Skip to main content

Κωστής Κορνέτης: Η «μακρά» δεκαετία του ’60

Κωστής Κορνέτης

Η «μακρά» δεκαετία του ’60

Η συνέντευξη δόθηκε στο προπτυχιακό φοιτητή του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, του Α.Π.Θ, Δημήτρη Μητσόπουλο

 

Κύριε Κορνέτη, θα ήθελα να σας ρωτήσω,  αν η δεκαετία του ’60 υπήρξε «σύντομη» ή «μακρά», καθώς βλέπουμε ότι στο βιβλίο σας προτείνετε τη δεύτερη εκδοχή, γεγονός και ερμηνεία, που δεν είναι συνηθισμένη στην Ελλάδα

Ένα σημαντικό στοιχείο που προτείνω στο βιβλίο έχει να κάνει με αυτό που στην ιστορία ονομάζουμε περιοδολόγηση– κοινώς πώς αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο. Το σχήμα που πρότειναν διάφοροι ιστορικοί για τη δεκαετία του 60 και που πιστεύω ταιριάζει και στην ελληνική περίπτωση, είναι πως ο καλύτερος τρόπος να εξεταστεί η δεκαετία του 1960 είναι να θεωρηθεί ως μια εκτενέστερη χρονολογικά περίοδος, η «μακρά δεκαετία του εξήντα», που ξεκινά το 1958 και φτάνει μέχρι τη διεθνή πετρελαϊκή κρίση του 1974. Ένα είδος χρονολόγησης τέτοιου τύπου θα είχε νόημα και για την Ελλάδα παρά τις επίμονες αντιρρήσεις αρκετών πολιτικών επιστημόνων στη χώρα μας. Στην Αθήνα πραγματοποιήθηκε το 2005 ένα ολόκληρο συνέδριο αφιερωμένο σε αυτή την περίοδο, παρουσιάζοντας την ελληνική δεκαετία του εξήντα ως «σύντομη δεκαετία», επειδή η πορεία της διακόπηκε βίαια με την επιβολή της δικτατορίας των Συνταγματαρχών το 1967. Κατά την άποψή μου, όμως, η προδικτατορική περίοδος είναι αξεδιάλυτα συνυφασμένη με τα ίδια τα χρόνια της Δικτατορίας. Δεν πρέπει να κατανοηθεί μόνο με βάση τις τομές, αλλά επίσης με βάση τις συνέχειες, και πρέπει να μελετηθεί με αυτό τον τρόπο.Η Χούντα, τέλος δεν κατάφερε να κλείσει εντελώς την στρόφιγγα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, όπως θεωρείται λανθασμένα, παροτι το προσπάθησε και παροτι θέλησε να καλλιεργήσει την πλήρη απομόνωση από τις διεθνείς εξελίξεις· δεν τα κατάφερε όμως

Πως καταλήξατε στη πολύ ενδιαφέρουσα διάκριση μεταξύ της γενιάς των Λαμπράκηδων, τη Γενιά Ζ, όπως την αποκαλείτε και τη Γενιά του Πολυτεχνείου;

Γενικά με ενδιαφέρει το ζήτημα της «γενιάς» – πώς ορίζεται, πώς διαμορφώνεται, ποια είναι τα στοιχεία που την καθορίζουν. Οι γενιές δεν είναι ορισμένες χρονικές περίοδοι, αλλά ηλικιακές ομάδες που υφίστανται εάν και μόνο εάν μοιράζονται μια κοινή ιστορική εμπειρία. Παρότι, λοιπόν, οι νέοι της «μακράς» δεκαετίας του 60 εντάσσονται στην ίδια βιολογική γενιά, αντέδρασαν με διαφορετικό τρόπο στα πολιτικά ερεθίσματα και τείνουν να αυτοαναπαριστάνονται διαφορετικά στις αφηγήσεις ζωής τους. Το έτος κλειδί για την πολιτική δράση των νέων πριν από τη δικτατορία ήταν το 1963. Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, τον Μάιο της ίδιας χρονιάς, αποτέλεσμα της ανάδυσης ενός εκτεταμένου «παρακρατικού» μηχανισμού που βασιζόταν στη βία και την τρομοκράτηση των αριστερών, σημάδεψε τη γενιά αυτή νέων ανθρώπων, λειτουργώντας ως ενοποιητικό γεγονός και καταλύτης για την πολιτικοποίησή της. Ο νεκρός Λαμπράκης αναδείχθηκε σχεδόν ακαριαία σε σύμβολο του πρωτοποριακού κινήματος που συγκροτήθηκε στις αρχές του Ιουνίου του 1963 και πήρε το όνομά του, δηλαδή της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, που αργότερα ονομάστηκε «Νεολαία Λαμπράκη» ή απλά «Λαμπράκηδες». Επειδή ακριβώς ο Λαμπράκης αποτέλεσε καίρια φυσιογνωμία για τη συλλογική αναπαράσταση της αριστερής νεολαίας της εποχής, ονομάζω αυτή την ηλικιακή ομάδα «γενιά του Ζήτα», δανειζόμενος τον τίτλο του ομώνυμου βιβλίου του Βασιλικού.

Η γενιά του Ζήτα περιλάμβανε κυρίως νέους που γεννήθηκαν περίπου στο διάστημα από το 1944 μέχρι το 1949, με αποτέλεσμα η δεκαετία του 1940 να αποτελεί σημαντικό διαμορφωτικό άξονα για τις ιστορικές εμπειρίες της, το φαντασιακό και τη μνήμη των μελών της, τα οποία πολλές φορές αυτοπροσδιορίζονται ως άνθρωποι που δεν έζησαν πραγματικά νεανικά χρόνια. Ως εκ τούτου, τείνουν να αναπαριστούν τη δολοφονία του Λαμπράκη το 1963, αλλά και την επιβολή της δικτατορίας του 1967, ως γραμμική συνέχεια του ίδιου του εμφυλίου πολέμου. Σημείο-σταθμό για τη γενιά αυτή αποτελεί φυσικά η επιβολή της ίδιας της δικτατορίας. Η γενιά του Ζ έζησε τα πιο σκληρά χρόνια του καθεστώτος –τα πρώτα χρόνια της χούντας– με συνεχείς φυλακίσεις, λογοκρισία και στρατιωτικό νόμο σε πλήρη ισχύ. Με τα πανεπιστήμια να βρίσκονται σε καθεστώς τρόμου, μετά τη βίαιη διάλυση όλων των φοιτητικών παρατάξεων και συλλόγων, προσπάθησε να αντισταθεί στο καθεστώς μέσα από υπόγεια δίκτυα –τις αντιδικτατορικές οργανώσεις, που πετούσαν τρικάκια, τοποθετούσαν εκρηκτικά και γενικά προσπαθούσαν να κάνουν αισθητή την παρουσία αντίστασης. Έως το 1971, όμως, οργανώσεις όπως ο Ρήγας Φεραίος είχαν ήδη εντοπιστεί από το χουντικό καθεστώς και είχαν αποδεκατιστεί. Τα μέλη αυτής της «ιστορικής» γενιάς του φοιτητικού κινήματος βρέθηκαν από τα πρώτα στη φυλακή και βασανίστηκαν απάνθρωπα, αποκτώντας το κύρος εμβληματικών προσωπικοτήτων.

Ενόσω όμως η επιβολή της δικτατορίας και το σοκ που προκάλεσε καθόρισε τη φοιτητική και την εν γένει ζωή της πρώτης αυτής γενιάς, μια νεότερη γενιά βρισκόταν ακόμα στα εφηβικά της χρόνια. Οι έφηβοι αυτοί θα ενηλικιώνονταν κατά τη διάρκεια του δικτατορικού καθεστώτος και για τον λόγο αυτό θα κατανοούσαν καλύτερα τη λογική του, και θα εκμεταλλεύονταν τις πολιτικές ευκαιρίες που πρόσφερε άθελά της η ίδια η δικτατορία, προκειμένου να βαθύνουν την πολιτική ρήξη. Εξαιρετικής σημασίας ήταν το γεγονός πως ένα μεγάλο κομμάτι της δεύτερης αυτής γενιάς προερχόταν από αστικές οικογένειες και από τον πολιτικό χώρο της Δεξιάς –ενίοτε και από στρατιωτικούς κύκλους, άρα χωρίς τα οικογενειακά βιώματα και τις μνήμες του Εμφυλίου και όσα αυτός κληροδότησε στη χώρα, που κουβαλούσαν οι Λαμπράκηδες. Στις 21 Απριλίου 1967 η δεύτερη γενιά, που τη συνέθεταν κυρίως άτομα γεννημένα από το 1949 μέχρι το 1954, βρισκόταν ακόμα στην εφηβεία. Ήταν παιδιά που δεν διακατέχονταν από φόβο και δεν ήταν «στιγματισμένα», εφόσον δεν ανήκαν στους «επικίνδυνους πολίτες», για να δανειστώ τον δόκιμο όρο της ανθρωπολόγου Νένης Πανουργιά. Μια οργανωτική δομή καθοριστικής σημασίας, η Ελληνοευρωπαϊκή Κίνησις Νέων (ΕΚΙΝ), για παράδειγμα, ήταν απόρροια δικτύων που είχαν δημιουργηθεί σε περιβάλλοντα υπεράνω πάσης υποψίας, όπως τα ιδιωτικά σχολεία όπου είχαν φοιτήσει πολλά από τα πιο ενεργά στελέχη της, π.χ. η Λεόντειος Σχολή και το Αμερικάνικο Κολλέγιο.

Αυτές οι δύο υποομάδες, λοιπόν, παρότι εντάσσονται στην ίδια βιολογική γενιά, αντέδρασαν με διαφορετικό τρόπο στα πολιτικά ερεθίσματα που βρήκαν μπροστά τους. Όπως είναι φυσικό, τείνουν και να αυτοαναπαριστάνονται αλλιώτικα στις βιοαφηγήσεις τους σήμερα. Η γενιά του Ζ συχνά εκφράζει το παράπονο πως έχει επισκιαστεί σε επίπεδο μνήμης και δημόσιας ιστορίας από τη γενιά του Πολυτεχνείου. Ενώ ο κύκλος παράνομης δράσης στον οποίο η ίδια συμμετείχε δεν είχε απτά αποτελέσματα, μέλη της τονίζουν την καθοριστική συμβολική σημασία του στην ευαισθητοποίηση της επόμενης γενιάς μέσα από το παράδειγμά αλλά και τη μετάδοση της σκληρής εμπειρίας της.

Πως η «φιλελευθεροποίηση» , που επιχείρησε η Δικτατορία, επηρέασε το φοιτητικό κίνημα; Υπήρξε η θρυαλλίδα των κατοπινών εξελίξεων;

Η προσπάθεια της χούντας, στις αρχές της δεκαετίας του ’70, να εισάγει ένα είδος «ελεγχόμενης φιλελευθεροποίησης» αποσκοπούσε στην ενίσχυση της λαϊκής υποστήριξης, στη σίγαση της κριτικής στο εξωτερικό και στην εξασφάλιση μακροζωίας για το καθεστώς, με δημοκρατικό πλέον προσωπείο. Η προσπάθειεα ομαλοποίησης είναι καθοριστικής σημασίας για την κατανόηση των νέων πολιτικών ευκαιριών που προσφέρθηκαν στους αντικαθεστωτικούς φοιτητές της δεύτερης γενιάς, καθώς αυτές αποδείχτηκαν σημαντικές όσον αφορά τις κοινωνικές κινητοποιήσεις. Η προληπτική λογοκρισία ειδικά εφαρμοζόταν μέχρι το 1969 και κανένα έντυπο δεν μπορούσε να κυκλοφορήσει χωρίς την έγκριση της Υπηρεσίας Λογοκρισίας. Αυτό δημιουργούσε ένα κενό στους εναλλακτικούς διαύλους πληροφόρησης και πνευματικής καλλιέργειας, καθώς τα παράνομα έντυπα επιφορτίστηκαν με το βαρύ έργο να εκφράσουν την πολιτική αντίθεση. Αναπόφευκτα, μόλις το καθεστώς επέτρεψε ως ένα βαθμό την περιορισμένη ελευθερία της έκφρασης, ορισμένα τμήματα του τύπου άρχισαν να διατυπώνουν μια ήπια κριτική στον τρόπο διακυβέρνησης σπάζοντας το κυβερνητικό «μονοπώλιο πληροφορίας». Ο ημερήσιος και ο περιοδικός τύπος συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση της πληροφορίας και στη συνειδητοποίηση της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα επί Χούντας. Εφόσον κάλυπτε εκτενώς την ακροαματική διαδικασία των στρατοδικείων και δημοσίευε τα πλήρη πρακτικά των δικών, έδινε στους φοιτητές της δευτερης γενιας την ευκαιρία να μάθουν για τις αντιστασιακές προσπάθειες. Οι απολογίες πρόσφεραν στους κατηγορούμενους τη δυνατότητα να υπερασπιστούν τις πράξεις τους καταδικάζοντας το καθεστώς και αναφέροντας ότι είχαν υποστεί βασανιστήρια. Ο τύπος πρόσφερε επίσης λεπτομερή, και πολλές φορές προκλητική, πλήρη κάλυψη των φοιτητικών κινητοποιήσεων. Άλλο τυπικό στοιχείο των εφημερίδων της εποχής ήταν πως παρουσίαζαν τις φοιτητικές ταραχές σε άλλες χώρες με πηχιαίους τίτλους, εκτενές φωτογραφικό υλικό και άμεσους υπαινιγμούς για την ελληνική κατάσταση, με τίτλους όπως «Νέες συγκρούσεις φοιτητών-αστυνομίας» ή «Η εξέγερσις των φοιτητών εξαπλούται», και θα πρόσθετε με μικρά γραμματάκια από κάτω «στην Ισπανία» ή «εις όλον τον κόσμον».

Η άρση της προληπτικής λογοκρισίας επέτρεψε και την εισαγωγή πολύτιμων πολιτισμικών ερεθισμάτων, παρόμοιων με αυτά στη Γαλλία, την Ιταλία και τη Γερμανία. Από τα τέλη του 1970 μέχρι τα τέλη του 1971 άνοιξαν 150 νέοι εκδοτικοί οίκοι, και τυπώθηκαν 2.000 νέοι τίτλοι. Η υπερπαραγωγή εκδόσεων είχε ως στόχο να ενθαρρύνει την κριτική σκέψη των νεαρών αναγνωστών, βοηθώντας τους να κατανοήσουν την υφιστάμενη πραγματικότητα. Χρειάζονταν βιβλία που θα πρότειναν μια «πρακτική προσέγγιση» ή έναν τρόπο διαφυγής από το πολιτικό αδιέξοδο. Ο Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν και ο Καρλ Μαρξ, μαζί με τον Μιχαήλ Μπακούνιν, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και τον Γκιόργκι Λούκατς εμφανίστηκαν στις προθήκες των βιβλιοπωλείων.

Το άλλο στοιχείο ήταν η επαναφορά του δικαιώματος του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι που παραχώρησε ζωτικό χώρο δράσης στο αναπτυσσόμενο φοιτητικό κίνημα, με τη δημιουργία της «Ελληνοευρωπαϊκής Κίνησης Νέων» (ΕΚΙΝ) που έγινε σημείο αναφορά και ζυμώσεων αλλά και των λεγόμενων τοπικών συλλόγων, που λειτούργησαν ως χώροι κινητοποίησης και επώασης ριζοσπαστισμού.

Ποια ήταν η σχέση της εμπειρίας της συμμετοχής στο αντιδικτατορικό κίνημα και του αστικό χώρου; Ειδικότερα, πως επηρεάζει έναν φοιτητή, που συμμετέχει στον αντιδικτατορικό αγώνα, το αν μένει στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη;

Ο αστικός χώρος πάντα διαμορφώνει τις συνθήκες εξέλιξης της κινηματικής δράσης,λόγω της δομής της πόλης – που ενίοτε ευνοεί ή δυσχεραίνει τις κινητοποιήσεις, παρέχει διεξόδους διαφυγής σε περιπτώσεις αστυνομικής καταστολής κτλ. Βασικό ρόλο παίζει φυσικά το ίδιο το πανεπιστήμιο, ο χώρος του, η τοποθεσία στην οποία βρίσκεται – κατά πόσο είναι ενταγμένο στον κεντρικό αστικό ιστό, ή εκτός πόλης κτλ. Στην περίπτωση της Αθήνας για παράδειγμα έπαιξε κεντρικό ρόλο το γεγονός πως και η Νομική και το Πολυτεχνείο βρίσκονται στον πυρήνα του κέντρου της πόλης. Ήταν αδύνατον να λάβει χώρα η κατάληψη της Νομικής στη Σόλωνος ή του Πολυτεχνείου στην Πατησίων χωρίς να γίνουν άμεσα αντιληπτές από χιλιάδες κόσμου. Ένα κεντρικό στοιχείο στο αφήγημα του βιβλίου έχει να κάνει με την κοινωνικοποίηση που αναπτύχθηκε και στους χώρους αναψυχής – εδώ κάνω λόγο για την σημασία, των μπουάτ αρχικά, της ταβέρνας αργότερα, που έπαιξαν τεράστιο ρόλο για την αλληλοαναγνώριση των μελών του κινήματος, της σύναψης φιλικών και ερωτικών σχέσεων και μέσα από την οποία, εν τέλει, σφυρηλατήθηκε η ενότητα του κινήματος. Και πάλι λοιπόν ο αστικός χώρος έπαιξε ένα κεντρικό ρόλο. Τέλος,ένα βασικό ζήτημα έχει να κάνει με την ίδια την κουλτούρα των πόλεων και το γεγονός πως η Θεσσαλονίκη – η λεγόμενη και «τραμπουκομάνα» – είχε γίνει μια συντηρητική και αστυνομοκρατούμενη πόλη, με έντονο παρελθόν πολιτικών δολοφονιών και ένα εκτεταμένο δίκτυο χαφιέδων και παρακρατικών που δυσχέραινε εξαιρετικά την όποια ανάληψη δράσης.

Τέλος,  θα ήθελα, να σας θέσω μια πιο γενική ερώτηση: Ποία η σύνδεση του Πολυτεχνείου το ’73 με τα διεθνή κινήματα, κυρίως το ’68, ή τις διεθνείς εξελίξεις, όπως οι αναφορές στον Αλιέντε. Ήταν οι Έλληνες φοιτητές, τα «Παιδιά του Μαρξ και της Κόκα-Κόλα;»

Μέσα από τον εκδοτικό οργασμό, στον οποίο αναφέρθηκα, έχουμε τη δημιουργία μιας θεωρητικής εργαλειοθήκης για το φοιτητικό ξεσηκωμό που είχε ως σημείο αναφορά το 68. Μια πλειάδα «αιρετικών» διανοητών με τα κριτήρια της παλιάς αριστεράς, όπως ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Ρεζίς Ντεμπρέ, ο Γκυ Ντε Μπωρ και ο Χέρμπερτ Μαρκούζε – όλοι διανοητές που συνδιαμόρφωσαν με την σκέψη τους το 68, συγκαταλέγονταν στους πιο πολυμεταφρασμένους συγγραφείς στην Ελλάδα της εποχής. Τα έργα τους, που αμφισβητούσαν την ορθόδοξη μαρξιστική προσέγγιση, έγιναν δημοφιλή στη Νέα Αριστερά και αποτέλεσαν πνευματικό ορόσημο για πολλούς φοιτητές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι και ο συλλογικός τόμος Φοιτητική δύναμη (1973). Σύμφωνα με όσα λέγονται στην εισαγωγή του, «οι φοιτητές αρνούνται σήμερα να περιμένουν μια από τα έξω σωτηρία από την κατάστασή τους» και άρα παιρνουν κατά κάποιο τρόπο τα πράγματα στα χέρια τους.Το ίδιο βέβαια συμβαίνει και μέσα από το πολιτικό σινεμά που μεταλαμπαδεύει την ριζοσπαστική εμπειρία του 68 μέσα από ταινίες ορόσημα, όπως οι «Φράουλες και Αίμα», για την κατάληψη του αμερικανικού πανεπιστήμια Κολούμπια. Βασικό ρόλο επίσης έπαιξαν τα φοιτητικά δίκτυα και το γεγονός πως ένας μεγάλος αριθμός Ελλήνων φοιτητών στο Παρίσι, στη Ρώμη και το Δ.Βερολίνο πηγαινοερχόταν μεταφέροντας την εμπειρία του από τα εκεί κινήματα.

Τέλος, ναι, εν μέρει ήταν τα «παιδιά του Μαρξ και της Κοκα-Κολα» στην Ελλάδα. Οι βασικοί πομποί της μαζικής κουλτούρας στο δυτικό κόσμο, δηλαδή οι τηλεοράσεις και τα πικάπ, έγιναν τυπικά καταναλωτικά αγαθά κάτα τη διάρκεια της δικτατορίας. Ενώ στα τέλη της δεκαετίας του 1960 η τηλεόραση παρέμενε πολυτέλεια, μία μόλις πενταετία αργότερα περίπου αποτελούσε τυπικό εξοπλισμό στα μισά νοικοκυριά της Ελλάδας. Σε μια συνέντευξή του το 1970 ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο κατ’εξοχήν ψυχογράφος της ελληνικής κοινωνίας, περιέγραψε τις ραγδαίες αλλαγές που επήλθαν στη μαζική κατανάλωση μετά την επιβολή της Δικτατορίας: «Έχω επτά χρόνια που έφυγα από τη Θεσσαλονίκη. […] Την τελευταία φορά που ανέβηκα, μου έκανε μεγάλη εντύπωση η αλλαγή. Ένα σωρό πράγματα, που ήταν απρόσιτα στις χαμηλότερες τάξεις, τώρα έχουν μπει παντού. Τα βρίσκεις και πουλιούνται σε κάθε γωνιά. Υπάρχουν σε ένα σωρό σπίτια: Ψυγεία, τηλεοράσεις, κουζίνες. Άσε πια τι γίνεται από πολυκατοικίες. Και όλο και πληθαίνουν οι νέοι με τα μακριά μαλλιά, που ντύνονται στην αμερικάνικη αγορά». Η ταχύτατη αύξηση της μαζικής κατανάλωσης υπήρξε ως ένα βαθμό αποτέλεσμα της εκρηκτικά αναπτυσσόμενης οικονομίας των πρώτων ετών της Δικτατορίας, αλλά και της τάσης των Δικτατόρων να εξαγοράζουν την πολιτική αντίθεση στο καθεστώς με αυξήσεις των κρατικών επιδομάτων και βοηθημάτων – να το θυμηθουμε και αυτο. Είναι μέσα στη Χούντα που φτάνει στην Ελλάδα και αυτό το εμβληματικό καταναλωτικό προϊόν, η Κόκα Κόλα – μέσα από συμφωνίες ανάμεσα στο καθεςτώς και τον μεγιστάνα της εποχής Τομ Πάπας. Παρά λοιπόν την ύπαρξη του δικτατορικού καθεστώτος –ή ίσως κι εξαιτίας του–, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μέσα στη χούντα που είχαν αριστερές και μαρξιστικά ανησυχίες, είχαν και μια έντονη επαφή με τον καταναλωτισμό. Άρα έχουμε αυτή την ιδιάζουσα σύζευξη που αναφέρει ο Γκοντάρ στην εμβληματική του ταινία «Αρσενικό-Θηλυκό» (1966), ανάμεσα στον Μαρξ, την Κόκα-Κόλα, αλλά και τη Χούντα των Συνταγματαρχών, όσο περίεργο κι αν ακούγεται.

KKornetis,0Ο Κωστής Κορνέτης σπούδασε ιστορία και πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Ludwig Maximilian’s του Μονάχου και War Studies και Modern Greek Studies στο Πανεπιστήμιο King’s College του Λονδίνου. Έκανε το μάστερ του πάνω στη σύγχρονη ιστορία στο University College του Λονδίνου και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο τμήμα Ιστορίας και Πολιτισμού του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας, με θέμα το φοιτητικό κίνημα κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών.Έχει διατελέσει υπότροφος της ισπανικής κυβέρνησης στη Μαδρίτη, επισκέπτης ερευνητής στη Σορβόννη και Visiting Global Scholar στο New York University, όπου παρακολούθησε μαθήματα Film Studies με έμφαση στο ντοκιμαντέρ. Από το 2007 εργάστηκε ως επισκέπτης επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστημίου Brown των ΗΠΑ. Άρθρα του σχετικά με τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτισμική ιστορία έχουν δημοσιευτεί σε επιστημονικά περιοδικά της Ελλάδας και του εξωτερικού. Το βιβλίο του «Τα παιδία της δικτατορίας» απέσπασε το βραβείο «Edmund Keeley» το 2015. Αυτή τη περίοδο εργάζεται στο Πανεπιστήμιο της Carlos III της Μαδρίτης.

Η ΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΥΡΑΥΛΩΝ ΤΗΣ ΚΟΥΒΑΣ

Η ΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΥΡΑΥΛΩΝ ΤΗΣ ΚΟΥΒΑΣ

Η κρίση των πυραύλων της Κούβας υπήρξε ένα από τα πλέον θερμά επεισόδια της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου. Επί πολλά χρόνια, η επικρατούσα ερμηνεία των υπευθύνων και πάσης φύσεως μελετητών, έκλινε προς την εκτίμηση πως το Κρεμλίνο, εγκαθιστώντας βαλλιστικούς πυραύλους με πυρηνικές κεφαλές στην Κούβα, προέβη σε μια κίνηση αντιπερισπασμού, η οποία προσέβλεπε σε μια επωφελή, για το ίδιο, επαναδιαπραγμάτευση του καθεστώτος του Βερολίνου ένα χρόνο έπειτα από την ανέγερση του τείχους. Σήμερα, με τη δυνατότητα αξιοποίησης, πλέον, των Σοβιετικών αρχείων, τα κίνητρα της Μόσχας φωτίζονται υπό διαφορετική οπτική από εκείνη των δυτικών: Η υποστήριξη της Κουβανικής επανάστασης (πολιτική, ιδεολογική, στρατιωτική), μπροστά στις έμπρακτες προθέσεις των ΗΠΑ περί ανατροπής του Fidel Castro, ερχόταν σε άμεση προτεραιότητα. Έτσι εξηγείται η αποστολή, επί τόπου, των πυρηνικών όπλων, αλλά και σημαντικών συμβατικών δυνάμεων, το μέγεθος των οποίων είχε εξολοκλήρου διαφύγει από την εκτίμηση των Αμερικανών την εποχή της κρίσης, εκπλήσσοντας ακόμα και σήμερα. Όλα τα παραπάνω, βέβαια, με γνώμονα την ειρηνική συνύπαρξη των υπερδυνάμεων επάνω σε μια αποτρεπτική, παρά τα φαινόμενα, ισορροπία τρόμου. Είναι αποδεδειγμένο πως η ΕΣΣΔ δεν επεδίωκε μια μετωπική σύγκρουση. Η παρουσία των πυραύλων σε ορατή απόσταση από τις ακτές της Φλόριντα, ήταν προληπτικής φύσεως και αποτελούσε περισσότερο, για τους εμπνευστές αυτής της στρατηγικής, ένα αυστηρό μήνυμα παρά μια άμεση απειλή. Σε αυτό ακριβώς το σημείο οι χειρισμοί του Κρεμλίνου ελέγχονται ως αφελείς, καθώς ουδείς από τους Σοβιετικούς ιθύνοντες, ανέμενε μια τόσο αποφασιστική και άμεση αντίδραση εκ μέρους των ΗΠΑ. Μόλις έγινε αντιληπτό πως η κλιμάκωση της έντασης οδηγούσε σε ένοπλη αντιπαράθεση, η Μόσχα υποχώρησε. Ο συμψηφισμός των Σοβιετικών πυραύλων της Κούβας με τους αντίστοιχους Αμερικανικούς της Τουρκίας ήταν επίσης ένα ζητούμενο για τους λειτουργούς της εξωτερικής πολιτικής της ΕΣΣΔ. Αντίθετα, το ζήτημα του Βερολίνου, έτσι, τουλάχιστον, όπως προκύπτει από τη μελέτη των Σοβιετικών αρχείων, δεν είχε τη σημασία εκείνη, την οποία του προσέδιδαν, παλαιότερα, οι δυτικοί ερευνητές, παρά μόνο στο πλαίσιο μιας δυναμικής καθολικής αναμέτρησης Ανατολής – Δύσης, κάτι που δεν επιθυμούσε η Μόσχα. Μεταξύ πολλών ερωτήσεων, που εξακολουθούν να προβληματίζουν έως σήμερα, αξίζει ειδική μνεία για τις παρακάτω δυο: 1) Υπήρξε νικητής και ηττημένος από την κρίση των πυραύλων της Κούβας και 2) πόσο κοντά σε ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα βρέθηκε η Ανθρωπότητα; Ως προς το πρώτο ερώτημα, φαινομενικός νικητής είναι οι ΗΠΑ. Ωστόσο, από μια διεξοδικότερη προσέγγιση της κρίσης, το Αμερικανικό σύστημα διακυβέρνησης ανέδειξε μοιραίες ρωγμές, με την ανοικτή διάσταση ανάμεσα στους οπαδούς της δυναμικής παρέμβασης και εκείνους της ειρηνικής επίλυσης. Οι ήδη προβληματικές σχέσεις μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας ή, καλύτερα, μεταξύ εκλεγμένης αρχής και βαθέως κράτους, έφθασαν σε οριακό σημείο, οδηγώντας, ένα μόλις χρόνο αργότερα, με μαθηματική ακρίβεια, τις εξελίξεις στη φυσική εξόντωση του John F. Kennedy. Από την άλλη πλευρά, δεν δύναται κανείς να θεωρήσει την ΕΣΣΔ ως την απόλυτη χαμένη της όλης υπόθεσης. Ναι μεν οι πύραυλοι αποσύρθηκαν, ωστόσο, ο ουσιαστικός στόχος του Κρεμλίνου, η μετάλλαξη δηλ. της Κούβας σε ένα ιδεολογικο-στρατιωτικό προπύργιο για την ενίσχυση των επαναστατικών κινημάτων της Λατινικής Αμερικής και της Αφρικής, επιτεύχθηκε στην εντέλεια. Ως προς το δεύτερο ερώτημα (κατά πόσο ο κίνδυνος πυρηνικού ολοκαυτώματος ήταν υπαρκτός ή αποτελούσε αποκύημα ομαδικής ψύχωσης), η απάντηση ακόμα και σήμερα, με την πάροδο μισού αιώνα, δεν είναι εύκολη. Ουδεμία εκ των δυο πλευρών επεδίωκε μια πυρηνική σύγκρουση. Ωστόσο, αμφότερες προσέφυγαν σε μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση. Οι ΗΠΑ όρισαν ακόμα και ακριβή ημερομηνία για στρατιωτική παρέμβαση στην Κούβα, το δε σύνολο των στρατιωτικών δυνάμεων των κρατών-μελών του Συμφώνου της Βαρσοβίας τέθηκε, όπως και το αντίστοιχο Αμερικανικό, σε κόκκινο συναγερμό. Τέλος, οι διοικητές των Σοβιετικών μονάδων στην Κούβα είχαν εξουσιοδότηση να κάνουν χρήση πυρηνικών όπλων κατά το δοκούν, προκειμένου να αποκρούσουν ενδεχόμενη Αμερικανική εισβολή, κάτι το οποίο αγνοούσαν πλήρως οι ιθύνοντες στην Ουάσιγκτον (το σημαντικό αυτό στοιχείο αναδύθηκε πρόσφατα από τα Σοβιετικά αρχεία). Σε μια τόσο ακραία διελκυνστίδα, οι προοπτικές να σπάσει τελικά το σχοινί δεν είναι εξωπραγματικές.

Οι πρώτες αεροφωτογραφίες από αεροσκάφος U-2, οι οποίες εντοπίζουν παρουσία Σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων μεσαίου βεληνεκούς στην Κούβα (15 Οκτωβρίου 1962).
Το βεληνεκές των Σοβιετικών πυραύλων.
Ο υπουργός Εξωτερικών της ΕΣΣΔ Andrei Gromyko στον Λευκό Οίκο (18 Οκτωβρίου 1962).
Η Εθνική Επιτροπή Διαχείρισης κρίσεων (National Security Council Executive Committee συντ. Ex-Comm). Όλες οι συνεδριάσεις μαγνητοφωνήθηκαν από τον Kennedy εν αγνοία των υπολοίπων (ηχογραφημένο υλικό διάρκειας 43 ωρών)
Ο ηγέτης της Κούβας Fidel Castro με τον ΓΓ της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ Nikita Khrushchev.

Το διάγγελμα του Προέδρου των ΗΠΑ John F. Kennedy από την τηλεόραση και η δημόσια αναγγελία της επικείμενης επιβολής αποκλεισμού της Κούβας (22 Οκτωβρίου 1962). Σε ένα πρώτο στάδιο, ο Kennedy τάχθηκε υπέρ της διενέργειας χειρουργικών αεροπορικών βομβαρδισμών σε βάρος των Σοβιετικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στην Κούβα. Μετέβαλε γνώμη όταν η στρατιωτική ηγεσία στάθηκε ανίκανη να του παράσχει τη διαβεβαίωση πως θα καταστρέφονταν πλήρως όλοι πύραυλοι και οι πυρηνικές κεφαλές. Κατόπιν τούτου, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ στράφηκε προς την εναλλακτική λύση του αποκλεισμού, την οποία αρχικά επέκρινε ως ανεπαρκη. Καθώς μάλιστα, με δεδομένα Διεθνούς Δικαίου, ο όρος “αποκλεισμός” συνεπάγεται ύπαρξη εμπόλεμου καθεστώτος, το μέτρο βαπτίστηκε για την περίσταση “καραντίνα”, διαθέτοντας, ωστόσο, το σύνολο των διακριτικών γνωρισμάτων ενός αποκλεισμού.

Πρωτοσέλιδο των New York Times.
Η μοναξιά της εξουσίας σε κρίσιμες ώρες.
Ο JFK εικονίζεται με τον στρατηγό Maxwell D. Taylor, αρχηγό του Επιτελείου, και τον Υπουργό Άμυνας Robert McΝamara. Οι έκρυθμες σχέσεις με τους στρατιωτικούς, οπαδούς μιας δυναμικής λύσης και πολιτικά εχθρικούς έναντι της συγκεκριμένης Κυβέρνησης, υπήρξε μόνιμο πρόβλημα για τον Kennedy κατά τη διάρκεια της κρίσης και όχι μόνο. Σημειώθηκαν κρούσματα ανυπακοής προς τον Πρόεδρο και συνταγματικά αναγνωρισμένο αρχηγό των ενόπλων δυνάμεων, ενώ ο Λευκός Οίκος δεν απέκλειε και αυτό ακόμη το ενδεχόμενο διενέργειας στρατιωτικού πραξικοπήματος εις βάρος του.
Η έναρξη εφαρμογής του αποκλεισμού. Αεροσκάφος τύπου Lockheed P-2 Neptune παρατηρεί τις κινήσεις Σοβιετικού εμπορικού πλοίου στα ανοικτά της Κούβας (23 Οκτωβρίου 1962).
Οι εγκαταστάσεις των Σοβιετικών πυραύλων στην Κούβα
Η μεταφορά της αντιπαράθεσης στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Ο Πρέσβυς των ΗΠΑ Adlai Stevenson (κάτω), καταγγέλει την ύπαρξη Σοβιετικών πυρηνικών όπλων στην Κούβα δημοσιοποιώντας τις σχετικές αεροφωτογραφίες (25 Οκτωβρίου 1962).

Χαμηλή πτήση αεροσκάφους Crusader RF8 πάνω από την Κούβα. Το Αμερικανικό Πεντάγωνο πολλαπλασίασε πτήσεις της κατηγορίας αυτής με αιτιολογία τη συλλογή πληροφοριών σχετικά με τις Σοβιετικές εγκαταστάσεις, αγνοώντας επιδεικτικά τον υφιστάμενο κίνδυνο κατάρριψης και πρόκλησης θερμού επεισοδίου σε εξαιρετικά κρίσιμες στιγμές
Οι υποσμηναγοί William Ecker και Bruce Wilhelmy αλληλοσυγχαίρονται έπειτα από την επιστροφή τους από αναγνωριστική αποστολή στην Κούβα. Υπακούοντας στις εντολές του Λευκού Οίκου, απέκρυψαν από τη στρατιωτική ηγεσία του Πενταγώνου, οπαδού της δυναμικής λύσης, το γεγονός ό,τι εβλήθησαν από την Κουβανική αεράμυνα. Το έπραξαν προκειμένου να αποφευχθεί περαιτέρω κλιμάκωση της έντασης σε δύσκολες ώρες (25 Οκτωβρίου 1962). Πενήντα χρόνια αργότερα, το 2012, ο Ecker περιέγραψε την εμπειρία του σε βιβλίο που εξέδωσε και το οποίο φέρει τον τίτλο Blue Moon over Cuba: Aerial Reconnaissance during the Cuban Missile Crisis
Αντιαεροπορική συστοιχία πυραύλων στις ακτές της Φλόριντα, απέναντι από την Κούβα.
Το πυρηνικό οπλοστάσιο των ΗΠΑ σε ετοιμότητα (DEFCON-2)

 

Διαδηλώσεις υπέρ της ειρήνης στην Ουάσιγκτον
Διαδηλώσεις υπέρ της ειρήνης και στο Λονδίνο
Aleksandr Feklisov
John Scali

 

Οι ανεπίσημες επαφές ανάμεσα στο Κρεμλίνο και τον Λευκό Οίκο, είναι ένα επεισόδιο, που έλαβε χώρα ενόσω η κρίση βρισκόταν σε εξέλιξη. Ο συνταγματάρχης Aleksandr Feklisov, επικεφαλής του κλιμακίου της KGB στην Αμερικανική πρωτεύουσα μεταξύ 1960 και 1964 με το ψευδώνυμο Aleksandr Fomin, ήρθε σε επαφή με τον ανταποκριτή του ABC News John Scali, μεταφέροντας την πρόταση εκείνη, η οποία έμελλε να λειτουργήσει ως βάση των μετέπειτα διαπραγματεύσεων: άμεση απόσυρση των Σοβιετικών πυραύλων έναντι μιας δημόσιας επίσημης δέσμευσης των ΗΠΑ πως δεν επρόκειτο να παρέμβουν στρατιωτικά στην Κούβα. Έχοντας λάβει οδηγίες από τον Λευκό Οίκο, ο Scali συναντήθηκε εκ νέου, λίγες ώρες αργότερα, με τον συνομιλητή του, διαβεβαιώνοντας τον τελευταίο ως προς τη δέσμευση του Προέδρου Kennedy να μην προχωρήσει σε εισβολή, εφόσον είχε προηγηθεί η απόσυρση των πυραύλων υπό την επιτήρηση των Ηνωμένων Εθνών. Το περιεχόμενο της συνομιλίας διαβιβάστηκε δίχως χρονοτριβή στη Μόσχα. Την επόμενη μέρα, 27 Οκτωβρίου 1962, στα τηλετυπα του Λευκού Οίκου έφτασε μια αόριστη, θετική κατ αρχήν, απάντηση του Khrushchev. Η βελτίωση του κλίματος ανακόπηκε αυθημερόν, εξαιτίας δυο γεγονότων: 1) της κατάρριψης ενός αναγνωριστικού U-2 από την Κουβανική αεράμυνα, λίγες ώρες αργότερα και 2) μιας επαναδιατύπωσης της πρότασης Krushchev, όπου ετίθετο ως προαπαιτούμενο η απόσυρση των αμερικανικών πυραύλων Jupiter από την Τουρκία. Το περιβάλλον του Λευκού Οίκου ερμήνευσε το παραπάνω πισωγύρισμα ως επιβολή των σκληροπυρηνικών κύκλων στη Μόσχα, ακόμα και ως πιθανή ένδειξη ανατροπής του Krushchev από αυτούς. Σήμερα, από τη μελέτη των Σοβιετικών αρχείων, γνωρίζουμε πως συντάκτης και της δεύτερης επιστολής ήταν ο Σοβιετικός ηγέτης, με ομόφωνη, μάλιστα, υποστήριξη των μελών του Politburo, δηλ. του ανώτατου οργάνου σε επίπεδο λήψεως αποφάσεων. Το έπραξε στο πλαίσιο μιας προσπάθειας εκμαίευσης μιας μαξιμαλιστικής λύσης, δίχως να πιστεύει ούτε ο ίδιος σε μια τελική ευόδωση. Αντίθετα, όπως προκύπτει, πάντοτε, από τις Σοβιετικές πηγές, ήταν έτοιμος να απεμπολίσει με χαρακτηριστική ευκολία το αίτημα για τους Jupiter. Όμως, μη έχοντας σχηματίσει σαφή εικόνα για τα παραπάνω, στην Ουάσιγκτον, οι Αμερικανοί ιθύνοντες, εκτιμώντας (λανθασμένα, όπως αποδεικνύεται πλέον) ως αμετάκλητο το αίτημα του Γενικού Γραμματέα του Κ.Κ.Σ.Ε., συναίνεσαν, τελικά, στην αρχή του συμψηφισμού. Με τον τρόπο αυτό, οι πύραυλοι Jupiter αποτέλεσαν, έκτοτε, σημαντική παράμετρο στην εκτόνωση της κρίσης

 

Το καταρριφθέν αεροσκάφος U-2 της CIA με διακριτικά της Αμερικανικής Πολεμικής Αεροπορίας και κυβερνήτη τον Rudolf Anderson (27 Οκτωβρίου 1962). Το εν λόγω επεισόδιο οδήγησε στην κορύφωση της έντασης, πείθοντας τον Kennedy να επανεξετάσει το σενάριο εισβολής στην Κούβα
Ο πιλότος Rudolf Anderson, μοναδική ανθρώπινη απώλεια των δεκατριών ημερών που διήρκεσε η κρίση.
Robert Francis Kennedy
Anatoly Fyodorovich Dobrynin

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η συνάντηση, αργά το βράδυ της 27ης Οκτωβρίου, ανάμεσα στον Υπουργό Δικαιοσύνης Robert F. Kennedy και τον Πρέσβυ της ΕΣΣΔ στις ΗΠΑ Anatoly Dobrynin, δικαιούται τον χαρακτηρισμό της ύστατης ευκαιρίας πριν από την Αποκάλυψη. Η πρωτοβουλία προήλθε από την Αμερικανική πλευρά και ενώ είχε, πλέον, ληφθεί η απόφαση και ορισθεί για τις 29 Οκτωβρίου η ημερομηνία έναρξης των αεροπορικών βομβαρδισμών των Σοβιετικών εγκαταστάσεων της Κούβας, ως προοιμίου αποβατικής επιχείρησης, έπειτα από την κατάρριψη του U-2 και την απώλεια του πιλότου. Η επιλογή του Robert Kennedy για τη λεπτή αυτή αποστολή μόνο ως συγκυριακή δεν μπορεί να θεωρηθεί. Διατηρούσε άριστες προσωπικές σχέσεις με τον Σοβιετικό Πρέσβυ. Επιπρόσθετα, ήταν άτομο της απόλυτης εμπιστοσύνης του Προέδρου και αδελφού του. Τέλος, ανήκε στην κατηγορία των μετριοπαθών, οι οποίοι πρέσβευαν πως έπρεπε να εξαντληθεί κάθε περιθώριο συμβιβασμού, προτού οι δυο πλευρές προσφύγουν στη χρήση βίας. Η συζήτηση των δυο ανδρών περιστράφηκε γύρω από την πρώτη επιστολή Khrushchev (η Αμερικανική πλευρά, για λόγους γοήτρου αλλά και τακτικής, αγνόησε σκοπίμως τη δεύτερη επιστολή). Μόνο όταν η συνομιλία έδειχνε πως καταλήγει σε αδιέξοδο, ο Kennedy προέβη στην ακόλουθη ανεπίσημη διαβεβαίωση: η αμερικανική πλευρά αποδεχόταν, τελικά, την απόσυρση των πυραύλων Jupiter από την Τουρκία. Η συμφωνία θα παρέμενε μυστική και θα υλοποιείτο την άνοιξη του 1963, ώστε να μην εκληφθεί σε επίπεδο κοινής γνώμης αλλά και των υπολοίπων κρατών-μελών του ΝΑΤΟ, ως υποχωρητικότητα εκ μέρους των ΗΠΑ. Ταυτόχρονα, διαμηνύθηκε πως ο χρόνος πίεζε ασφυκτικά, καθώς οι βομβαρδισμοί ήταν προγραμματισμένοι να ξεκινήσουν σε λιγότερο από 48 ώρες αργότερα. Σε αυτό, ακριβώς, το σημείο συνίστατο ο μεγάλος κίνδυνος για τους Αμερικανούς, που έχαναν, με την παραπάνω αποκάλυψη, το στοιχείο του αιφνιδιασμού, προσφέροντας στους Σοβιετικούς το πλεονέκτημα να καταφέρουν, εκείνοι, ένα πρώτο πλήγμα με ενδεχόμενη χρήση πυρηνικών όπλων (το Πεντάγωνο και η CIA εξέφρασαν ζωηρές επιφυλάξεις για τη συνάντηση R. Kennedy-Dobrynin ενόψει αυτού ακριβώς του κινδύνου). Πάραυτα, ο Dobrynin έσπευσε να ενημερώσει τη Μόσχα, ασκώντας όλη του την επιρροή προς την κατεύθυνση της εκτόνωσης. Τα χαράματα της επομένης, 28 Οκτωβρίου, το Σοβιετικό κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Tass κοινοποίησε την απόφαση του Krushchev περί άμεσης απόσυρσης των πυραύλων από την Κούβα. To 1969, ένα χρόνο έπειτα από τη δολοφονία του, κυκλοφόρησε η καταγραφή των γεγονότων από τον Robert Kennedy σε βιβλίο με τίτλο Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis. O Dobrynin παρέμεινε επικεφαλής της Σοβιετικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον έως το 1986. Καθώς κατά την προ Gorbachev εποχή δεν ήταν σύνηθες οι εν ενεργεία διπλωμάτες να εκδίδουν τις αναμνήσεις τους, ο Dobrynin δεν άφησε γραπτά ίχνη. Ωστόσο, η πλούσια και αποκαλυπτική επίσημη αλληλογραφία, την οποία αντάλλαξε με τη Μόσχα, αποτελεί, στις μέρες μας, ανεκτίμητης αξίας πηγή για τη μελέτη και κατανόηση της κρίσης του 1962.

Η φόρτωση των πυραύλων υπό τη σκιά Αμερικανικού αναγνωριστικού αεροπλάνου.
29 Οκτωβρίου 1962: Η εκτόνωση της κρίσης.

History Channel The Cuban Missile Crisis Declassified

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Allison, Graham: Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis, New York, Little Brown, 1971 (1η έκδοση).

Allison, Graham – Zelikow, Philip: Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis, New York, Longman, 1999 (2η έκδοση).

Coleman, David G.: The Fourteenth Day: JFK and the Aftermath of the Cuban Missile Crisis: The Secret White House Tapes, New York, W. W. Norton and Company, 2012.

Dobbs, Michael: One Minute to Midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the Brink of Nuclear War, New York, Knopf, 2008.

Ecker, William B.- Jack, Kenneth V.: Blue Moon over Cuba: Aerial Reconnaissance during the Cuban Missile Crisis, New York, Bloomsbury, 2012.

Kennedy, Robert F.: Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis , New York, W.W. Norton and Company, 1969.

May, Ernest R. – Zelikow, Philip D. (Eπιμ.): The Kennedy Tapes: Inside the White House during the Cuban Missile Crisis, New York, W. W. Norton and Company, 1997.

Mikoyan, Sergo – Savranskaya, Svetlana: The Soviet Cuban Missile Crisis: Castro, Mikoyan, Kennedy, Khrushchev and the Missiles of November, Washington, D.C., Woodrow Wilson Center Press, 2012.

Naftali, Timothy – FursenkoAleksandr: “One Hell of a Gamble”: Khrushchev, Castro, Kennedy and the Cuban Missile Crisis, 1958–1964, London, John Murray, 1997.

Widmer,Ted (Kennedy, Caroline, Πρόλογος): Listening In: The Secret White House Recordings of John F. Kennedy, New York, Hyperion, 2012.

 

Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος
Μορφοποίηση – Επιμέλεια έκδοσης: Δημήτρης Μητσόπουλος

Η απίστευτη ιστορία του Αμερικάνου φαντάρου που πολέμησε στο πλευρό το Κόκκινου Στρατού και ερωτεύτηκε τη γυναίκα διοικητή του

Αεροδρόμιο Ράσμπερι, Αγγλία, ξημερώματα 6ης Ιουνίου 1944, ώρα 00.10

Στο δίχως φώτα, λόγω της συσκότισης, στρατόπεδο της 101ης αερομεταφερόμενης μεραρχίας των ΗΠΑ επικρατούσε νεκρική σιγή. Έξω από τα μεγάλα μεταγωγικά αεροπλάνα, που θα τους μετέφεραν σε λίγη ώρα, οι αλεξιπτωτιστές είχαν καθίσει στον διάδρομο προσγείωσης και έκαναν έναν τελευταίο έλεγχο στα όπλα και τον γυλιό τους. Είχαν απλώσει τα πράγματά τους επάνω στις ανοιχτές κουβέρτες και επαναλάμβαναν ρυθμικά και μονότονα τι έπρεπε να έχουν μαζί τους. «Τουφέκι, πέντε γεμιστήρες, μαχαίρι, χάρτης, πυξίδα, σημειωματάριο, μολύβι, καθρέπτης σημάτων, μικρός φακός, σφυρίχτρα…».
Τα νεύρα τους ήταν τεντωμένα. Γνώριζαν πως πολλοί δεν θα επέστρεφαν πίσω ζωντανοί. Στην καλύτερη περίπτωση θα επέστρεφαν σακατεμένοι για το υπόλοιπο της ζωής τους. Παρακαλούσαν από μέσα τους να δοθεί η διαταγή για να ριχτούν στη μάχη. Έτσι δεν θα είχαν χρόνο να σκεφτούν εάν θα ζήσουν ή θα πεθάνουν, δεν θα είχαν χρόνο να σκεφτούν τους γονείς, τις γυναίκες, τα παιδιά τους. Όμως ακόμη και τα δευτερόλεπτα περνούσαν βασανιστικά αργά.
Αμούστακα παιδιά οι περισσότεροι, θα συμμετείχαν σε λίγες ώρες στη μεγαλύτερη απόβαση του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Στόχος των screaming eagles, όπως τους έλεγαν, ήταν να πέσουν πίσω από τις γραμμές των ναζί στη Γαλλία, να προκαλέσουν δολιοφθορές και να παραλύσουν το σύστημα επικοινωνιών και ανεφοδιασμού των Γερμανών. Την ίδια στιγμή χιλιάδες αποβατικά σκάφη θα ξεχύνονταν σε έναν αγώνα θανάτου στις ακτές της Νορμανδίας, τη Γιούτα, την Όμαχα, την Γκολντ, την Τζούνο και τη Σουόρντ.
«Τζόζεφ, πού ταξιδεύεις; Έλεγξες την πραμάτεια σου;» είπε γελώντας ο επιλοχίας Σμιθ και έσπρωξε με τις αρβύλες του τον λοχία Τζόζεφ Μπέιρλ, που καθόταν μπροστά στην κουβέρτα του. Εκείνος σήκωσε το μαυρισμένο από το φούμο πρόσωπό του, του χαμογέλασε και μέσα στο σκοτάδι ο επιλοχίας θα έπαιρνε όρκο ότι είδε τα δόντια του Μπέιρλ να λάμπουν. «Ελπίζω να πέρασες από το ΚΨΜ για τη διαθήκη σου, όπως όλοι» του είπε και πήγε στον επόμενο.
Σε λίγη ώρα η αγωνία των αλεξιπτωτιστών πήρε τέλος. Η διαταγή του στρατηγού Μπράντλεϊ της 1ης Στρατιάς, όπου υπαγόταν η 101η, ήταν σαφής: «Ο καιρός ευνοεί. Η παλίρροια στις ακτές της Νορμανδίας το πρωινό που ξημερώνει θα είναι ομοιόμορφη. Θα ζήσετε τη μεγαλύτερη μέρα του πολέμου. Είστε οι ελίτ των δυνάμεων των ΗΠΑ. Δώστε ένα γερό μάθημα στους ναζί».
Εναέριος χώρος Γαλλίας, λίγες ώρες πριν από την D-Day 
Μέσα στο αεροσκάφος Douglas c-47s, το οποίο οι φαντάροι αποκαλούσαν «Ντακότα» ή «Ουράνιο τρένο», ο λοχαγός του 5ου λόχου έκανε την τελευταία ενημέρωση στον αέρα. Οι φαντάροι άκουγαν με δυσκολία από τον θόρυβο και τον βόμβο. Δίπλα τους σχεδόν με τα φτερά να ακουμπάνε μεταξύ τους, πετούσαν σε σχηματισμό «V» δεκάδες παρόμοια αεροπλάνα γεμάτα αλεξιπτωτιστές. Ο Τζόζεφ Μπέιρλ κατάλαβε δυο πράγματα. Πρώτον, ότι θα έπεφταν πίσω από την ακτή Γιούτα, σε εδάφη που έβριθαν από γερμανικές δυνάμεις, και, δεύτερον, ότι το σύνθημα αναγνώρισης ήταν «Κεραυνός» και το παρασύνθημα «Αστραπή».
Όταν το ρολόι έδειχνε μιάμιση ώρα μετά τα μεσάνυχτα, τα αεροσκάφη βρισκόντουσαν επάνω στον σκοτεινό ουρανό της Νορμανδίας. Σε λίγα δευτερόλεπτα τα αντιαεροπορικά των Γερμανών άρχισαν να κροταλίζουν λυσσασμένα. Τα τροχειοδεικτικά και οι τεράστιοι προβολείς έκαναν τη νύχτα μέρα. Τα βαριά μεταγωγικά ήταν εύκολοι στόχοι τόσο κοντά που ήταν το ένα με το άλλο. Χτυπημένα σαν μύγες, άφηναν πίσω τους ένα κορδόνι φωτιάς και καπνού καθώς έπεφταν.
Η Ντακότα του Μπέιρλ δεν στάθηκε τυχερή. Στο σκοτεινό κύτος του αεροπλάνου, το κόκκινο φωτάκι έγινε πράσινο και οι αλεξιπτωτιστές άρχισαν να πηδούν. Λίγο πριν πηδήσει ο λοχίας, το σκάφος τρυπήθηκε από αντιαεροπορικά και άρχισε να στροβιλίζεται και να πέφτει.
Ο Μπέιρλ κατάφερε να πηδήξει από ύψος 120 μέτρων, να ανοίξει το αλεξίπτωτο και να σωθεί. Όταν τα πόδια του πάτησαν στη γη και βρήκε τις ανάσες του, έκρυψε το αλεξίπτωτό του, έβγαλε την πυξίδα, τον φακό και τον χάρτη, καλύφθηκε με το αδιάβροχο που είχε στον σάκο του για να μην εντοπιστεί το φως και διαπίστωσε ότι είχε πέσει κοντά στο Saint Côme du Mont. Ένα κόκκινο σημάδι επάνω στο χαρτί τού τράβηξε την προσοχή. Εκεί υπήρχε ένας σταθμός παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.
Ο λοχίας είχε χάσει την υπόλοιπη ομάδα του. Προχωρούσε στα σκοτάδια σαν σκιά. Κρυβόταν όποτε άκουγε θόρυβο ή ομιλίες. Ύστερα από τέσσερις ώρες κατάφερε να εντοπίσει τον σταθμό. Δεν το σκέφτηκε και πολύ. Σαν φάντασμα τον προσέγγισε και τοποθέτησε τα εκρηκτικά που είχε στον σάκο του. Οι Γερμανοί φρουροί δεν αντιλήφθηκαν το παραμικρό. Όταν απομακρύνθηκε, μια δυνατή έκρηξη, που η λάμψη της έφτανε μέχρι τον ουρανό, σχεδόν τον έριξε στο έδαφος. Τα είχε καταφέρει.
Δυο ζευγάρια αρβύλες ήταν το πρώτο που είδε όταν σήκωσε το κεφάλι του από το χώμα. Το βλέμμα του ανέβηκε αργά και είδε τους Γερμανούς με σκληρά πρόσωπα να τον σημαδεύουν. Παράτησε το όπλο κάτω και σήκωσε τα χέρια. «Τα κατάφερα, φρίτσηδες» σκέφτηκε. «Τώρα δεν με νοιάζει τίποτε». Δεύτερη σκέψη δεν πρόλαβε να κάνει. Ο υποκόπανος από το όπλο του ενός Γερμανού προσγειώθηκε στο πρόσωπό του και όλα σκοτείνιασαν. Δεν πρόλαβε να δει την D-Day που ξημέρωνε.
Τέλη Ιανουαρίου 1945, στρατόπεδο αιχμαλώτων Stalag III-C (POW), περιοχή Alt Drewitz, Δυτική Πολωνία 
Οι Γερμανοί δεν συμπεριφέρθηκαν στον Τζόζεφ όπως θα έπρεπε να συμπεριφερθούν σε έναν αιχμάλωτο πολέμου. Από την ημέρα της σύλληψής του στη Γαλλία τον είχαν μεταφέρει ανατολικά σε επτά διαφορετικά στρατόπεδα. Εκείνος είχε ήδη προσπαθήσει, δίχως επιτυχία, δυο φορές να δραπετεύσει. Γνώριζαν ότι είχε ανατινάξει έναν σταθμό ηλεκτρικής ενέργειας. Τον βασάνισαν άγρια και τον χτύπησαν σε κάθε σημείο του κορμιού του. Η διαταγή για τον λοχία που έστειλε η Γκεστάπο στον στρατοπεδάρχη του Stalag III ήταν μια: Δεν τον αναγνώριζαν σαν στρατιώτη, αλλά σαν κατάσκοπο. Η ποινή ήταν θάνατος.
Ο λοχίας Μπέιρλ της 101ης αερομεταφερόμενης, με ΑΣΜ 16085985, θα εκτελούνταν πίσω από τα μαγειρεία του στρατοπέδου μαζί με δυο κρατούμενους το ξημέρωμα της 23ης Ιανουαρίου. Πριν χαράξει η τελευταία μέρα της ζωής του, πήρε τη μεγάλη απόφαση. Μαζί με τους άλλους δυο μελλοθάνατους, όταν έπεσε το σκοτάδι, πήδηξαν τα σύρματα και χάθηκαν στο δάσος. Ήταν η τρίτη απόπειρα απόδρασης.
Ύστερα από οκτώ λεπτά μέσα στο χιονισμένο δάσος από σημύδες, οι τρεις άνδρες που έτρεχαν σαν τρελοί άκουσαν τη σειρήνα του στρατοπέδου. Οι Γερμανοί διαπίστωσαν την απόδραση και είχαν ξεχυθεί στο δάσος. Σκυλιά γαύγιζαν, μηχανές έτρεχαν στο σκληρό παγωμένο χώμα και στρατιώτες ούρλιαζαν και πυροβολούσαν οποιονδήποτε όγκο στο χιόνι ή τα δέντρα τους φαινόταν ύποπτος.
Μόλις οι τρεις άνδρες πέρασαν ένα μικρό ποτάμι, αποφάσισαν να χωριστούν. Σκόρπισαν για να σωθούν. Οι δυο δεν στάθηκαν τόσο τυχεροί. Οι γερμανικές περίπολοι τους εντόπισαν και τους εκτέλεσαν την ίδια στιγμή. Ο τρίτος ευχαρίστησε τον θεό που, όταν ήταν μικρός, στο Muskegon του Μίτσιγκαν, ασχολήθηκε με τον αθλητισμό και τον στίβο. Το 1942, μάλιστα, που αποφοίτησε από το γυμνάσιο πήρε αθλητική υποτροφία για το πανεπιστήμιο Notre Dame du Lac στο South Bend της Ιντιάνα. Ο λοχίας Μπέιρλ έτρεχε ασταμάτητα επί τέσσερα μερόνυχτα, μέχρι που οι διώκτες του έχασαν τα ίχνη του.
Την πέμπτη ημέρα, αδύναμος και χλομός, έτρεμε μέσα στο κρύο. Χώθηκε σε μια κουφάλα ενός μεγάλου δέντρου και αποκοιμήθηκε. Πριν τον πάρει ο ύπνος αναρωτήθηκε εάν βρισκόταν ανατολικά ή δυτικά. Δεν γνώριζε πού είχε φτάσει τρέχοντας, αλλά δεν τον ένοιαζε κιόλας.
Εξέχουσα του Κουρσκ περιοχή Προχορόφκα, 22 Αυγούστου 1943
Όλα έδειχναν ότι η μεγαλύτερη αρματομαχία του κόσμου, η μεγαλύτερη συγκέντρωση χάλυβα και ατσαλιού στην Ιστορία της ανθρωπότητας, έφτανε στο τέλος της. Οι Σοβιετικοί είχαν τσακίσει τους ναζί. Από εδώ και μετά θα άρχιζε ένα ατελείωτο κυνηγητό που θα τελείωνε στην καγκελαρία του κτήνους, στην καρδιά του Βερολίνου.
Μέσα στο σοβιετικό άρμα μάχης T-34 το τετραμελές πλήρωμά του έμοιαζε να το διασκεδάζει. Τα πρόσωπά τους ήταν κατάμαυρα από τους καπνούς και τα γράσα. «Αυτό είναι το τρίτο, έτσι δεν είναι, Όλεγκ; Εάν βγει κάποιος ρίξτε του. Αφήστε τους να καούν μέσα στις λαμαρίνες». Η απαλή γυναικεία φωνή που ακούστηκε στην ενδοσυνεννόηση έκανε τον πυροβολητή να απαντήσει με ένα «Ούρααα».
Η Αλεξάντρα Σαμουσένκο ήταν η αρχηγός πληρώματος ενός θρυλικού τανκ που μόλις είχε καταστρέψει το τρίτο γερμανικό θηρίο, Tiger 1, στη μάχη. Η Σαμουσένκο ήταν μόλις 20 χρόνων και όμως αποτελούσε τον φόβο και τον τρόμο των Γερμανών αρματιστών. Πανέξυπνη στη μάχη, πολεμούσε με θάρρος και συχνά πυκνά οι ελιγμοί της ξέφευγαν από τα στρατιωτικά εγχειρίδια, μπέρδευαν τον εχθρό και τον διέλυαν. Οι Γερμανοί ήθελαν να αιχμαλωτίσουν αυτή τη γυναίκα που οι φήμες έλεγαν πως έπινε, κάπνιζε και έβριζε σαν άνδρας, αλλά ήταν μια εκπληκτικά όμορφη γυναίκα. Ήταν η μοναδική γυναίκα αρχηγός πληρώματος σε άρμα μάχης στον Κόκκινο Στρατό. Για τις ικανότητές της στη μάχη παρασημοφορήθηκε και έγινε μέλος της 1ης Φρουράς Αρμάτων Μάχης. Όλοι την ήθελαν δίπλα τους και όχι απέναντί τους. Μετά το Κουρσκ έλαβε και το παράσημο του «Ερυθρού Αστέρα».
Οι ζητωκραυγές του πληρώματός της, μέσα στα αυτιά της Αλεξάνδρας, την έκαναν να ταξιδέψει κάποιους μήνες πριν στην Κρουτίτσα. Στο μέρος όπου είχε παντρευτεί και ζούσε με την οικογένειά της. Εκείνο το μεσημέρι που οι Γερμανοί έπιασαν τον άνδρα της και τον μικρό τους Κόλια. Τους έβαλαν να ξαπλώσουν στην πλατεία του χωριού μαζί με άλλους. Και ένα – ένα τα τανκς πέρασαν από πάνω τους. Οι γυναίκες έπρεπε να είχαν τα μάτια τους ανοιχτά και να βλέπουν. Όποια τα έκλεινε ή λιποθυμούσε την πυροβολούσαν στο κεφάλι. Λίγοι ήξεραν την ιστορία της και ακόμη λιγότεροι γνώριζαν πως εκείνο το μεσημέρι ορκίστηκε στο νεκρό της παιδί ότι θα έμπαινε στο Βερολίνο με το δικό της τανκ…
29η Ιανουαρίου 1945, ξημερώματα, περιοχή Zbaszynek, Πολωνία 
Ο βαρύς ύπνος του δραπέτη διακόπηκε από ένα συνεχές ταρακούνημα. «Με έπιασαν» σκέφτηκε και άνοιξε τα μάτια έτοιμος να δει μια κάννη να τον σημαδεύει στο πρόσωπο. Δεν είδε τίποτε. Μόνο χιόνι. Ήταν εξαντλημένος και το ταρακούνημα, που γινόταν εντονότερο, του τρύπαγε το κεφάλι. Του πήρε κάποια δευτερόλεπτα να συνειδητοποιήσει ότι δεν γινόταν κάποιος σεισμός, αλλά πλησίαζαν άρματα μάχης.
Τώρα άκουγε καθαρά και τις ερπύστριες επάνω στον παγωμένο χωμάτινο δρόμο που βρισκόταν δίπλα του. Ζάρωσε περισσότερο στην κουφάλα του δέντρου για να μην τον δουν. Δεν γνώριζε πού βρισκόταν. Ίσως να είναι Γερμανοί, ίσως και όχι. Βάστηξε την αναπνοή του και προσπάθησε να ηρεμήσει τους παλμούς της καρδιάς του. Έβγαλε δειλά το κεφάλι του και το θέαμα που είδε θα το θυμόταν για όλη του τη ζωή. Δεκάδες τανκς, το ένα πίσω από το άλλο σε μια ατελείωτη σειρά, περνούσαν από μπρος του. Στα πλαϊνά τους είχαν ζωγραφισμένο ένα μεγάλο κόκκινο αστέρι.
«Ρώσοι» ξεφώνησε άθελά του και πετάχτηκε στον δρόμο. Φορούσε ακόμη τη στολή των αλεξιπτωτιστών της 101ης, φθαρμένη και ματωμένη, αλλά σίγουρα δεν έμοιαζε με Γερμανό ναζί. Έβγαλε από την τσέπη του ένα μισοάδειο πακέτο τσιγάρα Lucky Strike, το σήκωσε ψηλά, άρχισε να κουνάει το χέρι του και ούρλιαξε στα πληρώματα με τις παράξενες κάσκες που τον κοίταζαν με απορία επάνω από τους πυργίσκους των αρμάτων μάχης: «Amerikansky tovarishch. Σταματήστε». Ο λοχίας δεν μπορούσε να συγκρατήσει τα δάκρυά του. Είχε σωθεί. Ένα Τ-43 σταμάτησε και από πίσω του ακινητοποιήθηκαν όλα τα υπόλοιπα. Ο αρχηγός του πληρώματος τον ρώτησε με μια λεπτή γυναικεία φωνή, σε σπαστά αγγλικά, ποιος είναι και πώς βρέθηκε εκεί. Ταυτόχρονα δεκάδες στρατιώτες τον περικύκλωσαν και τον κοίταζαν σαν να ήταν κάποιο παράξενο πουλί.
Εκείνο το πρωινό ο λοχίας της 101ης αερομεταφερόμενης θα γινόταν ο πρώτος και μοναδικός στρατιώτης των ΗΠΑ που θα πολεμούσε στο πλευρό του Κόκκινου Στρατού. Ύστερα από μια σύντομη «ανάκριση» για το πώς βρέθηκε εκεί και ποια είναι η ειδικότητά του, η αρχηγός του άρματος μάχης Τ-34 Αλεξάντρα Σαμουσένκο είπε στον Μπέιρλ ότι χρειάζονται έναν πυροβολητή – ασυρματιστή στο τανκ της. «Ανέβα, Γιάνκη, φεύγουμε για Βερολίνο. Θα αντικαταστήσεις τον Όλεγκ που σκοτώθηκε» του είπε. Εκείνος, δίχως να το σκεφτεί δεύτερη φορά, σκαρφάλωσε επάνω. Σε λίγη ώρα, καθώς η φάλαγγα ταξίδευε δυτικά, ο λοχίας έμαθε τα βασικά ενός σοβιετικού άρματος μάχης.
Η διοικητής Σαμουσένκο και η ίλη της δεν άργησαν να εμπλακούν σε μάχη με γερμανικές δυνάμεις. Η γυναίκα εκτίμησε ιδιαίτερα τις ικανότητες του Αμερικανού στα εκρηκτικά και τις κατεδαφίσεις. Μέρα με τη μέρα ο λοχίας της 101ης κέρδιζε την αποδοχή και τον σεβασμό των μπαρουτοκαπνισμένων Σοβιετικών αρματιστών. Ειδικά μετά την άρνησή του για ασφαλή επιστροφή δυτικά, στις αμερικανικές θέσεις. Προτίμησε να μείνει πλάι στους νέους του συντρόφους. Πολεμούσαν μαζί για αρκετές εβδομάδες.
Στις μικρές ανάπαυλες οι Ρώσοι τού μάθαιναν σοβιετικά εμβατήρια κι εκείνος τους μιλούσε για την Αμερική και τους τραγουδούσε μπλουζ.
Το βράδυ που το τανκ της Σαμουσένκο εισέβαλε στην πύλη του στρατοπέδου Stalag III-C στο Alt Drewitz και απελευθέρωνε τους αιχμαλώτους πολέμου, ο Μπέιρλ έτυχε υποδοχή ήρωα από τους πρώην συγκρατουμένους του. Εκείνο το βράδυ οι δυο 22χρονοι νέοι ήρθαν περισσότερο κοντά από ποτέ. Ήπιαν βότκα, κάπνισαν, η Σαμοσένκο δηλαδή, και μίλησαν για τις οικογένειές τους. Η Σαμουσένκο άρεσε στον Μπέιρλ, αλλά κι εκείνη ένιωθε μια έλξη γι’ αυτόν τον παράξενο Αμερικανό.
«Μην πίνεις τόσο και μην καπνίζεις, σε παρακαλώ» της είπε πριν ξαπλώσουν δίπλα στο άρμα μάχης. Από τότε η Αλεξάνδρα δεν ήπιε ούτε κάπνισε.
Την επόμενη μέρα τα άρματα ξεκίνησαν τον μακρύ δρόμο τους για το Βερολίνο. Στο διάβα τους εξολόθρευαν όσες γερμανικές δυνάμεις συναντούσαν. Σε μια στάση, μέσα σε γερμανικό πλέον έδαφος, ο Μπέιρλ κατέβηκε από το άρμα για να πάει να ανακουφιστεί πίσω από κάτι θάμνους. Η Σαμουσένκο άκουσε από την κάσκα της μια έκρηξη. Βγήκε τρέχοντας και είδε το κορμί του λοχία των ΗΠΑ σχεδόν γυμνό από την έκρηξη. Ανέπνεε με δυσκολία. Έσκυψε, τον φίλησε τρυφερά στο στόμα και του ψιθύρισε: «Σε παρακαλώ, άντεξε. Αντίο, σύντροφέ μου». Στη συνέχεια με βουρκωμένα μάτια ενημέρωσε έναν νοσοκόμο, ανέβηκε στο τανκ και ξεκίνησε. Δεν θα τον ξανάβλεπε ποτέ στη ζωή της.
Ο λοχίας στάθηκε άλλη μια φορά τυχερός. Έζησε. Μεταφέρθηκε στα μετόπισθεν, σε ένα πρόχειρα στημένο στρατιωτικό νοσοκομείο. Η φήμη του είχε ξεπεράσει τα σύνορα. Ένας Γιάνκης πολεμούσε με τους Σοβιετικούς. Τον επισκέφτηκε μάλιστα και τον γέμισε δώρα και παράσημα ο ίδιος ο στρατάρχης Ζούκοφ, ο οποίος κατευθυνόταν για να συντονίσει την τελική μάχη στην καρδιά της γερμανικής πρωτεύουσας.
Επίλογος
Όταν τελείωσε ο πόλεμος, ο λοχίας επέστρεψε στην πατρίδα του και μέχρι τη σύνταξή του εργαζόταν σε ένα εργοστάσιο που έφτιαχνε μπάλες του μπόουλινγκ. Την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και της μακαρθικής τρομοκρατίας ήταν από τους ύποπτους που το FBI παρακολουθούσε στενά. Πέθανε το 2004. Ο γιος του, Τζον Μπέιρλ, πολλά χρόνια μετά έγινε ο πρέσβης των ΗΠΑ στη Ρωσία.
Η Αλεξάνδρα Σαμουσένκο δεν κατάφερε να τηρήσει την υπόσχεσή της στο νεκρό παιδί της. Δεν είδε ποτέ της το Βερολίνο.
Σκοτώθηκε σε μια μάχη στην Ανατολική Πομερανία, σε ένα χωριό που ονομάζεται Zülzefirz, 70 χιλιόμετρα έξω από τη γερμανική πρωτεύουσα.
Είναι θαμμένη στο Lobez της Πολωνίας…

Εκδήλωση απόδοσης τιμής σε κ. Χασιώτη και κ. Ζαφείρη

Ο Πρύτανης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκη, καθηγητής κ. Περικλής Α. Μήτκας και ο πρόεδρος του Δ.Σ. του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, κ. Νικόλαος Μαργαρόπουλος σας προκαλούν σε τιμητική εκδήλωση για τον Ομότιμο καθηγητή του ΑΠΘ και τέως Πρόεδρο του Δ.Σ. του ΙΜΜΑ, κ. Ιωάννη Κ. Χασιώτη.

Στην εκδήλωση θα μιλήσει ο Πρύτανης του ΑΠΘ με θέμα «Οι πολλαπλές διαδρομές της Εκπαίδευσης στο Πανεπισήμιο που αλλάζει»

Στην ίδια εκδήλωση θα τιμηθεί και ο πρώην Γενικός Γραμματέας του Ιδρύματος μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, κ. Χρίστος Ζαφείρης, δημοσιογράφος – συγγραφέας.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθει την Κυριακή 8 Οκτωβρίου, ώρα 12:00 μ., στην αίθουσα «Αλέξανδρος Χαΐτογλου» του Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα, Προξένου Κορομηλά 23.

Γιατί οι ιστορικοί της τέχνης ακόμη αγνοούν τα κόμικς;

In recent history comic art has crossed boundaries to enter other mediums. We can watch comic book adaptations in movies and on TV, read about comic books in popular novels, and see comic art on the walls of our local museums. Katherine Roeder examines why art historians are not paying more attention.

Studying comic art through the lens of art history has unique challenges. The medium is visual but the text is just as important. This leads experts to compartmentalize comics into either literature or art. The University of Florida offers a Comics and Visual Rhetoric track through its PhD in English Literature program. The National Associate of Comic Art Educators offers syllabi with titles including “Reading Comics as Literature.” Then on the other hand, books such as Robert C. Harvey’s The Art of the Funnies take a close look at aesthetics but neglect the literary side. (Will Eisner’s Comics and Sequential Art and Scott McCloud’s Understanding Comics are two important works that reject this dichotomy.)

Instead of “comics,” Will Eisner once suggested the term “sequential art,” but it failed to get off the ground.

 

Another set of obstacles to comics scholarship and criticism are the ambiguities of the industry. High volume publishers like Marvel list separate credits for inker, artist, author, editor, and colorist. This practice confuses authorship and makes biographical examinations of the work difficult.

The comics industry also lacks set rules on what to call itself. Terms like “graphic novel” are used to imply a seriousness distinct from regular comics. Yet “graphic novel” is falsely attributed to books that are not novels at all. For example, Marjane Satrapi’s Persepolis and Joe Sacco’s Palestine are both works of non-fiction. Even the word “comics” implies that the subject matter will be funny. Eisner suggested the term “sequential art” but it failed to get off the ground.

Comic art, and therefore scholarship on comic art, has trouble assessing the audience’s desires. Many monographs and reprints miss the opportunity to engage in criticism, instead opting to focus on nostalgia. The seminal exhibition Masters of American Comics (2005 to 2007) attempted to establish a comic art canon but failed to include any women. Not only are women voracious comic consumers, making up 60% of manga readership, but the work of women such as Satrapti, Alison Bechdel, and Lynda Barry are at the forefront of expanding the medium.

There are opportunities for art historians to take on the challenge of examining comics, including scholarships and grants specifically focused on the subject. Roeder offers potential avenues of inquiry for art historians to explore such as using comics as primary sources, interrogating the high art versus low art divide, and “the architecture of the comic-strip page.” She also mentions growing interest in comic scholarship in the form of panels and dissertations, a hopeful indication of more to come.

Πηγή: JSTOR DAILY

Γερμανικό υποβρύχιο του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου βρέθηκε στις Βελγικές ακτές

Το ναυάγιο ενός γερμανικού υποβρυχίου που βυθίστηκε κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, βρέθηκε στη Βόρεια Θάλασσα με τους αξιωματούχους να πιστεύουν ότι υπάρχει πιθανότητα να βρίσκονται ακόμα 23 πτώματα στο εσωτερικό του.

Ο λόγος που βυθίστηκε ήταν μία νάρκη, η οποία ενδεχομένως σύρθηκε στην επιφάνεια, καθώς το υποβρύχιο πιάστηκε σε μια αλυσίδα άγκυρας. Σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, το υποβρύχιο τύπου UB-II διατηρείται σε καλή κατάσταση και βρίσκεται τώρα σε βάθος 30 μέτρων έξω από την Βελγική ακτή.

Έπειτα από ερωτήσεις σχετικά με την τοποθεσία του ναυαγίου, ο Διοικητής της Δυτικής Φλάνδρας, Carl Decaluwé, απάντησε ότι δεν θα αποκαλυφθεί αυτή η πληροφορία ώστε να αποφευχθεί λεηλασία ή ακόμα και η καταστροφή του.

Αναφορικά με την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το υποβρύχιο, ο Διοικητής ανακοίνωσε ότι «το υποβρύχιο διατηρείται σε τόσο καλή κατάσταση, ώστε να πιστεύουμε πως όλες οι σοροί είναι ακόμη μέσα», γεγονός για το οποίο έχει ήδη ενημερωθεί η Γερμανική Πρεσβεία.

Παρά την σχετικά καλή κατάστασή του, το υποβρύχιο, και κυρίως το μέρος της πλώρης, έχει υποστεί καταστροφές, ωστόσο οι αποθήκες έχουν παραμείνει κλειστές και άθικτες. Άθικτη περιγράφεται να είναι και η γέφυρα, ενώ τα περισκόπια είναι ακόμα ορατά. Επιπλέον, δύο τορπηλοσωλήνες βρέθηκαν σε απόσταση από το ναυάγιο. 

Μέχρι στιγμής, έχουν βρεθεί έντεκα υποβρύχια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου σε Βελγικά νερά, όμως αναφέρεται ότι το συγκεκριμένο είναι το πιο καλοδιατηρημένο.

Τα υποβρύχια τύπου UB-II ναυπηγήθηκαν το 1915 και το 1916 και είχαν τη δυνατότητα να βυθιστούν έως περίπου 50 μέτρα. 

Πηγή: ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Σωματείο των Φίλων του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα: Alan Wakefield: Mountains, Mules and Malaria  Soldiering with the British Salonika Force 1915-1918

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Το Σωματείο των Φίλων του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα σας προσκαλεί την Παρασκευή, 22 Σεπτεμβρίου 2017, ώρα 7:00 μ. μ., στην ομιλία του κ. Alan Wakefield, συγγραφέα και προέδρου της Salonika Campaign Society, με θέμα:

Mountains, Mules and Malaria 

Soldiering with the British Salonika Force 1915-1918

Βουνά, μουλάρια κι ελονοσία:

Με το στρατό της Βρετανικής Δύναμης Θεσσαλονίκης 1915-1918

Η ομιλία εξετάζει τις εμπειρίες των Βρετανών στρατιωτών που υπηρέτησαν στο Μέτωπο της Θεσσαλονίκης την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ομιλητής αναφέρεται στη φύση του πολέμου και των γενικότερων συνθηκών χρησιμοποιώντας μαρτυρίες από επιστολές, ημερολόγια και αναμνήσεις. Έμφαση δίνεται στις κλιματολογικές συνθήκες, το ανάγλυφο του εδάφους και τις διάφορες ασθένειες που επηρέασαν τη ζωή και τις δραστηριότητες των Βρετανών κατά τη διάρκεια του πολέμου, παρέχοντας παράλληλα μια εικόνα της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας εκείνη τη χρονική περίοδο.

Η διάλεξη θα πραγματοποιηθεί στην αίθουσα εκδηλώσεων «Αλέξανδρος Χαΐτογλου» του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, Προξένου Κορομηλά 23 (δίπλα από τη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης), τηλ. 2310 229778.

Είσοδος ελεύθερη. Η ομιλία θα δοθεί στην αγγλική γλώσσα και θα υπάρχει μετάφραση στην ελληνική.

Ο Alan Wakefield γεννήθηκε στο Marlborough του Wiltshire το 1968. Αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο του Reading το 1990 με πτυχίο στην Ιστορία και στη συνέχεια έλαβε Master of War Studies από το King’s College του Λονδίνου. Έχοντας εργαστεί ως επιμελητής στο Εθνικό Ναυτικό Μουσείο και στο Μουσείο της RAF, ο Alan έλαβε ένα ακόμη μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών στις Μουσειολογικές Σπουδές από το University College London.

Μεταξύ του 2000 και του 2016 εργάστηκε ως επιμελητής και στη συνέχεια ως υπεύθυνος του αρχείου φωτογραφίας του Imperial War Museum. Τον Αύγουστο του 2016, ο Alan διορίστηκε στη θέση του επικεφαλής του Τμήματος του IWM για τη μελέτη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και των διενέξεων στις αρχές του 20ού αιώνα.

Σε αυτή τη θέση, ο Alan είναι υπεύθυνος για μια ομάδα επτά επιμελητών και ιστορικών επιφορτισμένων με την ευθύνη για όλες τις ιστορικές και συλλεκτικές συλλογές του Μουσείου σχετικά με την περίοδο 1900-1929.

Το 2004 ήταν συν-συγγραφέας του βιβλίου Under the Devil’s Eye: O ξεχασμένος Στρατός της Βρετανίας στη Θεσσαλονίκη 1915-1918 (αναδημοσιεύθηκε το 2011) και το 2006 του βιβλίου Christmas in the trenches (Χριστούγεννα στα χαρακώματα) 1914-1918. Το 2009, ο Alan δημοσίευσε το ημερολόγιο ενός στρατιώτη του βασιλικού πυροβολικού, ο οποίος υπηρέτησε στο δυτικό μέτωπο. Αυτή τη στιγμή εργάζεται σε ένα βιβλίο σχετικά με την εκστρατεία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου στη Μεσοποταμία.

Ο Alan κατέχει σήμερα τη θέση του Προέδρου της Salonika Campaign Society και είναι μέλος της Βρετανικής Επιτροπής Στρατιωτικής Ιστορίας. Γράφει και παρουσιάζει διάφορες πτυχές της στρατιωτικής ιστορίας, με ιδιαίτερη έμφαση στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την τελευταία δεκαετία έχει οδηγήσει πολλές ομάδες επισκεπτών από τη Βρετανία στα πεδία μαχών του Μετώπου της Θεσσαλονίκης.

Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης Εκδήλωση φόρου τιμής στη μνήμη των θυμάτων των απαγχονισμών στην Αμάσεια (Σεπτέμβριος 1921)

ΕΥΞΕΙΝΟΣ  ΛΕΣΧΗ  ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ  KAI MOΡΦΩΤIKH ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΠΟΝΤΙΩΝ

ΒΡΑΒΕΙΟ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΛΕΩΦΟΡΟΣ ΝΙΚΗΣ 13 – 546 23 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΤΗΛ. (2310) 241.753 – FAX: (2310) 277.315

www.efxinos.gr  e-mail: info@efxinos.gr

 

Π Ρ Ο Σ Κ Λ Η Σ Η

            Ο Πρόεδρος και το Διοικητικό Συμβούλιο της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης

      σας προσκαλούν

                        στην εκδήλωση φόρου τιμής στη μνήμη των θυμάτων

                        των απαγχονισμών στην Αμάσεια (Σεπτέμβριος 1921)

                    που θα γίνει την Τετάρτη 20 Σεπτεμβρίου, ώρα 7.30 μ.μ.,

        στην αίθουσα εκδηλώσεων της Ευξείνου Λέσχης ( Λεωφόρος Νίκης 13 )

 

Θέματα – Ομιλητές

«Ο Ελληνισμός του Πόντου στις αρχές του 20ού αιώνα : από τις μεγάλες προσδοκίες, στα δικαστήρια της Αμάσειας και τις τραγικές ματαιώσεις», Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, Επίκουρος Καθηγητής της νεοσύστατης Επώνυμης Έδρας Ποντιακών Σπουδών του ΑΠΘ

«Η Ανατολία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο : η συγκρότηση του έθνους-κράτους της νέας Τουρκίας και το ζήτημα των μειονοτήτων», Χαράλαμπος Γάππας, ιστορικός ερευνητής, μεταπτ. Τομέα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ

Το πραξικόπημα της 19ης Αυγούστου 1991. Ο επιθανάτιος σπασμός της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας

Το πραξικόπημα της 19ης Αυγούστου 1991.

Ο επιθανάτιος σπασμός της  Σοβιετικής Αυτοκρατορίας

 

Το πραξικόπημα του Αυγούστου 1991, υπήρξε μια ετεροχρονισμένη, σπασμωδική και αψυχολόγητη ενέργεια εκτροπής μιας δυναμικής, η οποία, στο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του ΄80 είχε αναδείξει ανάγλυφα τις αντιφάσεις και τις εγγενείς αδυναμίες του κομμουνιστικού συστήματος διακυβέρνησης όχι μόνο στην ΕΣΣΔ, αλλά στο σύνολο των κρατών του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Δυο χρόνια νωρίτερα, το 1989, είχαν λάβει χώρα τρεις σημαδιακές εξελίξεις,  με ό,τι συνεπάγονταν σε επίπεδο συμβολισμού και όχι μόνο: η εξέγερση της πλατείας Tian’anmen του Πεκίνου (Απρίλιος-Ιούνιος),  η  αλυσίδα αμφισβητήσεων στην Πολωνία, Ουγγαρία και Ανατ. Γερμανία, η οποία, τον Νοέμβριο οδήγησε στην πτώση του τείχους  του Βερολίνου, τέλος, η ανατροπή, με δραματικό  και βίαιο τρόπο, του καθεστώτος Ceauşescu στη Ρουμανία (Δεκέμβριος).

Υπό την άγρυπνη παρακολούθηση της Δύσης, ο Κομμουνισμός είχε περιέλθει σε διαδικασία αποσύνθεσης. Ωστόσο, η απαρχή του όλου φαινομένου εντοπίζεται τέσσερα χρόνια νωρίτερα, το 1985, με την ανέλιξη του Mikhail Gorbachev στο ανώτατο αξίωμα της ΕΣΣΔ. Θεωρώντας ως ύστατη ελπίδα επιβίωσης του κομμουνιστικού συστήματος διακυβέρνησης την εισαγωγή ενός φιλόδοξου προγράμματος μεταρρυθμίσεων, με άξονα τις έννοιες της πολιτικο-οικονομικής ανασυγκρότησης (perestroika) και της ειλικρίνειας (glasnost), ο Gorbachev επιχείρησε, με εμφανή καθυστέρηση, να εμφυσήσει ζωή σε έναν υπερτροφικό και αναχρονιστικό οργανισμό, ο οποίος έπνεε τα λοίσθια. Το αποτέλεσμα υπήρξε ακριβώς το αντίθετο από το αναμενόμενο. Η πρωτοβουλία αυτή απελευθέρωσε ανεξέλεγκτες δυνάμεις, καταπιεσμένες από μια εβδομηντακονταετία συγκεντρωτικής διακυβέρνησης, προκαλώντας, ταυτόχρονα, και την αντίδραση της αρτηριοσκληρωτικής και αδύναμης να αντιληφθεί το μέγεθος του διακυβεύματος, νομενκλατούρας. Από την άλλη πλευρά, η επικοινωνιακή υποδοχή, της οποίας έτυχε, για λόγους ευνόητους, το πείραμα του Gorbachev από την πλευρά της Δύσης, συνέβαλε στην εκδήλωση μιας αίσθησης αμηχανίας στις τάξεις των παραδοσιακών κύκλων της ΕΣΣΔ, η οποία, με την πάροδο του χρόνου, άρχισε να μετουσιώνεται σε ανοικτή αντιπαλότητα. Το πραξικόπημα της 19ης Αυγούστου 1991 ενσαρκώνει και αντανακλά όλες τις παραπάνω παραμέτρους.

Το 1991, η ΕΣΣΔ ήταν αντιμέτωπη με μια σοβαρή οικονομική και πολιτική κρίση. Τη χιονοστιβάδα των θεαματικών εξελίξεων του 1989, διαδέχθηκε μια έξαρση του φαινομένου των (μη ρωσικής προέλευσης) εθνικισμών: μέσα στο 1990, οι τρεις Βαλτικές δημοκρατίες, η Αρμενία και η Γεωργία δήλωσαν την απόσχισή τους από τη Σοβιετική Ένωση. Στη Λετονία και στη Λιθουανία καταβλήθηκε προσπάθεια αποκατάστασης της Σοβιετικής κυριαρχίας δια της βίας. Με το δημοψήφισμα της 17ης Μαρτίου 1991, ωστόσο, οι υπόλοιπες δημοκρατίες επέλεξαν να παραμείνουν στους κόλπους μιας περισσότερο αποκεντρωμένης ΕΣΣΔ, υπό τη μορφή μιας Συνομοσπονδίας ανεξάρτητων κρατών με κοινό πρόεδρο και κοινή εξωτερική και αμυντική πολιτική. Το σχετικό Σύμφωνο επρόκειτο να υπογραφεί από τη Ρωσία, το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν στις 20 Αυγούστου. Συνεπώς, η ημερολογιακή επιλογή των πραξικοπηματιών (άμεση παραμονή της τελετής της υπογραφής) μόνο ως τυχαία δεν δύναται να θεωρηθεί. Αν και υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις, που συνηγορούσαν υπέρ μιας επικείμενης εκτροπής (ακόμα και ο ίδιος ο Gorbachev προσεγγίστηκε, δίχως επιτυχία, από τους επίδοξους κινηματίες, ίσως δε και γι αυτό το λόγο εγκατέλειψε τη Μόσχα, μεταβαίνοντας στη θερινή του κατοικία στην Κριμαία), τα ξημερώματα της 19ης Αυγούστου οι Μοσχοβίτες αιφνιδιάστηκαν από τη θέα των τεθωρακισμένων. Το πραξικόπημα οργανώθηκε πρόχειρα και αψυχολόγητα, η δε αποτυχημένη έκβασή του σηματοδοτήθηκε από τις πρώτες, κιόλας, ώρες, εξαιτίας της αδικαιολόγητης υποβάθμισης δυο θεμελιωδών παραμέτρων: 1) Της σθεναρής αντίδρασης της κοινής γνώμης, μη διατεθειμένης να βιώσει εκ νέου τη στυγνή διακυβέρνηση του παρελθόντος και 2) της αδυναμίας έγκαιρης θέσης υπό έλεγχο του ιδιοσυγκρασιακού Προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας, Boris Yeltsin, ο οποίος, κατά τη διήμερη διάρκεια του πραξικοπήματος, αναδείχθηκε σε σύμβολο αμφισβήτησης και δυναμικής αντίστασης, εμπνέοντας και παρασύροντας τα πλήθη. Γύρω από το θέατρο των εξελίξεων, το κτήριο του Ρωσικού Κοινοβουλίου (Λευκός Οίκος), υψώθηκαν προστατευτικά οδοφράγματα και κατέστη ταχύτατα σαφές πως μια επίθεση των τεθωρακισμένων θα κατέληγε σε λουτρό αίματος. Η διστακτικότητα, η ολιγωρία, αλλά και η έλλειψη ομοφωνίας, που επέδειξαν οι πραξικοπηματίες σε κρίσιμες στιγμές, οδήγησαν, τελικά, το όλο εγχείρημα σε πλήρη αποτυχία, 48 ώρες αργότερα. Η διεθνής κοινότητα κατήγγειλε από την πρώτη στιγμή το πραξικόπημα, απαιτώντας την άμεση αποκατάσταση της νομιμότητας. Στην Ελλάδα σημειώθηκε σύμπραξη σύσσωμου του πολιτικού κόσμου με εξαίρεση το ΚΚΕ, το οποίο, σπεύδοντας να χαρακτηρίσει το πραξικόπημα ως “θετική εξέλιξη”, εκτέθηκε ανεπανόρθωτα. Επιστρέφοντας στη Μόσχα το βράδυ της 21ης Αυγούστου, ο Mikhail Gorbachev, γνώριζε πολύ καλά πως οι δραματικές εξελίξεις του τελευταίου διημέρου είχαν συμπαρασύρει και τις δικές του προσπάθειες. Ισχυρός άνδρας των περιστάσεων, αλλά και αξιόπιστος συνομιλητής με τη Δύση είχε, πλέον, αναδειχθεί ο Boris Yeltsin. Τα όσα συνέβησαν κατά το επόμενο τετράμηνο επιβεβαιώνουν την περίφημη θεωρία του “ντόμινο”.

Μέσα σε ένα δίμηνο (27 Αυγούστου – 27 Οκτωβρίου), τα ανώτατα Σοβιέτ της Μολδαβίας, του Αζερμπαϊτζάν, του Κιργιστάν, του Τατζικιστάν και του Τουρκμενιστάν ανακοίνωσαν την απόσχισή τους από την ΕΣΣΔ και την ανεξαρτησία τους. Την 1η Δεκεμβρίου, στο πλαίσιο σχετικού δημοψηφίσματος, το 90% του πληθυσμού της Ουκρανίας τάχθηκε επίσης υπέρ της ανεξαρτησίας. Στις 8 του ιδίου μήνα, οι Πρόεδροι της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας συναντήθηκαν στο Μινσκ και προχώρησαν στη συγκρότηση της Κοινοπολιτείας Ανεξαρτήτων Κρατών, στην οποία προσχώρησαν αμέσως η Γεωργία, η Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν και οι Δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας. Στις 24 Δεκεμβρίου, η Ρωσική Ομοσπονδία δήλωσε πως επρόκειτο να υποκαταστήσει την ΕΣΣΔ στη Γενική Συνέλευση και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Στον Πρόεδρο της (ανύπαρκτης πλέον) Σοβιετικής Ένωσης, δεν απέμενε παρά μια μόνο κίνηση. Ανήμερα  Χριστούγεννα  του 1991, ο  Mikhail Gorbachev υπέβαλε την παραίτησή του, εκτρέποντας, άθελά του, τον ρου της Ιστορίας με την ταφόπλακα, την οποία αναγκαστηκε εκ των πραγμάτων να θέσει επάνω σε 74 ετών κομμουνιστική διακυβέρνηση.

 

1985: Η ανέλιξη του  Mikhail Gorbachev στην ηγεσία του Politburo χαιρετίζεται από τον διεθνή Τύπο.

 

Mikhail Gorbachev και George Bush: Η αναθέρμανση των σχέσεων της ΕΣΣΔ με τις ΗΠΑ περί τα τέλη της δεκαετίας του ΄80.

 

19 Αυγούστου 1991: Μονάδες τεθωρακισμένων στους δρόμους της Μόσχας.

 

Η συνέντευξη Τύπου των πραξικοπηματιών. Στο μέσο διακρίνεται ο Guennadij Yanayev, Αντιπρόεδρος της ΕΣΣΔ. Περιστοιχίζεται από τους  Boris Pugo, Υπουργό Εσωτερικών (αριστερά) και Oleg Baklanov, Αναπληρωτή Υπουργό του Συμβουλίου Άμυνας. Ο Pugo αυτοκτόνησε στις 23 Αυγούστου. Οι υπόλοιποι δυο αμνηστεύθηκαν το 1994.

 

Η θερινή κατοικία του Gorbachev στο Foros της Κριμαίας, όπου ο Πρόεδρος της ΕΣΣΔ παρέμεινε αιχμάλωτος καθ όλη τη διάρκεια του πραξικοπήματος.

 

Το διάγγελμα του Gorbachev προς τον έξω κόσμο. Τελικά, η κασέτα δεν κατέστη δυνατό να φυγαδευθεί εκτός της θερινής κατοικίας, με αποτέλεσμα να προβληθεί έπειτα από το πέρας του πραξικοπήματος.

 

Τα τεθωρακισμένα αναπτύσσονται στην περιοχή της Ερυθράς Πλατείας (επάνω) υπό τις αποδοκιμασίες των κατοίκων της Μόσχας (κάτω).

  

Πολίτες εμποδίζουν τη διέλευση των τεθωρακισμένων και σέρνουν δια της βίας τα πληρώματα έξω από αυτά.

 

Ο Πρόεδρος της Ομοσπονδίας της Ρωσίας, Boris Yeltsin, καταγγέλει το πραξικόπημα σκαρφαλωμένος σε ένα τεθωρακισμένο στον περίβολο του κτηρίου της Ρωσικού Κοινοβουλίου (Λευκός Οίκος).

 

Το πλήθος υψώνει οδοφράγματα μπροστά από τον Λευκό Οίκο, προκειμένου να αποτρέψει πιθανή έφοδο των τεθωρακισμένων.

 

Η μακρά νύκτα της 20ής προς 21η Αυγούστου (επάνω), με τα πρώτα ίχνη ανατροπής της ισορροπίας των πραγμάτων.

21 Αυγούστου 1991: Τα πληρώματα των τεθωρακισμένων αρνούνται να υπακούσουν στις διαταγές.

 

Ο Mikhail Gorbachev επιστρέφει στη Μόσχα με εμφανή τα ίχνη της ταλαιπωρίας.

 

Ο Boris Yeltsin πανηγυρίζει την αποτυχία του πραξικοπήματος από τον εξώστη του Λευκού Οίκου . 

 

Η κηδεία των τριών θυμάτων, που πυροβολήθηκαν από στρατιώτες.

 

26 Αυγούστου 1991: O Boris Yeltsin απαιτεί την αναστολή λειτουργίας του Κομμουνιστικού Κόμματος.

 

25 Δεκεμβρίου 1991: O Mikhail Gorbachev αναγγέλει από την τηλεόραση την παραίτησή του από το αξίωμα του Προέδρου της Σοβιετικής Ένωσης.

 

26 Δεκεμβρίου 1991; Η Ρωσική σημαία κυματίζει στον τρούλο του Κρεμλίνου, θέτοντας επισήμως τέλος σε 74 έτη κομμουνιστικού καθεστώτος

A Very Russian Coup (documentary)

 

Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – Επιμέλεια έκδοσης: Νίκος Μισολίδης

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Victoria E. Bonnell, Ann Cooper, Gregory Freidin (Επιμ.): Russia at the Barricades: Eyewitness Accounts of the August 1991 Coup, New York – London, M.E. Sharpe, 1994.

Mikhail S. Gorbachev: The August Coup: The Truth and the Lessons, New York, Harper Collins Publishers, 1991.

Gerald K. Haines, Robert E. Leggett (Επιμ.): CIA’s Analysis of the Soviet Union 1947-1991: A Documentary Collection, Central Intelligence Agency, Langley, Virginia, 2001.

Serhii Plokhy: The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union New York, Basic Books, 2015.

Martin Sixsmith: Moscow Coup: The Death of the Soviet System, New York, Simon & Schuster, 1991.

Robert W. Strayer-M.E. Sharpe: Why did the Soviet Union collapse? Understanding historical change, New York – London, M.E. Sharpe,1998.

Victor Sebestyen (Μετάφραση Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης):Η πτώση της σοβιετικήςαυτοκρατορίας. Η επανάσταση του 1989, Αθήνα, Ψυχογιός, 2011.