Skip to main content

Απόστολος Πατελάκης: Η ιστορία των πολιτικών προσφύγων του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου δεν έχει γραφεί ακόμη

 Η συνέντευξη δόθηκε στον Κώστα Γιαννακόπουλο, προπτυχιακό φοιτητή του τμήματος Ιστορίας – Αρχαιολογίας του ΑΠΘ

Θα ήθελα να μας πείτε κάποια πράγματα για τη συμμετοχή σας στο ερευνητικό πρόγραμμα Θαλής με τον τίτλο «Η Ελλάδα από τον Εμφύλιο στον Ψυχρό Πόλεμο».

Πρόκειται κατά τη γνώμη μου για ένα από τα πιο φιλόδοξα ερευνητικά προγράμματα που έγιναν στην ανθρωπιστικές επιστήμες και ιδιαίτερα στο κομμάτι της Ιστορίας, τα τελευταία χρόνια. Σκοπός του προγράμματος ήταν η συλλογή και η επεξεργασία αρχειακού υλικού από τις χώρες των Βαλκανίων, της Ανατολικής Ευρώπης και Δυτικής Ευρώπης και των ΗΠΑ σε σχέση με την Ελλάδα και τη συμμετοχή της στον Εμφύλιο και τον Ψυχρό Πόλεμο (κατά την πρώτη δεκαετία του). Συνεργάστηκαν τρία πανεπιστήμια για την πραγματοποίηση αυτού του προγράμματος, το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και το Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο. Υπήρξαν τρεις ομάδες: Η πρώτη που συμμετείχα και εγώ ήταν επιφορτισμένη με την έρευνα στον χώρο των Βαλκανίων, η άλλη ομάδα ασχολήθηκε με την Ανατολική Ευρώπη και η τρίτη ομάδα με τη Δυτική Ευρώπη. Στο πλαίσιο αυτό συμμετείχαν περίπου σαράντα παλαιότεροι και νεότεροι επιστήμονες και αυτή η σύζευξη ανάμεσα σε αυτές τις δύο επιστημονικές γενιές είναι το πιο θετικό στοιχείο που έδωσε το πρόγραμμα. Έχουν αναρτηθεί ήδη στο site που υφίσταται (www.coldwar.gr) τα πρώτα αποτελέσματα αυτής της δουλειάς. Έχει δημιουργηθεί μια ηλεκτρονική βιβλιογραφία για την περίοδο, όπως επίσης και μια σχολιασμένη μορφή εγγράφων από όλα τα αρχεία καθώς και επτά συλλογικοί τόμοι που αφορούν το ζήτημα.

Όσον αφορά την ομάδα που συμμετείχα και ασχολήθηκε με τα Βαλκάνια, έκανε ένα σημαντικό έργο που θα αποτελέσει τα επόμενα χρόνια την αφετηρία για τη δημοσίευση ειδικών μελετών αλλά και διδακτορικών διατριβών. Συγκέντρωσε αρχειακό υλικό από τη Βουλγαρία, την πρώην Γιουγκοσλαβία, την Αλβανία και τη Ρουμανία. Ένας όγκος που ανέρχεται σε πάνω από 20.000 έγγραφα που σχετίζονται με το θέμα. Ιδιαίτερα στο κομμάτι της Αλβανίας και της Ρουμανίας, στο οποίο ελάχιστα πράγματα είχαν γίνει μέχρι τώρα, ο όγκος του υλικού και η επεξεργασία του θα δώσουν αποτελέσματα που θα αποτελέσουν ουσιαστική συμβολή στην πρόοδο της επιστημονικής έρευνας στο σχετικό θέμα.

Σε ένα συνέδριο που πραγματοποιήθηκε ο κ. Φαράκος είπε πως αυτός ο οποίος θα ασχοληθεί με τους πολιτικούς πρόσφυγες θα πρέπει να πληροί τρεις προϋποθέσεις: να είναι ιστορικός, να είναι πολιτικός πρόσφυγας και να έχει πάθος για το θέμα αυτό. Εσείς εκπληρώνετε και τις τρεις αυτές προϋποθέσεις. Θεωρείτε λοιπόν πως είναι θετικό ή αρνητικό το ότι ασχολείστε με αυτό το θέμα, όντας πολιτικός πρόσφυγας;

Το θέμα του Εμφυλίου και της προσφυγιάς με έχει απασχολήσει στο σύνολο της ζωής μου διότι από μικρός στη Ρουμανία άκουγα συζητήσεις γύρω από το θέμα του Εμφυλίου και τους πρώτους πολιτικούς πρόσφυγες, δίχως να μπορώ όμως να τα καταλάβω αλλά και δίχως να μας δίνουν εξηγήσεις. Εκείνη την εποχή σίγουρα κανείς δεν είχε μια συνολική εικόνα γύρω από τον Εμφύλιο και τους πολιτικούς πρόσφυγες. Ο κάθε ένας άκουγε τα πάντα από την οικογένεια όπως και εγώ από τους γονείς μου. Όσο βρισκόμουν στη Ρουμανία έως το 1979 δεν μπόρεσα να ασχοληθώ με το θέμα διότι δεν υπήρχε καμιά βιβλιογραφία. Μετά τον επαναπατρισμό μου το 1979 στην Ελλάδα, είχα την ευκαιρία να ασχοληθώ με το θέμα, αλλά δυστυχώς διαπίστωσα ότι τα βιβλία που υπήρχαν για τους πολιτικούς πρόσφυγες ήταν μηδαμινά. Υπήρχαν μόνο κάποια τα οποία ήταν γραμμένα από κάποιους αγωνιστές που είχαν επαναπατριστεί από διάφορες χώρες. Πρόκειται για απομνημονεύματα τα οποία βοηθούν, αλλά σε καμία περίπτωση δεν προσφέρουν μια συνολική εικόνα. Στα τόσα χρόνια που ασχολούμαι με το θέμα, ακόμα δεν έχω μια ξεκάθαρη και συνολική εικόνα για το τι συνέβη με τους πολιτικούς πρόσφυγες της χώρας μας.

Αυτά πρέπει να ξεκαθαριστούν είναι πολλά και νομίζω πως τώρα είναι μια πολύ καλή ευκαιρία, βάσει του υλικού που έχει συγκεντρωθεί, να φτάσουμε σε κάποια συλλογικά έργα τα οποία θα μας δώσουν μια συνολική εικόνα. Έτσι, θα μπορέσουμε να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα και να κάνουμε συγκρίσεις μεταξύ των χωρών. Εμένα λοιπόν με βοηθάει το γεγονός ότι είμαι πολιτικός πρόσφυγας, διότι κατανοώ καλύτερα αυτά τα οποία μελετούμε.

Αφορμώμενος από τα όσα είπατε για την αδυναμία σχηματισμού εικόνας για τους πολιτικούς πρόσφυγες θα ήθελα να μας πείτε σε τι στάδιο βρίσκονται οι έρευνες γύρω από το θέμα.

Φανταστείτε ότι το πρώτο βιβλίο για πολιτικούς πρόσφυγες εκδόθηκε το 2001 και αφορούσε τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες στην Τασκένδη για την περίοδο 1949-1957. Το 2007 έχουμε ένα άλλο βιβλίο που αφορά τους πολιτικούς πρόσφυγες στην Τσεχοσλοβακία την περίοδο 1948-1954, το 2010 η Κ. Τσέκου γράφει ένα βιβλίο για τους πολιτικούς πρόσφυγες στη Βουλγαρία κατά το 1948-1952, το 2012 ο Ν. Μαραντζίδης και ο Κ. Τσίβος γράφουν για τον ελληνικό εμφύλιο και το διεθνές κομμουνιστικό σύστημα και παρουσιάζει ο Κ. Τσίβος ένα μικρό κεφάλαιο για τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες στην Τσεχοσλοβακία, ενώ το 2013 η Κ. Τσέκου γράφει ένα έργο για τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες στην Αν. Ευρώπη 1945-1989.

Αυτά είναι τα πέντε μόλις βιβλία που αναφέρονται στους πολιτικούς πρόσφυγες. Άρα, μόνο για τη Βουλγαρία έχουμε μια συνολική εικόνα. Λιγότερα πράγματα για την Τσεχία και την Τασκένδη. Για τις υπόλοιπες χώρες δεν υπάρχει κανένα βιβλίο που να είναι γραμμένο από κάποιον ιστορικό γύρω από το θέμα αυτό. Υπάρχει λοιπόν μεγάλο μέλλον γύρω από αυτό το ζήτημα.

Γίνεται λοιπόν αντιληπτό πως για το θέμα με το οποίο ασχολείστε, τους πολιτικούς πρόσφυγες στη Ρουμανία, δεν υπάρχει κάποιο βιβλίο. Μπορείτε να μου πείτε αν θα εκδοθεί κάτι σχετικό στο άμεσο μέλλον;

Τα τελευταία χρόνια συγκεντρώνω το υλικό και το επεξεργάζομαι. Σχετικά σύντομα θα εκδοθεί σε πρώτη φάση το βιβλίο στη Ρουμανία, το οποίο θα τιτλοφορείται «ο Εμφύλιος και οι πολιτικοί πρόσφυγες στη Ρουμανία». Θα μας βοηθήσουν πολύ και τα ντοκουμέντα που έχουμε βρει τα τελευταία χρόνια για τους πρόσφυγες για τη Ρουμανία. Αρχικά θα εκδοθεί στη Ρουμανία καθώς εκεί δεν υπάρχει ούτε ένα έργο για το θέμα και υπάρχουν πολλοί Ρουμάνοι που γνωρίζουν πως υπήρξαν Έλληνες εκεί, όμως δεν ξέρουν τους λόγους για τους οποίους έφτασαν εκεί κλπ. Σε μια δεύτερη φάση, αφού αξιοποιήσουμε καλύτερα όλα τα ντοκουμέντα και τα στοιχεία που έχουμε διαθέσιμα, θα το εκδώσουμε και στην Ελλάδα.

Από όσο ξέρουμε, η Ρουμανία κατέχει μια πολύ σημαντική θέση στο θέμα των πολιτικών προσφύγων, καθώς στο Βουκουρέστι μεταξύ των ετών 1950-1968 βρισκόταν εκεί η έδρα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Θα ήθελα λοιπόν να μου πείτε σε τι βαθμό έχουν επηρεάσει τη ζωή των προσφύγων οι αποφάσεις του ΚΚ;

Πράγματι το ΚΚ είχε την έδρα του στο Βουκουρέστι μεταξύ αυτών των ετών. Όλες οι αποφάσεις του έχουν επηρεάσει σε πολύ μεγάλο βαθμό τη ζωή των πολιτικών προσφύγων και θα σας δώσω μερικά παραδείγματα. Στην Γ’ συνδιάσκεψη του ΚΚΕ που έγινε τον Οκτώβριο του ’50 στο Βουκουρέστι, αποφασίστηκε μεταξύ άλλων τα μέλη του ΚΚ να περάσουν στα αδελφά κόμματα, εκτός από το κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης. Είναι μια απόφαση η οποία επηρέασε τη ζωή των ανθρώπων αυτών, διότι για να περάσεις και να γίνει μέλος του εργατικού κόμματος Ρουμανίας, έπρεπε πρώτα να γίνεις Ρουμάνος πολίτης και μετά να κάνεις αίτηση εγγραφής στο κόμμα. Αυτά συνέβησαν την εποχή που συζητούσαμε για μια προσωρινή διαμονή σε αυτές τις χώρες όπως στη Ρουμανία. Όλοι σκέφτονταν ότι κάποια στιγμή θα επέστρεφαν. Πως λοιπόν λες από τη μια ότι θα επιστρέψεις και από την άλλη να σου ζητούν να γίνεις Ρουμάνος πολίτης και μέλος του εργατικού κόμματος Ρουμανίας; Έτσι θα έπρεπε να αποκτήσεις όλα τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις ενός Ρουμάνου πολίτη. Υπήρχαν πολλοί νέοι που υπηρέτησαν ως φαντάροι στη Ρουμανία και εν τέλει έγιναν Ρουμάνοι πολίτες μεταξύ του 1953-1963.

Τα θέματα προχώρησαν και ήταν Ρουμάνοι ως το 1963. Τότε εξαιτίας της πολιτικής του ρουμανικού εργατικού κόμματος, το οποίο άρχισε να απομακρύνεται από τη Σοβιετική Ένωση, δημιουργήθηκε ένα πρόβλημα μεταξύ του ελληνικού και του ρουμανικού κόμματος, καθώς το ρουμάνικο κόμμα ήθελε να απομακρυνθεί από τη Μόσχα, ενώ το ελληνικό τη στήριζε. Τότε ζήτησαν από τους Έλληνες να παραδώσουν τις ταυτότητες του και να γίνουν ξανά πολιτικοί πρόσφυγες. Όλοι αυτοί δηλαδή που κατείχαν σημαντικές θέσεις στη ρουμάνικη κοινωνία –μεταξύ αυτών και ο μπαμπάς μου- χάσανε τις δουλειές τους και τα πόστα τους στην πολιτική το στρατό και την οικονομία. Η ζωή τους λοιπόν άλλαξε ραγδαία.

Όλες αυτές οι αποφάσεις που ελήφθησαν σε υψηλό επίπεδο δίχως να ενημερώσουν τους άμεσα εμπλεκόμενους, φυσικά και επηρέασαν σημαντικά τη ζωή των πολιτικών προσφύγων.

Απόστολος Πατελάκης: Γεννήθηκε στη Ρουμανία από Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες. Σπούδασε Ιστορία και εργάστηκε ως καθηγητής Ιστορίας στη Ρουμανία μεταξύ των ετών 1973 – 1979. Το 1979 επαναπατρίστηκε με την οικογένεια του και επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη. Από το 1980 διδάσκει τη ρουμανική γλώσσα στη Σχολή Βαλκανικών γλωσσών στο ΙΜΧΑ και στο ΠΑΜΑΚ. Ασχολείται αποκλειστικά με θέματα που αφορούν τις ελληνο – ρουμανικές σχέσεις, τον Εμφύλιο πόλεμο και τους πολιτικούς πρόσφυγες της Ρουμανίας. 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *