιστικοί κρατούμενοι («ΕΗ» Erziehunghaefting): Υπολογίζονται σε 11 χιλιάδες άτομα, τα οποία κρατούνταν λόγω διαφόρων παραπτωμάτων (προσβολή εργατικής πειθαρχίας)
  5. Ποινικοί κρατούμενοι (πράσινο τρίγωνο): Ο αριθμός τους δεν υπερέβαινε τις μερικές εκατοντάδες. Οι τρόφιμοι αυτής της κατηγορίας ήταν κυρίως γερμανικής εθνικότητας. Τέλος αξίζει να σημειωθεί πως από αυτή την κατηγορία επιλέγονταν εκείνοι που βοηθούσαν τους SS στη φύλαξη του στρατοπέδου.
  6. Μάρτυρες του Ιεχωβά: Ο κύριος λόγος της κράτησης του ήταν η αντικαθεστωτική συμπεριφορά και στάση τους, απόρροια των θρησκευτικών τους πεποιθήσεων. Υπολογίζονται σε 138 άτομα, κυρίως γερμανικής εθνικότητας.
  7. Ομοφυλόφιλοι (ροζ τρίγωνο): δεκάδες κρατούμενοι, κυρίως γερμανικής εθνικότητας.
  8. Κρατούμενοι από Αστυνομία (PH):  Αποτελούνταν αποκλειστικά  από Πολωνούς.
  9. Άλλες εθνικές ομάδες:  Συνολικά υπολογίζονται σε 10.000 κρατούμενους διαφόρων εθνικοτήτων όπως Τσέχοι, Γάλλοι, Γερμανοί, Σλοβένοι και  Έλληνες Χριστιανοί.

Αρχικά ο αριθμός που έφεραν οι κρατούμενοι ραβόταν πάνω στις στολές τους, αργότερα μετά το 1942 λόγω της μεγάλης συσσώρευσης σωρών και ένεκα του γεγονότος ότι τα ρούχα αφαιρούνταν πριν ο κρατούμενος εισέλθει στα κρεματόρια, υιοθετήθηκε το tattoo που χαραζόταν στο χέρι ανεξίτηλα. 

Διοικητές στρατοπέδου Άουσβιτς:

  1. Ρούντολφ Ες (Μάιος 1940- Νοέμβριος 1943)
  2. Φρίντριχ Χαρτγιενστάιν (Νοέμβριος 1943 – 15 Μάιος 1944)
  3. Γιοζεφ Κράμερ (Μάιος 1944 – Δεκέμβριος 1944)
  4. Ρίχαρτ Μπόερ (Μάιος 1944 Άουσβιτς Ι – Δεκέμβριος 1944- Ιανουάριος 1945 Άουσβιτς ΙΙ)[8]

Ο Ρούντολφ Ες απαγχονίστηκε το 1947 μπροστά στην  είσοδο του κρεματορίου του Άουσβιτς Ι. Ο Χαρτγιεστάιν καταδικάστηκε σε θάνατο αλλά απεβίωσε το 1954 φυλακισμένος στο Παρίσι. Ο Κράμερ εκτελέστηκε το 1945 στο Χάμελν.  Τέλος, ο Μπόερ πέθανε σε φυλακή της Φρανκφούρτης το 1963, λίγο πριν την έναρξη της δίκης του.

Το στρατόπεδο Άουσβιτς απαρτιζόταν από 3 κύρια μέρη: το Άουσβιτς Ι, ΙΙ και ΙΙΙ.  Το Άουσβιτς Ι (Stammlager)  το κεντρικό στρατόπεδο, στο οποίο και  κρατούνταν 12 ως 20 χιλιάδες άνθρωποι, δημιουργήθηκε τον Απρίλιο του 1940 στο έδαφος που βρίσκονταν κτήρια προπολεμικών στρατώνων του Πολωνικού Στρατού, στην  πολωνική πόλη Οσβιετσίμ (Άουσβιτς στα Γερμανικά) .

Το δεύτερο μέρος, το στρατόπεδο Άουσβιτς ΙΙ –Μπιρκενάου (Birkenau) ήταν  και το μεγαλύτερο στο συγκρότημα των στρατοπέδων Άουσβιτς (1944 – 90 000 κρατούμενοι). Η κατασκευή του άρχισε το φθινόπωρο 1941 στο έδαφος του χωριού Μπλεζίνκα σε απόσταση 3 χμ από το Οσβιετσίμ. Ο πολωνικός πληθυσμός του χωριού απελάθηκε και τα κτήρια κατεδαφίστηκαν. Το τρίτο μέρος,  το στρατόπεδο Άουσβιτς ΙΙΙ – Μόνοβιτς (Monowitz) που λέγεται επίσης Μπούνα (Buna) από τη λέξη Butadiene (Βουτάνιο) και Natrium (Νάτριο) δηλαδή των δύο συστατικών του συνθετικού ελαστικού. Αρχικά ήταν ένα από τα τμήματα του Άουσβιτς,  το οποίο ιδρύθηκε το 1942 στο χωριό Μόνοβιτς, 6 χλμ. από το Οσβιετσίμ. Το στρατόπεδο έλκει το όνομα του από ένα κοντινό  εργοστάσιο  παραγωγής συνθετικού ελαστικού και καουτσούκ υπό την ονομασία Buna Werke. Το εν λόγω εργοστάσιο κατασκευάστηκε το Νοέμβριο του 1944 από τη γερμανική εταιρεία IG Farbenindustrie. Το τμήμα Μπούνα αυτοδιοικήθηκε  και τότε ονομάστηκε KL Monowitz. Μάλιστα,  οι πηγές αναφέρουν πως το στρατόπεδο Μπούνα αποτέλεσε και το κέντρο διοικήσεως των περισσότερων τμημάτων του Άουσβιτς.[9]

Όσον αφορά το Άουσβιτς Ι, δηλαδή το κεντρικό στρατόπεδο, αριθμούσε είκοσι κτιριακές εγκαταστάσεις, από τις οποίες οι δεκατέσσερις ήταν ισόγεια. Οι υπόλοιπες έξι μονώροφα κτήρια. Στο διάστημα 1941-1942 οικοδομήθηκε με εργασία των κρατουμένων ‘ένας ακόμη όροφος σε όλα τα ισόγεια κτήρια, ενώ προστέθηκαν΄και άλλα οκτώ κτήρια στα ήδη υπάρχοντα. Το στρατόπεδο αριθμούσε εικοσιοκτώ διώροφα κτήρια (Μπλοκ), από τα οποία δεκαεννιά Μπλοκ χρησιμοποιούνταν για διαμονή των κρατουμένων.  Κάθε μπλοκ είχε δύο ορόφους, μια σοφίτα και ένα υπόγειο διαρρυθμισμένα να λειτουργούν ως κοιτώνες.[10]

Οι κρατούμενοι κοιμόντουσαν πάνω σε τριώροφες κουκέτες, στις οποίες έφταναν να φιλοξενούν ως και 9 άτομα σε κάθε κουκέτα. Οι συνθήκες ήταν τραγικές, οι τρόφιμοι κοιμόντουσαν πάνω σε ένα μόνο αχυρένιο στρώμα  και με μια κουβέρτα να αναλογεί σε  όλους. Σε κάθε όροφο υπήρχαν δυο μεγάλες αίθουσες που λειτουργούσαν ως κοιτώνες. Στις άκρες των δύο αιθουσών, ένα μικρό δωμάτιο λειτουργούσε  ως κατοικία του υπεύθυνου του μπλοκ. Ειδικά, στο Άουσβιτς Ι, όπου και βρίσκονταν τα μπλόκ των ανδρών, ο υπεύθυνος ονομαζόταν Μποκάρχης ενώ αντίθετα στο Άουσβιτς ΙΙ, όπου κρατούνταν οι γυναίκες, η υπεύθυνη καλούνταν Μπλόκοβα. Τα άτομα αυτά ήταν συνήθως ποινικοί κρατούμενοι  επιφορτισμένοι να τηρούν την πειθαρχία των καταδίκων και να ορίζουν ένα επίπεδο υγιεινής εντός των χώρων ευθύνης τους.  Ο Μπλοκάρχης είχε δικαίωμα ζωής και θανάτου στο μπλοκ του. Τα Μπλοκ 9, 19, 20, 21 και 28 χρησίμευαν ως νοσοκομεία καταδίκων. Το Μπλοκ 9 εξυπηρετούσε όσους ήταν στο στάδιο ανάρρωσης. Το  διαμέρισμα 28 λειτουργούσε ως σταθμός πρώτων βοηθειών ενώ το διαμέρισμα 20 λειτουργούσε ως γενική παθολογική κλινική. Τέλος, στο διαμέρισμα 21 φιλοξενούνταν τα χειρουργεία του στρατοπέδου.  Σε όλα τα διαμερίσματα επικρατούσαν άθλιες συνθήκες.  Το 1943 στο μπλοκ 24 πάνω από το Διοικητήριο εγκαινιάστηκε και ένας οίκος ανοχής, ο οποίος  εξυπηρετούσε τους στρατιώτες των  SS  και τους επικεφαλής των ομάδων εργασίας.  Οι τελευταίοι ανταμείβονταν για τις υπηρεσίες τους μέσω αυτής της πρακτικής. Οι γυναίκες, που στελέχωναν τον εν λόγω οίκο ανοχής, ήταν  όλες χριστιανές και είχαν συλληφθεί ως εκδιδόμενες γυναίκες. Επιπλέον, είχαν ειδική μεταχείριση και δέχονταν σε 40 ειδικά διαρρυθμισμένα δωμάτια έξι επισκέψεις τη μέρα. Τέλος, οι κρατούμενοι του kommando Kanada, της ομάδας εργασίας, ή οποία ήταν υπεύθυνη για τη διαλογή ρούχων των Εβραίων, είχαν διαταγή να διαλέγουν τα ωραιότερα εσώρουχα για τις γυναίκες του οίκου ανοχής. [11]

Στο κεντρικό στρατόπεδο, το Άουσβιτς Ι,  δύο μπλοκ ήταν ο μεγαλύτερος εφιάλτης για όσους δεν είχαν οδηγηθεί στα κρεματόρια. Ήταν τα μπλοκ 10 και 11, τα επονομαζόμενα μπούνκερ (Bunker) ή μπλοκ του θανάτου.

Μπλοκ 10: Σε αυτό το μπλοκ πραγματοποιούνταν ιατρικά πειράματα σε βάρος των κρατουμένων, ειδικά στις  έγκλειστες γυναίκες. Επίσης, για τους άνδρες χρησιμοποιούσαν για τον ίδιο σκοπό το μπλοκ 28. Τα πειράματα αφορούσαν  την έρευνα πάνω σε ασθένειές όπως ο  εξανθηματικός τύφος, η φυματίωση και ο καρκίνος. Ωστόσο, η πλειονότητα των πειραμάτων αυτών αποσκοπούσαν στη αναζήτηση τρόπων για τη μαζική στείρωση ανδρών και γυναικών. Στη μαρτυρία της Μπέρρυ Ναχμία, Εβραίας από την Καστοριά, γίνεται λόγος και για άλλου είδους «πειράματα» μετά από αιτήματα μεγάλων φαρμακευτικών εταιριών όπως η Bayer. Οι κρατούμενοι χρησιμοποιούνταν ως πειραματόζωα για τη δοκιμή διάφορων φαρμάκων προκειμένου να εξαχθούν συμπεράσματα για την επήρεια που θα είχαν στον ανθρώπινο οργανισμό. Τα περίεργα αυτά πειράματα καθώς και οι εγχειρήσεις που υποβάλλονταν οι κρατούμενοι,  βρίσκονταν υπό την εποπτεία του διαβόητου δόκτορα Karl Klauberg. Πολλές γυναίκες δεν τα κατάφερναν και πέθαιναν από μολύνσεις και υψηλό πυρετό, λόγω  της ελλιπούς φροντίδας. Επίσης, πολλά από τα θύματα των ναζιστικών ιατρικών πειραμάτων οδηγούνταν σε ημιλυπόθυμη κατάσταση στα κρεματόρια.[12]

 Μπλοκ 11: Στο άκουσμα του και μόνο οι έγκλειστοι του στρατοπέδου καταλαμβάνονταν από ρίγος και τρόμο.  Το συγκεκριμένο διαμέρισμα είχε λάβει την ονομασία  μπλοκ του θανάτου, γιατί ήταν αδύνατο να βγει κάποιος ζωντανός από εκεί. «Κολαστήριο μαζί και εκτελεστήριο» σύμφωνα με τον κρατούμενο Χάιντς Κούνιο. Κάθε μήνα γίνονταν πενήντα μέχρι χίλιες εκτελέσεις για διάφορους λόγους ακόμα και πολιτικών κρατουμένων, Πολωνών κυρίως, οι οποίοι κατηγορούνταν για αντιστασιακή δράση. [13] Σύμφωνα με τον Κούνιο, στο μπλοκ 11 υπήρχαν όλα τα μέσα βασανισμού  ακόμα και με μεσαιωνικές μεθόδους.  Χαρακτηριστικές είναι οι μαρτυρίες που μιλούν για στενά δωμάτια με λιγοστό αέρα,  μηχανήματα που προκαλούσαν πολλαπλά κατάγματα και ειδικά αιχμηρά εργαλεία για την πρόκληση επιφανειακών αλλά επώδυνων τραυμάτων. Το έν λόγω κτήριο είχε υπόγειο και ισόγειο. Στο υπόγειο υπήρχαν τριών τύπων κελιά, εκ των οποίων τα περισσότερα  λειτουργούσαν ως χώροι όπου διεξαγόταν η προκαταρκτική ανάκριση.  Το πιο φρικτό ήταν το κελί 22, ένας χώρος 90 Χ 90 εκατοστά για τέσσερις συνολικά κρατούμενους οι οποίοι  εισέρχονταν συρόμενοι από ένα χαμηλό άνοιγμα του δαπέδου και παρέμεναν στριμωγμένοι και  όρθιοι όλη τη νύκτα. Το πρωί πήγαιναν για εργασία στα στρατόπεδα εργασίας και το βράδυ επέστρεφαν στην ιδιότυπη απομόνωσή τους.

Στο κελί 18 φυλακίζονταν όσοι είχαν καταδικαστεί σε θάνατο δια της πείνας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό του Πολωνού κληρικού Maximilian Colbe, του οποίου το μνημείο σήμερα βρίσκεται στο χώρο και ο οποίος στη συνέχεια ανακηρύχτηκε άγιος από την εκκλησία της Πολωνίας.  Ο ιερέας αυτός είχε προσφερθεί να σώσει τη ζωή ενός κρατούμενου.[14] Στο υπόγειο αυτoύ του μπλοκ έγινε το Σεπτέμβριο του 1941 η πρώτη δοκιμαστική θανάτωση  (πριν χρησιμοποιηθεί κατά κόρον στα κρεματόρια) με το δηλητηριώδες αέριο Ζyklon B – κυκλώνας Β. Το αέριο αυτό είναι χημικό προϊόν που έχει βασικό συστατικό το υδροκυάνιο  –  Blausaure στα γερμανικά, γι’ αυτό και η προσθήκη του Β στο όνομα του προϊόντος. Οι εκτελέσεις γίνονταν στον ‘‘τοίχο του θανάτου’’, δηλαδή στην αυλή που σχηματιζόταν μεταξύ των μπλοκ 10 και 11.  Σύμφωνα με τον Κούνιο, στην αυλή, στο πλάι του τοίχου, υπήρχε σκαμμένο ένα  αυλάκι για να ρέει προς τα έξω το αίμα των εκτελούμενων. Επίσης, εδώ έλαβαν χώρα και βασανιστήρια  από ένα δήμιο υπό το όνομα Γιάκομπ. Ο διαβόητος αυτός εκτελεστής  μνημονεύεται και ως προπονητής του περίφημου Γερμανού πυγμάχου Schmeling.  Τέλος, στο Άουσβιτς Ι υπήρχε και  ένα κρεματόριο το οποίο λειτούργησε για πρώτη φορά  το Σεπτέμβριο του 1941.  Είχε αρχικά δύο και στη συνέχεια τρεις εστίες , που είχαν αρκετό βάθος, ικανό να χωρέσει μέχρι και δύο σωρούς η κάθε μια. Υπολογίζεται ότι επί 24ώρου βάσεως και οι τρεις εστίες μαζί μπορούσαν να απανθρακώσουν μέχρι και τριακόσιες σαράντα σωρούς, δηλαδή το ήμισυ του αριθμού των εκτελεσθέντων στο παρακείμενο θάλαμο αερίων χωρητικότητας 600-800 ατόμων.

Το στρατόπεδο Άουσβιτς ΙΙ – Μπιρκενάου

Το στρατόπεδο διέσχιζε κατά μήκος μια κεντρική λεωφόρος (Mittelstrasse) και ήταν χωρισμένο σε τομείς, τον ΒΙ και τον ΒΙΙ.  Τον δεύτερο τομέα αποτελούσαν επτά μικρότερα στρατόπεδα, μεταξύ των οποίων ένα ξεχωριστό για άνδρες και ένα για γυναίκες. Επίσης λειτουργούσαν και δύο «οικογενειακά στρατόπεδα» («family camps») το Judenlager, BIIb, όπου διέμεναν οικογενειακώς 20.000 Εβραίοι από την πόλη Τερένζιεστατ. Η ομάδα αυτή δεν έτυχε ανάλογης αντιμετώπισης με τους ομοεθνείς της αλλά οι Ναζί τους παρείχαν μια ιδιαίτερη φροντίδα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Χ. Κούνιο, τους χρησιμοποιούσαν ως άλλοθι στους εκπροσώπους του διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Επίσης, στο χώρο αυτό λειτουργούσε  και το στρατόπεδο των τσιγγάνων, ΒΙΙe, το Zigeunerlager, όπου ζούσαν 2.500 τσιγγάνοι από διάφορα σημεία της Ευρώπης.[15] Στον τομέα ΒΙΙ συμπεριλαμβανόταν και το συγκρότημα Καναδά (Kanada).  Το όνομά του οφείλεται σε ένα ευφημισμό προερχόμενο από τους τρόφιμους του διαμερίσματος, καθότι ο Καναδάς εθεωρείτο για τους Πολωνούς χώρα συνώνυμη της ευημερίας, του πλούτου και της αφθονίας.[16] Το συγκρότημα των ξύλινων παραπηγμάτων, που στέγαζαν τα κομάντο Κanada ήταν τεράστιο. Είχε έκταση ίση με το κεντρικό στρατόπεδο του Άουσβιτς. Στο συγκρότημα αυτό αποθηκεύονταν προσωρινά ρούχα, τρόφιμα, φάρμακα και χρήματα σε όλα τα χαρτονομίσματα, όπως ελβετικό φράγκο, γερμανικό μάρκο, αμερικάνικο δολάριο. Οι γυναίκες κρατούμενες δούλευαν σε βάρδιες, όλο το 24 ωρο. Στο Kanada οι κρατούμενες ήταν υποχρεωμένες να φορούν ένα κόκκινο μαντήλι στο κεφάλι, γι’ αυτό το κομάντο Kanada ονομάστηκε και rote «ρόττε» (κόκκινο) κομάντο.[17] Ο τομέας ΒΙΙ  διαχωρίστηκε σε έξι τμήματα τα οποία ορίζονταν με ένα γράμμα του αλφαβήτου (ΒΙΙa ,ΒΙΙb,BIIc,d,e,f) και τα οποία ολοκληρώθηκαν σταδιακά  μέχρι  μέσα του 1943.  Επί της ουσίας, πρόκειται για τριάντα δύο μπλοκ – κοιτώνες, έξι παραπήγματα που λειτουργούσαν  ως υποτυπώδεις τουαλέτες και δύο παραπήγματα λειτουργούσαν ως κουζίνες. Στο τμήμα ΒΙΙf τα παραπήγματα χρησίμευαν ως νοσηλευτήρια .[18]

Η ανέγερση του τομέα ΒΙΙI, τον οποίο οι κρατούμενοι ονόμαζαν «Μεξικό», άρχισε στα τέλη του 1943 αλλά οι εργασίες διακόπηκαν τον Απρίλιο του 1944.  Στον τομέα  αυτό στοιβάχθηκαν περίπου 30.000 Ουγγαρέζες (Μάιος 1944). Το στρατόπεδο Μπιρκενάου περιελάβανε και ποικίλα οικοδομήματα που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με την εξόντωση των Εβραίων. Τριάντα παραπήγματα αποθήκες, τέσσερα γιγάντια κρεματόρια και  τη λεγόμενη «σάουνα». Μάλιστα υπήρχαν χώροι και έκτος στρατοπέδου που λειτουργούσαν ως χώροι εκτελέσεις με το θανατηφόρο αέριο  Ζyklon Β. [19] Παρότι τα κρεματόρια  λειτουργούσαν μέρα-νύκτα για την  μέγιστη απόδοση του συστήματος, οι Ναζί είχαν δημιουργήσει και  δύο «λάκκους αποτέφρωσης των σωρών» , τα λεγόμενα μπούνκερ.[20] Αξίζει να σημειώσουμε ότι τη ανέγερση του Μπιρκενάου είχε αναλάβει η Bauleitung (Zentralbauleitung der Waffen SS und Polizei Auschwitz, 0S (Κεντρική Διεύθυνση Κατασκευών των Waffen SS και Αστυνομίας Άουσβιτς, Άνω Σιλεσίας), επικεφαλής της οποίας διετέλεσε ο περιβόητος o Sturmbannfuehrer Karl Bischoff.  Επίσης, τον εξοπλισμό των θαλάμων αερίων – κρεματορίων είχε αναλάβει το 1943 η εταιρεία J. Τopf and Soehne  (Υιοί) με  έδρα την Ερφούρτη (Erfurt) της Θουριγγίας.[21]

Στο Άουσβιτς ΙΙ  Μπιρκενάου λειτούργησαν τέσσερα κρεματόρια στα εξής διαστήματα σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία του στρατοπέδου:

Κρεματόριο Ι :15 Μαρτίου 1943 – 27 Νοεμβρίου 1944 624 ημέρες

Κρεματόριο ΙΙ :25 Ιουνίου 1943 – 27 Νοεμβρίου 1944 522 ημέρες

Κρεματόριο ΙV :22 Μαρτίου 1943 – 7 Οκτωβρίου 1944 566 ημέρες

Κρεματόριο V : 4 Απριλίου 1943 – 18 Ιανουαρίου 1945 656 ημέρες

Το στρατόπεδο Άουσβιτς  ΙΙΙ –  Βuna Monowitz

  Το στρατόπεδο αυτό αποτελούταν από εξήντα ξύλινα μπλοκ. Δέκα εξ αυτών βρίσκονταν υπό κατασκευή. Σε αυτά προστίθενται τα οικοδομήματα που λειτουργούσαν ως κουζίνες, μια πειραματική αγροτική επιχείρηση, την οποία διαχειρίζονταν προνομιούχοι κρατούμενοι και τα λουτρά αποχωρητήρια (ένα για κάθε έξι ή οκτώ μπλοκ). Οκτώ Μπλοκ αποτελούν το ιατρείο – αναρρωτήριο, το Ka-Be (Krankenbau), και τα οποία χωρίζονταν με συρματόπλεγμα από το υπόλοιπο στρατόπεδο.  Επίσης, υπήρχαν δύο ιατρεία, το παθολογικό και χειρουργικό. Το μπλοκ 24 προοριζόταν για τους ασθενούντες από ψώρα. Το μπλοκ 7, στο οποίο και δεν είχαν πρόσβαση οι κοινοί κρατούμενοι, προοριζόταν για τη «prominenz» δηλαδή την αριστοκρατία ενώ το μπλοκ 47 προοριζόταν για  Γερμανούς κρατούμενους (πολιτικούς ή ποινικούς). Στη συνέχεια, το μπλοκ 49 παραχωρούνταν στους αρχηγούς των ομάδων εργασίας τους αποκαλούμενους Κάπος. Τέλος, το  ήμισυ του μπλοκ 12, λειτουργούσε ως παντοπωλείο για τους Γερμανούς και τους Κάπο και διέθετε καπνό, εντομοκτόνο σκόνη και κατά περίσταση και άλλα είδη. Η Κεντρική διοίκηση στεγαζόταν στο μπλοκ 37 ενώ σε μικρή απόσταση  βρισκόταν το μπλοκ 29 που λειτουργούσε ως οίκος ανοχής το Frauenblock, στελεχωμένο με πολωνές κρατούμενες.

Τα κοινά μπλοκ αποτελούνταν από δύο χώρους. Στον ένα χώρο έμενε ο αρχηγός του παραπήγματος με τους φίλους του ενώ στον άλλο χώρο, ο οποίος αποτελούσε τον κοιτώνα,  φιλοξενούνταν  200-250 κρατούμενοι. Εξαιτίας της μικρής χωρητικότητας, απαγορευόταν να εισέλθει κάποιος σε μπλοκ στο οποίο δεν ανήκε.[22] Στο κέντρο του στρατοπέδου, όπως και στο Άουσβιτς Ι, βρισκόταν η κεντρική πλατεία του προσκλητηρίου. Μπροστά από την πλατεία υπήρχε ένας χώρος στρωμένος με γρασίδι επιμελώς κουρεμένο, όπου και στηνόταν η αγχόνη, αν υπήρχε ανάγκη.[23] Γνωστά παραδείγματα στρατοπέδων συγκέντρωσης  είναι  το Bruenn στο Μπρνο της Τσεχοσλοβακίας, το Chelmek στο Τσέλμεκ, το Raisko στο Ράισκο (Rajsko)και η Trzebinia στη Τρζεμπίνια[24].

  Το Άουσβιτς, Η Διάσκεψη Wannsee και η «Τελική Λύση»

Τα τεκταινόμενα στη διάσκεψη του Wannsee και την υλοποίηση της τελικής λύσης μας τα μετέφερε μέσω των απομνημονευμάτων του, ο Ρούντολφ Ες, διοικητής του Άουσβιτς:

 «Το καλοκαίρι του 1941, ακριβέστερη ημερομηνία δεν μπορώ να δώσω αυτή τη στιγμή, κλήθηκα ξαφνικά από τον ανώτατο διοικητή των SS να μεταβώ στο Βερολίνο. Ο Himmler, χωρίς την παρουσία του υπασπιστή του, παρά την συνήθεια του, μου δήλωσε τα εξής: «Ο Φύρερ διέταξε την τελική λύση του Εβραϊκού ζητήματος. Την διαταγή αυτή πρέπει να την εκτελέσουμε εμείς τα SS.  Τα κέντρα εξόντωσης τα οποία  βρίσκονται στην Ανατολή δεν επαρκούν για μια μείζονος κλίμακα δράσης. Κατόπιν τούτου όρισα γι’ αυτό τον σκοπό το Άουσβιτς, τόσο γιατί η τοποθεσία είναι κατάλληλη από συγκοινωνιακής απόψεως, αλλά και γιατί αυτό το στρατόπεδο μπορεί να απομονωθεί και να καμουφλαριστεί εύκολα».

Παρατηρείται λοιπόν πως  ότι η «τελική λύση» δρομολογείται και υπάγεται στην αρμοδιότητα των SS. Τα κέντρα της Ανατολικής Ζώνης- Χέλμνο, Μπέλζετς, Σόμπιμπορ, Τρεμπλίγκα- δεν επαρκούσαν.  Από τις 7 Δεκεμβρίου 1941 στο Χέλμνο οι Ναζί εκτελούσαν σε ειδικά διαμορφωμένα καμιόνια. Βέβαια η ημερομηνία που μνημονεύει ο Ες είναι σαφέστατα απίθανη. Η συνομιλία αυτή μπορεί να διεξήχθη το 1941, εφόσον τα «κέντρα  εξόντωσης» της Ανατολικής Ευρώπης δεν λειτουργούσαν ακόμη. Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ο Ες  έκανε λάθος κατά ένα έτος και ότι κλήθηκε από τον Himmler το καλοκαίρι του 1942, γεγονός πολύ πιθανό, καθώς  το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1941, το Άουσβιτς ΙΙ- Μπιρκενάου  προετοιμαζόταν πυρετωδώς  για να υποδεχθεί τους Σοβιετικούς αιχμάλωτους πολέμου και όχι για τη μαζική εκτέλεση Εβραίων.[25]  Μετά την επιχείρηση Μπαρμπαρόσα  το 1942 και εξαιτίας της αποτυχίας της εισβολής στη ΕΣΣΔ, η σοβιετική δύναμη δεν ήταν πλέον διαθέσιμη για τις ανάγκες του Μπίρκεναου και έτσι πάρθηκε η απόφαση  να  αντικατασταθεί από Εβραίους.  Με αυτό τον τρόπο οι Ναζί θα εξυπηρετούσαν δύο σκοπούς: α) θανάτωση  Εβραίων που χαρακτηρίζονται μη «ικανοί» και β) καταναγκαστική εργασία για τους υπόλοιπους.[26]

 Εν κατακλείδι,  ιδιαίτερης μνείας χρήζει το γεγονός πως  ο όρος «Τελική Λύση» που χρησιμοποιεί ο Ες είναι όρος της εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας και εμφανίζεται σε κείμενα των εθνικοσοσιαλιστών  ήδη από το 1939.  Η ορολογία αυτή εκφράζει την ψύχωση των ναζιστών να απαλλαγούν από τους Εβραίους και να καταστήσουν τo Τρίτο Ράιχ Judenrein (καθαρό από Εβραίους) ή Judenfrei (απαλλαγμένο από Εβραίους). Ωστόσο πέρα από τη σταθερότητα  αυτής της «εμμονής», το περιεχόμενο της τελικής λύσης (Endlosung) μετασχηματίζεται  κατά τη διάρκεια του πολέμου. Μάλιστα, αρχικά σχεδιαζόταν η υποχρεωτική μετανάστευση των Εβραίων εκτός της γηραιάς ηπείρου, ο περιορισμός τους σε ειδικούς χώρους ή  ακόμα και η απομόνωσή τους σε γκέτο. [27]  Πριν ολοκληρωθεί η ανέγερση του Μπιρκενάου οι Εβραίοι δολοφονούνταν στα μετόπισθεν του ανατολικού μετώπου από τις ειδικές κινητικές ομάδες θανάτου, τα Einsatzgruppen .[28]

σσ

Σάββας Σταύρου

Μεταπτυχιακός Φοιτητής του τομέα της  Νεώτερης και Σύγχρονης Ιστορίας του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου

Βιβλιογραφία

Wieworka A,  Άουσβιτς Εξήντα χρόνια μετά, , Αθήνα 2006

Levi Primo, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, Αθήνα 1997

Longerich P, H Άγραφη διαταγή, ο Ρόλος του Χίτλερ στη τελική απόφαση, Αθήνα 2007

Τομαή Φ., Έλληνες στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου , Αθήνα 2009

Σεβιλλιάς Ερρίκος, Αθήνα-Άουσβιτς,  Αθήνα1995

www.auschwitz.org.pl

Παραπομπές 

[1]  Το έτος 1896 οι Ισπανοί ιδρύουν στρατόπεδα «επισυγκέντρωσης» για φυλάκιση εξεγερμένων  και με το πόλεμο των Μπόερ, οι  Βρετανοί συγκεντρώνουν τον τοπικό πληθυσμό  σε στρατόπεδα, για να  μην συνεργάζονται με τους αντάρτες.  Βλ. A Wieworka,  Άουσβιτς Εξήντα χρόνια μετά, Αθήνα, 2006, σ.49

[2]Αυτόθι, σσ.49-50

[3]  Levi Primo, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος,  σ.31

[4]  Αυτόθι, σ.94

[5] Ιταλική λέξη, η οποία διαδόθηκε λόγω των Ιταλών εργατών που δούλευαν στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως Νταχάου κοντά στο Μόναχο και δήλωνε τους κρατούμενους που κατείχαν θέσεις-κλειδιά. Βλ. Σεβιλλιάς Ερρίκος, Αθήνα-Άουσβιτς, Αθήνα 1995, σ.153

[6] Levi Primo, ό.π., σ.24

[7] www.auschwitz.org.pl

[8] www.auschwitz.org.pl

[9] www.auschwitz.org.pl

[10] Φ Τομαή, Έλληνες στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, Αθήνα, 2009, σ.41

[11]Αυτόθι, σ.43

[12]Αυτόθι, σσ.43-45

[13]Φ. Τομαή, ό.π., σ.61

[14] Αυτόθι

[15] Αυτόθι, σσ.77-79

[16] A Wieworka,  ό.π., σ.145

[17] Φ. Τομαή, ό.π.,  σ.79

[18] A Wieworka,  ό.π. σ.98

[19]  Στις πηγές μνημονεύονται τα περίφημα σπίτια, το μικρό άσπρο σπίτι (Kleines WeiΒes Haus) και το μικρό κόκκινο σπίτι (Kleines Rotes Haus), τα οποία  είχαν εγκαταλείψει οι χωρικοί. Οι Ναζί  δεν τα  κατεδαφίστηκαν  και  λειτούργησαν  ως χώροι θανάτωσης με αέριο.  Αυτόθι, σ.100

[20] Φ. Τομαή, ό.π., σ.85

[21] Αυτόθι, σ.126

[22] Levi Primo, ό.π., , σσ.37-38

[23] Αυτόθι

[24] www.auschwitz.org.pl

[25] Αυτόθι, σσ.102

[26] Αυτόθι,σσ.105-106

[27] P. Longerich, H Άγραφη διαταγή, ο Ρόλος του Χίτλερ στη τελική απόφαση, , Αθήνα, 2007, σσ.105-107

[28] A. Wieworka,  ό.π., σ.103