Skip to main content

D-day veterans and world leaders take part in emotional ceremony

D-day veterans and world leaders take part in emotional ceremony

There were concerns ahead of the UK’s official D-day commemoration that the presence of Donald Trump and the circus that surrounds him would overshadow the most important people – the veterans and their families.

The worries were unfounded. At every point of a very long and emotional day the amazing stories and spirit of the 300 or so ageing veterans at the event in Portsmouth – and memories of those who did not make it back 75 years ago – took centre stage.

Men such as John Jenkins, 99, from Portsmouth, a platoon sergeant with the Royal Pioneer Corps on D-day, stole the show. Like many of his comrades, he said his lasting memories were of fear. “I was terrified, I think everyone was,” he said. “You don’t show it, but it was there.” He also said what happened was a big part of the man he became.

“I look back on it as a big part of my life. It changed me in a way. I was a small part in a big machine. You never forget your comrades, because we were all in it together. We must never forget.”

The Queen and Theresa May greet the Canadian prime minister, Justin Trudeau. Photograph: Jack Hill/Reuters

Video recordings were played during the official commemoration event on Southsea Common of other men who were at D-day. Bob Roberts, a Canadian veteran, recalled the moment he and his colleagues were told they were about to be given live ammunition. “That was the first we knew we were in action. I thought ‘My God, I was never brought up to be killing people’. There were so many cases where I could have lost my life. I don’t know how I survived.”

After the commemorations on the common, the Queen, Trump and his wife, Melania, met veterans at a reception.

Thomas Cuthbert, a 93-year-old, who was in a landing barge oiler anchored off Utah and Omaha beaches, jokingly told the US president: “If only I was 20 years younger” while pointing at the First Lady. Trump replied: “You could handle it no question.”

Former Royal Marine Jack Smith, 94, a landing craft coxswain who was part of the first wave during D-day, enjoyed a chat with the Queen. “It means an awful lot to be here, the day respects everybody who took part in D-day,” he said. “A lot of people did a lot of good work that day, it respects their memory and the lads that didn’t come back.”

People wave union flags on Southsea Common. Photograph: Dylan Martinez/Reuters

Trump wished happy birthday to Joan “Jonni” Berfield, a Wren who worked as a coder and will be celebrating her 95th birthday on 7 June. She said: “I think I will wake up and find it’s all a dream. It’s been a fantastic day, I’m just overwhelmed by everything.”

The event was vast. The Ministry of Defence said more than 4,000 personnel were involved in the commemorations, one of the biggest mobilisations of the UK’s armed forces in recent years.

Miles of fencing, roadblocks and checkpoints were in place in Portsmouth, one of the major embarkation points on D-day, and residents of nearby flats were told not to aim long-lens cameras at Southsea Common or fly drones over the site. The day was alive with the clatter of helicopters and the roar of police outriders bringing dignitaries in and out.

At the commemoration event on the common, the Queen said the fate of the world had depended on the success of the operation. “The heroism, courage and sacrifice of those who lost their lives will never be forgotten,” she said. “It is with humility and pleasure on behalf of the entire country, indeed the whole free world, that I say to you all – thank you.

Donald Trump and the leaders of 15 other countries signed a proclamation to mark the anniversary. Photograph: Jeff J Mitchell/Getty Images

One of the most emotional moments came when Theresa May read a letter from Capt Norman Skinner of the Royal Army Service Corps, written to his wife, Gladys, on 3 June 1944. The letter was still in his pocket when he landed on Sword Beach on 6 June. Skinner was killed the day after, leaving his wife and two young daughters.

The letter read: “Although I would give anything to be back with you, I have not yet had any wish at all to back down from the job we have to do.”

The French president, Emmanuel Macron, thanked the veterans on behalf of his nation before reading another final letter, that of Henri Fertet, a resistance fighter executed aged 16. “The soldiers are coming to get me. I must hurry. My handwriting may look wobbly, but it is just because I am using a small pencil. I am not afraid of death, my conscience is completely clear … A thousand kisses. Long live France,” he wrote.

There had been grumbles from some locals who felt excluded because of the huge security operation, but there was a festival atmosphere in the public viewing area where visitors watched the ceremony on giant screens.

People brought deckchairs and picnics, and there were burger stands, beer tents and stalls selling everything from souvenir mugs to fridge magnets and tea towels.

Sally Pattenden, 42, from Southsea, said the day made her proud to be British and that she didn’t mind the minor inconveniences caused by the security operation.

“We have had lots of warnings. We couldn’t park anywhere for a while, but I think you get into the spirit of it. It is about the veterans. If you can’t give up your parking space for someone who gave their life, what can you do?”

The MV Boudicca with D-day veterans onboard arrives in Poole, Dorset. Photograph: Andrew Matthews/PA

Politics occasionally reared its head. Sandra Tonge, who was with her husband Anthony, said: “It’s a bit of a cliche but we really all could be speaking German now for all we know if it wasn’t for the men we were remembering today.

“You come away from something like this with a different feeling. I felt that a bit more enthusiastic about Brexit for example.”

Before the Southsea Common event, the 16 nations involved in the commemorations agreed a proclamation to mark the anniversary. The statement recognises the sacrifice of those who took part in the second world war and salutes the surviving D-day veterans. The 16 countries undertake to work together to find common ground and recommit to the shared values of democracy, tolerance and the rule of law.

After the reception with veterans, the world leaders present met to discuss Nato and security. They were then whisked away by helicopter and motor cavalcade while many of the veterans took to the water on board a cruise ship to be ferried across to France accompanied by a flotilla of naval vessels.

For them, the D-day commemorations will continue in Normandy on Thursday.

Πηγή: The Guardian

Αλέξανδρος Κιτροέφ: Ο Παναθηναϊκός στο Γουέμπλεϊ

Αλέξανδρος Κιτροέφ

Ο Παναθηναϊκός στο Γουέμπλεϊ

Στις 2 Ιουνίου 1971 ο Παναθηναϊκός αντιμετώπισε τον Αγιαξ του Αμστερνταμ στον τελικό αγώνα της κορυφαίας διασυλλογικής οργάνωσης ποδοσφαίρου της Ευρώπης, του Κυπέλλου Πρωταθλητριών, γνωστής σήμερα ως Τσάμπιονς Λιγκ. Ο τελικός εκείνη τη χρονιά είχε ιδιαίτερη αίγλη διότι έγινε στο ιστορικό στάδιο Γουέμπλεϊ του Λονδίνου, που είχε περιγράψει ο Βραζιλιάνος άσος Πελέ ως τον «καθεδρικό ναό, την πρωτεύουσα, την καρδιά του ποδοσφαίρου». Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη διάκριση που είχε πετύχει μέχρι τότε ελληνική ομάδα σε ευρωπαϊκή διοργάνωση, είτε σε επίπεδο εθνικού συγκροτήματος ή συλλόγου, καθώς και την πρώτη εμφάνιση ελληνικής ομάδας στο Γουέμπλεϊ.

Πέρα από την πρωτοφανή αξία αυτού που δίκαια ονομάστηκε αγωνιστικός «άθλος» του Παναθηναϊκού, η πορεία της ομάδας του τριφυλλιού στη διοργάνωση του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης και οι αντιδράσεις των φίλων της ομάδας αλλά και της αθηναϊκής κοινωνίας την εποχή εκείνη μας βοηθούν να αντιληφθούμε τον ρόλο του αθλητισμού στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το κυριότερο στοιχείο εδώ είναι βέβαια πως η χώρα διατελούσε υπό το καθεστώς της δικτατορίας της 21ης Απριλίου που είχε θέσει τον χώρο του ποδοσφαίρου κάτω από τον στενό της έλεγχο.

 Πούσκας: Εντεκα αυτοί, έντεκα κι εμείς

Η παρουσία του Παναθηναϊκού δικαιολογημένα ξάφνιασε την παγκόσμια ποδοσφαιρική κοινή γνώμη, διότι συνήθως στον τελικό αυτής της διοργάνωσης βρίσκονταν αντιμέτωπες με λίγες εξαιρέσεις μόνο οι ισχυρότερες ευρωπαϊκές ομάδες. Μπορούμε να υποδείξουμε ορισμένα «ποδοσφαιρικά» στοιχεία που εξηγούν το πώς μπόρεσε μια ελληνική ομάδα να κάνει αυτή τη μεγάλη υπέρβαση το 1971.

Στα προκριματικά του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1970 η εθνική Ελλάδας είχε χάσει την πρόκριση μέσα από τα χέρια της. Τη δεκαετία του 1960 ο Παναθηναϊκός είχε περάσει στον 2ο γύρο στο Κύπελλο Πρωταθλητριών δύο φορές, ενώ η ΑΕΚ είχε κάνει ένα βήμα παραπάνω φτάνοντας στον προημιτελικό γύρο.

Η ενδεκάδα του Παναθηναϊκού την εποχή εκείνη ήταν ισχυρότατη, όλοι σχεδόν οι βασικοί παίκτες ήταν διεθνείς και είχε αρχηγό τον Μίμη Δομάζο, τον κορυφαίο ποδοσφαιριστή που είχε αναδείξει το ελληνικό ποδόσφαιρο. Το 1968-69 έγινε η πρώτη ελληνική ομάδα που κέρδισε το λεγόμενο νταμπλ, το Πρωτάθλημα και το Κύπελλο (έπειτα από ισόπαλο αποτέλεσμα στον τελικό του Κυπέλλου, ο νικητής αναδείχθηκε με κλήρωση).

Ο Παναθηναϊκός του 1971 έμεινε στην ποδοσφαιρική (και όχι μόνον) ιστορία.

Το στοιχείο που έκανε τη διαφορά για τον Παναθηναϊκό ήταν πως το καλοκαίρι του 1970 απέκτησε ως προπονητή τον Φέρεντς Πούσκας, τον βετεράνο άσο της εθνικής Ουγγαρίας και της Ρεάλ Μαδρίτης. Παρά την τεράστια φήμη που είχε ο Πούσκας ως ποδοσφαιριστής, είχε ελάχιστη πείρα ως προπονητής. Αλλά ο Πούσκας δεν επεδίωξε να εισαγάγει εξεζητημένα συστήματα τακτικής. Αυτό που έκανε ήταν να εκμεταλλευθεί τον θαυμασμό των παικτών στο πρόσωπό του και τους εμφυσήσει αυτοπεποίθηση για τις ικανότητές τους. Η περίφημη ρήση του «έντεκα αυτοί, έντεκα κι εμείς» έχει μένει στην Ιστορία.

Νίκησε ισχυρές ομάδες

Η αποτελεσματικότητα του συνδυασμού ικανοτήτων και ψυχολογικού εφοδιασμού φάνηκε στο Κύπελλο Πρωταθλητριών. Αφού πέρασε εύκολα στον δεύτερο γύρο, το «Τριφύλλι» απέκλεισε τη Σλόβαν Μπρατισλάβας που το 1969 είχε κατακτήσει το Κύπελλο Κυπελλούχων, τη δεύτερη τη τάξει ευρωπαϊκή διοργάνωση. Στη συνέχεια κατάφερε να αποκλείσει την Εβερτον, την πρωταθλήτρια Αγγλίας. Στον ημιτελικό γύρο ο Παναθηναϊκός γνώρισε ήττα 4-1 στον πρώτο αγώνα εκτός έδρας με τον Ερυθρό Αστέρα Βελιγραδίου. Αλλά στον επαναληπτικό αγώνα ο συνδυασμός αγωνιστικών ικανοτήτων και καλής ψυχολογικής κατάστασης και ο καίριες επεμβάσεις του Βασίλη Κωνσταντίνου, που έπαιξε τερματοφύλακας εκείνη την ημέρα, έφεραν τη νίκη με 3-0, που εξασφάλισε την πρόκριση στον τελικό στο Γουέμπλεϊ. Εκεί, έχασε «φυσιολογικά» από τον Αγιαξ του Αμστερνταμ, μία από τις καλύτερες ομάδες στην Ευρώπη εκείνη την εποχή και άξιο εκπρόσωπο της τεχνικά άρτιας ολλανδικής σχολής ποδοσφαίρου.

Παναθηναϊκός έπος του «Γουέμπλεϊ»

Ο Φέρεντς Πούσκας

Οι επιτυχίες του Παναθηναϊκού προκάλεσαν ενθουσιασμό σε όλη την Ελλάδα, ιδίως στην Αθήνα. Ενας από τους πολλούς Ελληνες φιλάθλους που χαιρέτισε την επιτυχία του Παναθηναϊκού ήταν ο εφοπλιστής Νίκος Γουλανδρής, που ανέλαβε πρόεδρος του Ολυμπιακού το 1972. Κι όμως, πολλοί ήταν αυτοί στον χώρο του ελληνικού ποδοσφαίρου που όχι μόνο δεν επέδειξαν τέτοια μεγαλοθυμία, αλλά προτίμησαν να πιστέψουν πως το καθεστώς της 21ης Απριλίου δωροδόκησε τους παίκτες του Ερυθρού Αστέρα ώστε να χάσουν στον αγώνα της Λεωφόρου.

Τέτοιες θεωρίες αναμασήθηκαν για πολλά χρόνια χωρίς να δημοσιοποιηθούν ποτέ κάποια συγκεκριμένα στοιχεία ούτε από ελληνικές ούτε και από γιουγκοσλαβικές πηγές, ακόμη και μετά την κατάρρευση της δικτατορίας στην Ελλάδα και του κομμουνισμού στη Γιουγκοσλαβία και τη διάλυση της χώρας.

Οι πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις της επιτυχίας

Αδιαμφισβήτητο, πάντως, είναι το γεγονός πως η δικτατορία προσπάθησε να εκμεταλλευθεί τις επιτυχίες του «Τριφυλλιού». Ηγετικά στελέχη του καθεστώτος παρέστησαν για πρώτη φορά στη ζωή τους στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας.

Το πανό «PANATHINAIKOS EUROPA» δεσπόζει στις κερκίδες των Ελλήνων φιλάθλων στο Γουέμπλεϊ.

Μέτρα και ενέργειες που αποσκοπούν στη δημόσια ταύτιση του καθεστώτος με τους αθλητές παρατηρούνται συχνά. Παράδειγμα, οι κομπασμοί της χούντας του στρατηγού Βιδέλα όταν η Αργεντινή κατέκτησε το Παγκόσμιο Κύπελλο το 1978. Κι όμως, οι απόψεις είναι διχασμένες για το τι σήμαινε ο θρίαμβος της Αργεντινής. Ο προπονητής Σέζαρ Λουίς Μενότι ισχυρίζεται ότι οι παίκτες έπαιξαν για να δικαιώσουν τον λαό της Αργεντινής, και όχι το καθεστώς. Και σε αυτό συμφώνησαν οι εκπρόσωποι των Μητέρων της Plaza de Mayo, που συνέχιζαν την καμπάνια τους γύρω από τη μνήμη των «εξαφανισμένων» αντιπάλων του καθεστώτος.

Η θεωρία του αθλητισμού ως «άρτου και θεάματος» έχει πολλούς υποστηρικτές. Ωστόσο, οξυδερκείς μελετητές της σχέσης κοινωνίας και αθλητισμού διαφωνούν και υποδεικνύουν πως υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες ο αθλητισμός γίνεται πεδίο άμεσης ή έμμεσης αμφισβήτησης της καθεστηκυίας τάξης. Ο μποξέρ Μοχάμεντ Αλι και οι πράξεις του έξω από το ρινγκ είναι ένα παράδειγμα.

Αυτό που παρατηρήθηκε στην Ελλάδα ήταν πως, ενώ το καθεστώς προώθησε εθνικοπατριωτική ερμηνεία στην πορεία του Παναθηναϊκού κάνοντας αναφορές στο μεγαλείο της ελληνικής φυλής, αναπτύχθηκε ένας αντίλογος που τόνιζε τον ευρωπαϊκό χαρακτήρα της ομάδας. Το καθεστώς δεν ήθελε να καλλιεργήσει την άποψη ότι οι επιτυχίες εξίσωναν τον σύλλογο ή το ελληνικό ποδόσφαιρο με την Ευρώπη, η οποία άλλωστε είχε γυρίσει την πλάτη της στη δικτατορία. Ομως, η έκφραση της αντίθετης άποψης, με αναφορές στο ευρωπαϊκό επίπεδο του ΠΑΟ, είχε ήδη αρχίσει με την ισοπαλία στο Λίβερπουλ με την Εβερτον και αυξήθηκε κατακόρυφα μετά τον αποκλεισμό του Ερυθρού Αστέρα.

Αριστερά, ο Αντωνιάδης μόλις έχει πετύχει το χρυσό γκολ στον αγώνα Εβερτον – ΠΑΟ.

Την ημέρα μετά τον τελικό, σε ανυπόγραφο άρθρο, η «Αθλητική Ηχώ» σημείωνε πως «ο Παναθηναϊκός επολέμησε με αφάνταστο ηρωισμό και στάθηκε σαν μεγάλη ευρωπαϊκή ομάδα μέσα στο Γουέμπλεϋ». Φωτογραφίες από τις κερκίδες του σταδίου δείχνουν τους Ελληνες φιλάθλους να κρατούν ένα μεγάλο πανό που έγραφε «PANATHINAIKOS EUROPA». Αλλά και οι ίδιοι οι παίκτες ένιωσαν μέσα στην πορεία προς το Γουέμπλεϊ πως έγιναν «Ευρωπαίοι», όπως έχει παρατηρήσει ο σκόρερ της ομάδας, ο Αντώνης Αντωνιάδης. Ηταν κάτι που το καθεστώς σίγουρα δεν είχε υπαγορεύσει, αλλά ούτε όμως μπορούσε και να εμποδίσει.

Επιπλέον, το Γουέμπλεϊ δημιούργησε ένα ολόκληρο κύμα αγάπης και θαυμασμού που ξετυλίχθηκε αυθόρμητα, χωρίς πολιτικές σκοπιμότητες σε μια εποχή που η ελληνική κοινωνία υπέφερε από τις οργανωμένες και σκηνοθετημένες δημόσιες τελετές, με μουσική υπόκρουση τα στρατιωτικά εμβατήρια της 21ης Απριλίου. Οι πανηγυρισμοί στα σιντριβάνια της πλατείας Ομονοίας και στους δρόμους έδωσαν έναν γιορτινό τόνο στη ζωή της Αθήνας. Βγήκαν ποιήματα και τραγούδια που εξέφραζαν τον ενθουσιασμό του κόσμου, όπως το τραγούδι, «Από το Λίβερπουλ στο Βελιγράδι», που παιζόταν με το μπουζούκι και άνοιγε με τους στίχους: «Γκρεμίστε τα τείχη/Κι ανοίξτε τα χείλια/ Τραγούδι να πούμε/ διθυραμβικό/ για αυτά τα λιοντάρια/ για αυτά τα τριφύλλια/ για αυτό το μεγάλο/ Παναθηναϊκό!», ή το τραγούδι του Γουέμπλεϊ σε στίχους του Σούρπη προσαρμοσμένους στον σκοπό του Ομπλαντί-Ομπλαντά των Μπιτλς:

«Πράσινο τον Τάμεση θέλω να δω/ Μέσα σ’ ένα Κύπελλο χρυσό/ Κι έξω από το Μπάκιγχαμ έχω σκοπό/ Να κολλήσω το τριφύλλι θυρεό». Δεν γνωρίζουμε τις αντιδράσεις του Παττακού, που είχε περιγράψει τους Μπιτλς ως ξένα φρούτα που «δεν έχουν θέση πλέον εις την Ελλάδα».

Έχω στο Λονδίνο μια δουλειά !!!! Wembley 1971

Αυτό το κύμα αυθόρμητου δημόσιου εορτασμού δεν περιείχε κανένα στοιχείο, είτε έμμεσα είτε άμεσα, που να επικροτεί το δικτατορικό καθεστώς, αλλά, βέβαια, γιόρταζε μια πολυπόθητη ευρωπαϊκή αναγνώριση της Ελλάδας. Η δικτατορία, όμως, φοβόταν τις αυθόρμητες εκδηλώσεις, και ανησυχούσε μήπως γίνει αντικαθεστωτική εκδήλωση στο Γουέμπλεϊ. Και έμεινε αδρανής μετά, με την έννοια ότι δεν διοργάνωσε μεγάλη δημόσια φιέστα υποδοχής.Ασφαλώς και υπήρξαν πιο άμεσες και δυναμικές πράξεις κατά της δικτατορίας. Αλλά το Γουέμπλεϊ έδωσε στον κόσμο μια διέξοδο, λίγες στιγμές έξαρσης και χαράς ακηδεμόνευτες από τη δικτατορία, η οποία πέρασε υποχρεωτικά, για λίγο έστω, στο περιθώριο, επισκιασμένη από τον «ευρωπαϊκό» Παναθηναϊκό.


Ο Αλέξανδρος Κιτροέφ είναι Καθηγητής Ιστορίας στο Haverford College των ΗΠΑ.


Πηγή: Καθημερινή, Έντυπη έκδοση 25.02.2019


Χαράλαμπος Παπασωτηρίου: Η επίσκεψη του Νίξον στην Κίνα

Χαράλαμπος Παπασωτηρίου

Η επίσκεψη του Νίξον στην Κίνα

Το ταξίδι του Νίξον στην Κίνα στις αρχές του 1972 αποτέλεσε μία από τις πιο θεαματικές και βαρυσήμαντες εξελίξεις της μεταπολεμικής διεθνούς πολιτικής. Αμεσα και μεσοπρόθεσμα η Κίνα και οι ΗΠΑ με την προσέγγισή τους εξισορρόπησαν τη διαφαινόμενη τότε στρατιωτική υπεροχή της Σοβιετικής Ενωσης έναντι της καθεμίας χωριστά. Μακροπρόθεσμα η πολυπληθέστερη χώρα του πλανήτη βγήκε από τη διεθνή απομόνωση και άρχισε να εντάσσεται στους θεσμούς και στις λειτουργίες του διεθνούς συστήματος, φέρνοντας την ανθρωπότητα πιο κοντά σε μια ενιαία διεθνή κοινωνία.

Η προσέγγιση του Νίξον με τον Μάο Τσετούνγκ ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακή, δεδομένου ότι τα πολιτικά συστήματα των χωρών τους βρίσκονταν σε αντίθετα άκρα του ιδεολογικού φάσματος. Οι ΗΠΑ ήταν η φιλελεύθερη δημοκρατία με τη μεγαλύτερη προσήλωση στην ελεύθερη αγορά και πιο περιορισμένο κράτος πρόνοιας σε σύγκριση με τη Δυτική Ευρώπη. Στο άλλο άκρο, η Κίνα του Μάο παρέμενε μια αριστερή επαναστατική κοινωνία σε σύγκριση με τη Σοβιετική Ενωση, που μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953 είχε μετεξελιχθεί από επαναστατική σε γραφειοκρατική κοινωνία. Στην Κίνα, η εσωτερική επαναστατικότητα είχε αποκορυφωθεί με την «Πολιτιστική Επανάσταση», η πιο ακραία φάση της οποίας ήταν από το 1966 έως το 1969, με απόηχους έως το 1976.

Από ιδεολογικής πλευράς, επομένως, δεν ήταν αναμενόμενο να προκύψει προσέγγιση του ρεπουμπλικανού προέδρου Νίξον και του επαναστατικού προέδρου Μάο. Στην περίπτωση αυτή, όμως, οι γεωπολιτικές επιταγές παραμέρισαν τις ιδεολογικές αγκυλώσεις. Ο φόβος έναντι της σοβιετικής απειλής ήταν έντονος, ειδικά στην Κίνα. Χαρακτηριστικά, τον Οκτώβριο 1969, ο Μάο είχε μεταβεί για μερικές εβδομάδες στη νότια Κίνα, επειδή θεωρούσε πιθανή μια σοβιετική στρατιωτική εισβολή και το Πεκίνο ήταν σχετικά κοντά στα σύνορα της Κίνας με τη Σοβιετική Ενωση. Οι ΗΠΑ είχαν εμπλακεί στο μακροχρόνιο τέλμα του πολέμου στο Βιετνάμ, οπότε ο Νίξον, με το άνοιγμα στην Κίνα, αποσκοπούσε να αλλάξει απότομα και ανέξοδα τις διεθνείς ισορροπίες σε βάρος της σοβιετικής πλευράς.

Εντυπωσιακή άφιξη στο Πεκίνο

Τρεις ημέρες πριν από το ταξίδι ο Νίξον κάλεσε στον Λευκό Οίκο τον Αντρέ Μαλρό, έναν από τους πιο διάσημους διανοούμενους και πολιτικούς της Γαλλίας εκείνης της εποχής. «Ξεκινάτε ένα από τα πιο σημαντικά εγχειρήματα του αιώνα μας», είπε ο Μαλρό στον Νίξον. «Εχετε το πεπρωμένο του κόσμου στα χέρια σας». Λίγο αργότερα, ο παλιός υπουργός του Ντε Γκωλ δήλωσε: «Δεν είμαι ο Ντε Γκωλ, γνωρίζω ωστόσο τι θα έλεγε ο Ντε Γκωλ αν ήταν εδώ. “Ολοι οι άνθρωποι που καταλαβαίνουν το εγχείρημα που δρομολογείτε σας χαιρετούν”».

Με πλατύ χαμόγελο και το χέρι προτεταμένο, ο Νίξον προσεγγίζει τον Τσου Εν Λάι στο αεροδρόμιο του Πεκίνου.

Οταν ο Νίξον προσγειώθηκε στο Πεκίνο, στις 21 Φεβρουαρίου 1972, έκανε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού. Μόλις κατέβηκε τις σκάλες του αεροπλάνου, προσέγγισε τον πρωθυπουργό της Κίνας Τσου Εν Λάι με πλατύ χαμόγελο και το χέρι προτεταμένο σχεδόν οριζόντια για τη χειραψία.

Το 1954, στις διαπραγματεύσεις στη Γενεύη για τον τερματισμό του γαλλικού πολέμου της Ινδοκίνας ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Τζον Φόστερ Ντάλες είχε αρνηθεί χειραψία με τον Τσου θίγοντάς τον βαθιά. Στη λιμουζίνα καθ’ οδόν από το αεροδρόμιο προς το Πεκίνο ο Τσου ευχαρίστησε τον Νίξον και του είπε: «Η χειραψία σας ήρθε πάνω από το μεγαλύτερο χάσμα στον κόσμο – 25 χρόνια χωρίς επικοινωνία».

Λίγο αργότερα, ο Νίξον είχε την πρώτη συνάντησή του με τον Μάο στην οικία του – ο ηγέτης της Κίνας δυσκολευόταν να μετακινείται λόγω προχωρημένης ηλικίας και κλονισμένης υγείας (οι Αμερικανοί είχαν συμφωνήσει εκ των προτέρων να μην αποκαλύψουν την κακή κατάστασή του). Κάποια στιγμή, ο Μάο πρότεινε να συζητήσουν φιλοσοφικά ζητήματα και προσέθεσε: «Θέλω να πω ότι ψήφισα εσάς στις εκλογές». «Το μη χείρον βέλτιστον», απάντησε ο Νίξον. «Μου αρέσουν οι δεξιοί», προσέθεσε ο Μάο. «Οι δεξιοί κάνουν στην πράξη αυτά για τα οποία μόνο μιλάει η Αριστερά», δήλωσε ο Νίξον. Ο Κίσινγκερ πρόσθεσε: «Αυτοί στα αριστερά είναι φιλοσοβιετικοί και δεν ενθαρρύνουν μια κίνηση προς τη Λαϊκή Δημοκρατία». «Ακριβώς αυτό», απάντησε ο Μάο, στον οποίο προφανώς άρεσαν τώρα οι δεξιοί στη Δύση, επειδή ήταν περισσότερο εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης.

Ο Ρίτσαρντ και η Πατ Νίξον φωτογραφίζονται με τη συνοδεία τους στο Σινικό Τείχος.

Στο επίσημο γεύμα που ακολούθησε το βράδυ, επικεφαλής της κινεζικής πλευράς ήταν ο Τσου Εν Λάι λόγω της κατάστασης ασθενείας του Μάο. Ψηλός, λεπτός, αξιοπρεπής και καλός γνώστης της αγγλικής γλώσσας, ο Τσου εντυπωσίασε τον Νίξον και τον Κίσινγκερ. Ο Νίξον με τη σειρά του εντυπωσίασε τους Κινέζους με τα αποφθέγματα του Μάο που χρησιμοποίησε στην ομιλία του.

Ιδιαίτερη σημασία για τον Νίξον είχε το γεγονός ότι τα τρία βασικά κανάλια που είχε τότε η αμερικανική τηλεόραση αναμετέδωσαν το επίσημο γεύμα ζωντανά για τέσσερις ώρες.

Μυστικότητα στις συνομιλίες

Το καλό κλίμα της πρώτης ημέρας έδωσε τον τόνο όλης της επίσκεψης. Τις επόμενες ημέρες ο Νίξον και ο Κίσινγκερ είχαν σειρά συναντήσεων εργασίας με τον Τσου. Από τις συζητήσεις έγινε σαφές ότι η προσέγγιση των δύο πλευρών απέρρεε από την άνοδο της σοβιετικής ισχύος. Οπως δήλωσε ο Νίξον στον Τσου, «η Σοβιετική Ενωση έχει περισσότερες δυνάμεις στα σινοσοβιετικά σύνορα από αυτές που έχει παρατάξει απέναντι στη Δυτική Συμμαχία». «Δεν ακούνε στη λογική», δήλωσε ο Τσου για τους Σοβιετικούς λίγο αργότερα.

Κάποια στιγμή ο Τσου, με αφοπλιστική ειλικρίνεια, εξέφρασε τον φόβο να δεχθεί η Κίνα ταυτόχρονα επίθεση από τη Σοβιετική Ενωση στον βορρά, από την Ιαπωνία στα ανατολικά, από τις ΗΠΑ στα νοτιοανατολικά και από την Ινδία στο Θιβέτ – το σύνδρομο της περικύκλωσης. Ο Νίξον τον διαβεβαίωσε ότι οι ΗΠΑ δεν ήθελαν η Ιαπωνία να αποκτήσει πυρηνικά όπλα και ότι ο ίδιος επιθυμούσε μια πιο ισχυρή Κίνα. Για να καθησυχάσει τον Τσου όσον αφορά τις ίδιες τις ΗΠΑ, δεσμεύτηκε να αποσύρει σταδιακά τις αμερικανικές δυνάμεις από την Ταϊβάν.

Στο ακανθώδες ζήτημα της Ταϊβάν ο Νίξον υιοθέτησε τη στάση που ισχύει και σήμερα, ότι οι ΗΠΑ τη θεωρούν μέρος της Κίνας, δεν θα δεχθούν όμως βίαιη επανένωση. Τη στάση αυτή είχε, άλλωστε, και η ίδια η Ταϊβάν υπό το καθεστώς του Τσιάνγκ Καϊσέκ. Ο Τσου δέχθηκε η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας να κάνει υπομονή όσον αφορά την ουσιαστική επανένωση.

Για να μην ξεσηκωθεί το παλιό κινεζικό λόμπι στα δεξιά του αμερικανικού πολιτικού φάσματος (είχε συμμαχήσει παλιότερα με τον μακαρθισμό) και τον καταγγείλει ότι «ξεπούλησε» την Ταϊβάν στους κομμουνιστές, ο Νίξον επέμεινε να τηρηθεί άκρα μυστικότητα για την ουσία των συνομιλιών του με τον Τσου. Επέμεινε μάλιστα να μην ενημερωθεί ούτε καν ο υπουργός Εξωτερικών, Ουίλιαμ Ρότζερς, και οι αξιωματούχοι του υπουργείου του, που έμειναν εκτός των αιθουσών των συνομιλιών του Νίξον και του Κίσινγκερ με τον Τσου. Ο Νίξον φοβόταν ότι αξιωματούχοι του υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ θα διέρρεαν μυστικές συμφωνίες στον Τύπο.

Ο Νίξον στην είσοδο της Απαγορευμένης Πόλης. Πίσω του, ο στρατάρχης Γιεν Τσιεν Γινγκ.

Ως εκ τούτου, η μεγάλη ομάδα των δημοσιογράφων που είχε συνοδεύσει τον Νίξον στο ταξίδι του έμεινε χωρίς σημαντικές ειδήσεις. Οι Αμερικανοί δημοσιογράφοι κατέληξαν να καλύπτουν κυρίως τις φιλοφρονήσεις και τις χαριτολογίες που αντάλλαξαν οι ηγέτες των δύο χωρών. Κάλυψαν βέβαια εκτενώς τις επισκέψεις του Νίξον στα αξιοθέατα του Πεκίνου, όπως ήταν η διάσημη επίσκεψή του στο Σινικό Τείχος, κάτι που ενίσχυσε τις προοπτικές επανεκλογής του Νίξον στις εκλογές του Νοεμβρίου 1972. Η επίσκεψη του Νίξον στην Κίνα κράτησε μία εβδομάδα και τελείωσε με μια τελευταία συνάντησή του με τον Τσου στη Σαγκάη.

Αναμφίβολα το άνοιγμα του Νίξον στην Κίνα υπήρξε η πιο αποδοτική κίνηση των ΗΠΑ ενάντια στη Σοβιετική Ενωση σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Χωρίς κόστος οι ΗΠΑ άλλαξαν μονομιάς την παγκόσμια ισορροπία δραστικά σε βάρος της Σοβιετικής Ενωσης, περιπλέκοντας το θεμελιώδες στρατηγικό της πρόβλημα της περικύκλωσής της από εχθρικές δυνάμεις. Επιπλέον, πιο μακροπρόθεσμα δρομολογήθηκε η σταδιακή ένταξη της πολυπληθέστερης χώρας του πλανήτη στη σύγχρονη διεθνή κοινωνία, ενισχύοντας την παγκόσμια σταθερότητα.

* Ο κ. Χαράλαμπος Παπασωτηρίου είναι καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.


Πηγή: Η Καθημερινή

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ: «Η Γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι συνέπειές της (1908-1923)». Θεσσαλονίκη 10-12 Μαΐου 2019


«Η Γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι συνέπειές της (1908-1923)».

Θεσσαλονίκη 10-12 Μαΐου 2019

Αίθουσα Τελετών Παλαιού Κτηρίου Φιλοσοφικής Σχολής

«Αλέξανδρος Παπαναστασίου»

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης



Η επανάσταση των Νεοτούρκων τον Ιούλιο του 1908, που ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη, υπήρξε το επιστέγασμα τριών κυρίων τάσεων με τις οποίες ήρθε αντιμέτωπη η Οθωμανική Αυτοκρατορία την αυγή του 20ού αιώνα. Από τη μία πλευρά, η προσπάθεια εκσυγχρονισμού και από την άλλη οι βαλκανικοί εθνικισμοί και η πίεση που ασκούσαν οι Μεγάλες Δυνάμεις. Η μεγάλη απώλεια εδαφών, η διεκδίκηση αυτονομίας των Αρμενίων και το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δημιούργησαν ασφυκτικές πιέσεις στους Νεότουρκους, που είχαν καταλάβει την εξουσία από το 1913, ριζοσπαστικοποιώντας την εθνικιστική ιδεολογία που είχε ήδη διαμορφωθεί και παγιωθεί σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Προσηλωμένο στο στόχο της εθνικής και θρησκευτικής ομογενοποίησης της Ανατολίας παρέμεινε και το Κεμαλικό Κίνημα.

Μέσα σε αυτές τις ραγδαία μεταβαλλόμενες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες οι εθνοθρησκευτικές κοινότητες της Αυτοκρατορίας βρέθηκαν σε ένα μεταίχμιο και ανάμεσα σε μια διαδικασία μετασχηματισμού της πολυεθνικής Αυτοκρατορίας σε τουρκικό έθνος-κράτος. Υπό αυτές τις συνθήκες, το ελληνορθόδοξο, το αρμένικο και το ασσυριακό στοιχείο στοχοποιήθηκαν και τελικώς εκδιώχθηκαν και εξοντώθηκαν.

Το παρόν Διεθνές Συνέδριο στοχεύει στο να αναλύσει και να πραγματευθεί/συζητήσει τις διάφορες μαζικές θηριωδίες (γενοκτονίες, εθνοκαθάρσεις, σφαγές) και τους εξαναγκαστικούς εκτοπισμούς, εστιάζοντας κυρίως στη Γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (1908-1923).


Επίσημη Έναρξη 

Παρασκευή 10 Μαΐου 

ώρα 18:00  

Δείτε περισσότερα εδώ :


Πασχαλινό Αφιέρωμα: Έξι πόλεις-Έξι Έργα

Έξι πόλεις – Έξι έργα


“Άραγε, Γλαύκων, γι’ αυτό η αγωγή με τη μουσική και την ποίηση είναι η πιο σημαντική, επειδή ο ρυθμός και η μελωδία εισχωρούν στα τρίσβαθα της ψυχής κι αδράχνοντάς την με δύναμη μεγάλη, φέρνουν μέσα της ευπρέπεια και της δίνουν ομορφιά […]” (Πλάτων, Πολιτεία, 401d-e). Σύμφωνα, πάντοτε, με τον Πλάτωνα, η μουσική είναι εκείνη που δίνει ψυχή στο σύμπαν, φτερά στο νου, πέταγμα στη φαντασία, χαρά και γοητεία στην ίδια τη ζωή. Είναι η πιο πλήρης μορφή Τέχνης; Ο χώρος, εδώ, δεν είναι κατάλληλος για προβληματισμούς αυτού του είδους. Σίγουρα, όμως, η μουσική προσφέρει έναν μοναδικό τρόπο πρόσληψης, έκφρασης και εξωτερίκευσης του εσωτερικού μας κόσμου. Πόσες φορές, κοιτάζοντας ένα ζωγραφικό πίνακα, ένα γλυπτό, μια φωτογραφία, διαβάζοντας ένα ποίημα ή ένα διήγημα, παρακολουθώντας μια θεατρική παράσταση ή μια κινηματογραφική ταινία συγκινηθήκατε μέχρι δακρύων, αισθανθήκατε να σας πλημμυρίζει μια  χαρά και μια πληρότητα; Και άλλες πόσες και σε ποιο βαθμό συνέβη κάτι αντίστοιχο με αφορμή την ακρόαση μιας μουσική σύνθεσης;

Στο παρόν αφιέρωμα έχουν επιλεγεί έξι πόλεις, οι οποίες λειτούργησαν ως πηγή έμπνευσης για τη σύνθεση ισάριθμων μουσικών έργων. Ορισμένα από αυτά είναι ευρύτερα γνωστά και άλλα όχι. Οι διαφορές ύφους και τεχνοτροπίας μεταξύ τους είναι εμφανείς. Συνάμα, όμως, αποκαλύπτουν πως η παλέτα ενός μουσικοσυνθέτη δεν υστερεί σε ευρηματικότητα και ποικιλία σε συνάρτηση με εκείνη ενός ζωγράφου, η σύλληψη και ο λυρισμός του είναι εφάμιλα με ενός λογοτέχνη ή ενός ποιητή, η αποτύπωση του στιγμιαίου ανάλογη με ενός φωτογράφου ή ενός σκηνοθέτη.

‘Οσοι έχετε επισκεφθεί κάποια από αυτές τις πόλεις ανακαλέστε τις αναμνήσεις σας. Όσοι όχι, επιστρατεύστε τη φαντασία σας. Όλοι σας, αγνοείστε για λίγο τα προβλήματα της καθημερινότητας, περιηγηθείτε σε μια διαδρομή, όπου το παρόν διαπλέκεται με το παρελθόν και η φαντασία με την πραγματικότητα, τέλος, βυθιστείτε σε ένα μαγευτικό πάντρεμα εικόνας και ήχου και απολαύστε το. Δεν θα χάσετε!


Ludwig van Beethoven: Die Ruinen von Athen, op.113

Ludwig van Beethoven (1770-1827).

 Τα Ερείπια των Αθηνών γράφηκαν το 1811 ως μουσική επένδυση του ομώνυμου θεατρικού έργου του August von Kotzebue, το οποίο ανέβηκε το επόμενο έτος με αφορμή τα εγκαίνια του θεάτρου της Πέστης. Η πλοκή διαδραματίζεται κατά την προεπαναστατική εποχή στην σκλαβωμένη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία Ελλάδα. Η θεά Αθηνά, κόρη του παντοδύναμου Δία, ξυπνάει μετά από αιώνια λήθη, και αντιλαμβάνεται ότι η άλλοτε λαμπρή πατρίδα της έχει ερειπωθεί από βάρβαρα χέρια. Αφουγκράζεται τον πικραμένο λόγο ενός Ελληνόπουλου και μιας Ελληνοπούλας, που, χωρίς αιτία, υπομένουν το ζυγό της σκλαβιάς. Η Αθηνά παροτρύνει τους Έλληνες να εξεγερθούν για την λευτεριά. Συνοδευόμενη από τον Ερμή, απευθύνει αίτημα βοήθειας στον Αυτοκράτορα της Αυστροουγγαρίας, ενώ οι μούσες Θάλεια και Μελπομένη τους υποστηρίζουν. Ο Δίας εμφανίζεται και αποθέτει την προτομή του αυτοκράτορα  Φραγκίσκου, ενώ η Αθηνά της φοράει δάφνινο στεφάνι. Το πνεύμα του Ρομαντισμού στο απόγειό του! Το έργο αποτελείται από έντεκα μέρη. Γνωστότερα είναι η Εισαγωγή, το Ντουέτο ανάμεσα στα δυο Ελληνόπουλα, η Χορωδία των Δερβίσηδων και το Τουρκικό Εμβατήριο (Marcia alla turca). To 1924, τα Ερείπια των Αθηνών υπήρξαν αντικείμενο αναπροσαρμογής από τον συνθέτη Richard Strauss και τον συγγραφέα, ποιητή και λιμπρετίστα Hugo von Hofmannsthal.


 Die Ruinen von Athen, op.113



Wolfgang Amadeus Mozart: Sinfonie in D-Dur KV 504 “Prager”

W.A.Mozart (1756-1791).

Ανάλογου βεληνεκούς με τις τρεις τελευταίες συμφωνίες που ακολουθούν (αρ. 39, 40 και 41), η Συμφωνία της Πράγας δεν γράφηκε έχοντας ως πηγή έμπνευσης την πρωτεύουσα της Βοημίας, την ωραιότερη, ίσως, πόλη μπαρόκ του κόσμου. Το 1786 μάλιστα, έτος σύνθεσης του έργου, ο Mozart είχε κατά νου είτε να μεταβεί στο Λονδίνο για την πρώτη εκτέλεση, είτε να διευθύνει το έργο στη Βιέννη. Ο απόηχος της επιτυχίας, την οποία γνώρισαν στην Πράγα οι παραστάσεις της όπερας Le Nozze di Figaro, τον έκαναν να αλλάξει γνώμη και να δοκιμάσει την τύχη του εκεί όπου ήταν ήδη δημοφιλής. Οι δυο συναυλίες, τις οποίες έδωσε στην Πράγα τον Ιανουάριο του 1787, υπήρξαν, ίσως, ο μεγαλύτερος θρίαμβος της σταδιοδρομίας του, καθώς  η συμφωνία αγκαλιάστηκε αμέσως από το κοινό με ενθουσιασμό. Την επιτυχία αυτή ακολούθησε μια νέα παραγγελία: η όπερα Don Giovanni, η οποία είδε εκεί το φως της ημέρας τον Οκτώβριο του ιδίου έτους (το 1796 ακολούθησε και η πρώτη εκτέλεση της τελευταίας όπερας La clemenza di Tito προς τιμή του αυτοκράτορα Λεοπόλδου Β΄, ο οποίος στέφτηκε τότε βασιλέας της Βοημίας). Μπορεί, επομένως, η Συμφωνία της Πράγας να οφείλει την προσωνυμία της στη συγκυρία της πρώτης εκτέλεσης, συμβολίζει, παρά ταύτα, τις προνομιακές σχέσεις του συνθέτη με την πόλη. «Meine Prager verstehen mich» (“Οι αγαπημένοι μου κάτοικοι της Πράγας με αντιλαμβάνονται”) φέρεται να είπε κάποτε χαρακτηριστικά ο Mozart.


 Sinfonie in D-Dur KV 504 “Prager”



Ottorino Respighi: Fontane di Roma, poema sinfonico

Ottorino Respighi (1879-1936).

Πρώτο, κατά σειρά, σκέλος της Ρωμαϊκής Τριλογίας του συνθέτη (Fontane di Roma – 1916, Pini di Roma – 1918, Feste Romane – 1928), οι Κρήνες της Ρώμης είναι ένα αριστούργημα σύλληψης, φαντασίας και ευρηματικής ενορχήστρωσης. Το καθένα από τα τέσσερα μέρη περιγράφει από μια κρήνη της Αιώνιας Πόλης σε διαφορετική στιγμή της ημέρας. Το πρώτο (La fontana di Valle Giulia all’Alba) είναι ένα ποιμενικό τοπίο στις (τότε) παρυφές της Ρώμης, τα χαράματα. Το δεύτερο (La fontana del Tritone al mattino) περιγράφει την κρήνη του Τρίτωνα, έργο του γλύπτη Gian Lorenzo Bernini (σήμερα βρίσκεται καταμεσίς της πλατείας Barberini στην κατάληξη, προς νότο, της Via Veneto), το πρωί. Η επιβλητική Fontana di Trevi, μέσα στο εκτυφλωτικό φως του μεσημεριού, αποτελεί το τρίτο μέρος, με τη δεσπόζουσα μορφή του Ποσειδώνα στο κέντρο. Το τελευταίο μέρος (La fontana di Villa Medici al tramonto) είναι εκ νέου η περιγραφή ενός τοπίου, τη φορά αυτή μέσα στη γλυκιά μελαγχολία του δειλινού. Η σύζευξη της μουσικής με την εικόνα, το μοναδικό χρώμα, το μαγευτικό φως αλλά και τη μακραίωνη διαστρωμάτωση της ιστορίας της πόλης (αρχαιότητα, πρωτοχριστιανική εποχή, αναγέννηση, ιταλικός νεορεαλισμός) είναι ιδανική. Για όσους γνωρίζουν και αγαπούν τη Ρώμη, η Ρωμαϊκή Τριλογία και ειδικότερα οι  Κρήνες της Ρώμης του Respighi αποτελούν αποδεδειγμένα μια από τις πλέον αυθεντικές και πετυχημένες αποτυπώσεις της πλούσιας σε ερεθίσματα γοητευτικής αυτής πόλης.


Fontane di Roma




 Ralph Vaughan Williams: A London Symphony (Symphony N° 2) 

Ralph Vaughan Williams (1872-1958).

Η δεύτερη από τις εννέα συμφωνίες του Vaughan Williams είναι ταυτόχρονα και η πρώτη αμιγώς ορχηστρική (στη Συμφωνία αρ.1- Α Sea Symphony, γίνεται εκτεταμμένη χρήση φωνών). Αν και εμπνευσμένη από την καθημερινότητα της βρετανικής μεγαλούπολης (συγκεκριμένοι χώροι που περιγράφονται ή ακόμη και χαρακτηριστικοί ήχοι, όπως οι οκτώ κτύποι του Big Ben, δοσμένοι από την άρπα), ο συνθέτης δεν θεωρούσε ότι η Συμφωνία του Λονδίνου ήταν έκφραση προγραμματικής μουσικής. Την αντιμετώπιζε ως απόλυτη μουσική. Το έργο πρωτοπαίχτηκε τον Μάρτιο του 1914, λίγο προτού ξεσπάσει  η  λαίλαπα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Υιοθετεί την κλασσική δομή της σονάτας σε τέσσερα μέρη. Το πρώτο (Lento – Allegro risoluto) περιγράφει το ξύπνημα μιας νέας ημέρας, με τη μετάβαση από τη γαλήνη της νύκτας στους ρυθμούς και την ένταση των πρώτων ωρών της ημέρας. Το δεύτερο (Lento) είναι εμπνευσμένο από ένα μελαγχολικό απόγευμα του Νοεμβρίου στην πλατεία Bloomsbury. Στo τρίτο (Scherzo), ο ακροατής φαντάζεται τον εαυτό του να στέκεται τo βράδυ στη θορυβώδη και γεμάτη κίνηση συνοικία του Westminster Embankment με τους πολυσύχναστους δρόμους και τα εκτυφλωτικά φώτα. Το τελευταίο μέρος (Andante con moto – Maestoso alla marcia – Allegro – Lento – Epilogue) είναι το πλέον πολύπλοκο. Δεν απεικονίζει μόνο το τέλος της ημέρας. Συμβολίζει το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Μέσω του ρου του Τάμεση περνά η βρετανική ιστορία με το μεγαλείο, τις αρχές και αξίες του παρελθόντος. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος απέχει μήνες μόνο. Μετά το πέρας του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Μεγάλη Βρετανία θα απωλέσει οριστικά την ισχύ της. Ο Vaughan Williams έζησε αρκετά, ώστε να προλάβει να βιώσει ο ίδιος αυτή τη μετάλλαξη.


A London Symphony



Frederick Delius: Paris – The Song of a Great City

Frederick Delius (1862-1934).

Όπως το προσδιορίζει ο πλήρης τίτλος (Paris, A Night Piece – The Song of a Great City), το έργο είναι ένα Νυκτερινό κομμάτι, γραμμένο μεταξύ των ετών 1899-1900, για μεγάλη ορχήστρα. Ο Βρετανός συνθέτης είχε καλλιεργήσει μια ειδική σχέση με το Παρίσι, όπου έζησε κατά την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα. Περισσότερο από μια ακριβή απεικόνιση της Πόλης του Φωτός, η σύνθεση παραπέμπει σε μια ιμπρεσιονιστική αντίληψη και τεχνοτροπία, ευρέως διαδεδομένη την ίδια εποχή τόσο στο χώρο των εικαστικών τεχνών όσο και σε εκείνον της μουσικής. Η στιγμιαία αίσθηση και όχι η λεπτομερής εικόνα είναι εκείνη που καταλαμβάνει το προσκήνιο. Ο συνθέτης αποκαλύπτει τις προθέσεις και το σκεπτικό του διανθίζοντας συγκεκριμένα σημεία της παρτιτούρας με χαρακτηρισμούς του είδους: “μυστηριώδης πόλη”, “πόλη της απόλαυσης”, “πόλη της χαρούμενης μουσικής και του χορού” κλπ. Η αργή εισαγωγή του έργου υπαινίσσεται το μυστήριο. Τη διαδέχεται μια έντεχνη αναφορά στους ρυθμούς και  την ανεμελιά της νυκτερινής ζωής της πόλης. Η αίσθηση διακόπτεται από το κεντρικό λυρικό θέμα του έργου, που αντανακλά τον αισθησιασμό, την έκσταση και την οικειότητα του έρωτα. Οι αντηχήσεις από τα παρισινά καφενεία και νυκτερινά κέντρα επαναφέρουν τους θορύβους, τα αρώματα και τους ρυθμούς της νυκτερινής ζωής, προτού ολοκληρωθεί το έργο έτσι ακριβώς όπως η νύκτα κλείνει τον κύκλο της, παραχωρώντας τη θέση στη χαραυγή και στο ξεκίνημα μιας νέας ημέρας. Το εκτυφλωτικό Παρίσι  της  περιόδου της Μπελ Επόκ σε όλο του το μεγαλείο.


Paris – The Song of a Great City


Νέα Υόρκη

Charles Ives: Central Park in the Dark

Charles Ives (1874-1954)

Γραμμένο το 1906 για ορχήστρα δωματίου, το έργο έφερε αρχικά τον τίτλο  A Contemplation of Nothing Serious or Central Park in the Dark in «The Good Old Summer Time» . Πέρα από τον αναλυτικό τίτλο, ο Ives διατύπωσε σαφώς σε γραπτές σημειώσεις το εν γένει σκεπτικό και πλαίσιο του έργου. Πρόκειται για μια καταγραφή των ήχων της φύσης αλλά και εκείνων που παράγει ο άνθρωπος, έτσι όπως θα έφθαναν στο αυτί κάποιου, ο οποίος, μια θερμή νύκτα του καλοκαιριού, θα καθόταν σε έναν πάγκο του Central Park της Νέας Υόρκης τριάντα χρόνια νωρίτερα από τη σύνθεση του έργου, προτού οι ήχοι των αυτοκινήτων και των ερτζιανών κυμάτων εισβάλλουν στην καθημερινότητά μας. Το έργο είναι γραμμένο για πνευστά, δυο πιάνα, έγχορδα και κρουστά όργανα. Κάθε ομάδα οργάνων αποτελεί ξεχωριστή ενότητα από την άλλη. Τα έγχορδα αντιπροσωπεύουν τους ήχους και τη σιωπή της νύκτας. Κατά καιρούς διακόπτονται από θορύβους, οι οποίοι προέρχονται από το παρακείμενο καζίνο της λίμνης του πάρκου, από άτομα, που τραγουδούν στους γύρω δρόμους, από μια γειτονική παρέλαση αλλά και από τα ανοικτά παράθυρα των κτηρίων στις παρυφές του πάρκου (είναι χαρακτηριστικός ο απόηχος ενός ragtime, το οποίο αποδίδεται από το πιάνο). Η ησυχία επανέρχεται και ξεκινά η διαδρομή της επιστροφής στο σπίτι. Πρόκειται για αμιγώς προγραμματική μουσική. Οι αναλυτικές επεξηγήσεις του συνθέτη είναι απαραίτητες προκειμένου να μπορέσει κανείς να κατανοήσει μια ευρηματική, πλην όμως  πυκνογραμμένη και όχι εύκολα προσιτή παρτιτούρα.


Central Park in the Dark



Ludwig van Beethoven:  Die Ruinen von Athen, op.113

Berliner Philharmoniker, Claudio Abbado

Wolfgang Amadeus Mozart: Sinfonie in D-Dur KV 504 “Prager”

Česká filharmonie, Jiri Belohlavek

Ottorino Respighi: Fontane di Roma

London Symphony Orchestra, István Kertész

Ralph Vaughan Williams: A London Symphony

London Philharmonic Orchestra, Sir Roger Norrington

Frederick Delius: Paris – The Song of a Great City

Royal Liverpool Philharmonic Orchestra, Sir Charles Mackerras

Charles Ives: Central Park in the Dark

Chicago Symphony Orchestra, Michael Tilson Thomas


Κείμενο – επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – επιμέλεια έκδοσης: Αλεξάνδρα Περχανίδου

Σημ.: Το παρόν Πασχαλινό αφιέρωμα βρισκόταν στο στάδιο της τελικής μορφοποίησης, όταν, στις 15.04.2019, Μεγάλη Δευτέρα των Καθολικών, μέρος του ιστορικού Ναού της Παναγίας των Παρισίων, υπέστη ζημιές από καταστροφική πυρκαγιά. Έπειτα από σκέψη, αποφασίσαμε να μην τροποποιήσουμε τον αρχικό προγραμματισμό, όχι από έλλειψη σεβασμού έναντι του συμβάντος, αλλά, αντίθετα, επειδή πιστεύουμε πως, παρά τα πλήγματα, η ζωή οδεύει προς τα εμπρός,  η δε Ιστορία αντιστέκεται και θα συνεχίσει να αντιστέκεται πεισματικά στις όποιες (εσκεμμένες ή μη) αντιξοότητες λειτουργούν εις βάρος της.

Η δήλωση του Γιώργου Σεφέρη ενάντια στη χούντα

Η δήλωση του Γιώργου Σεφέρη ενάντια στη χούντα

Ο Γιώργος Σεφέρης στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας είχε επιλέξει τη σιωπή και την άρνηση να δημοσιεύει δουλειά του στην Ελλάδα. Μεταξύ 1967-68 βρίσκεται στις ΗΠΑ και οι πιέσεις για μια πολιτική του δήλωση είναι ασφυκτικές. Η υγεία του είναι κλονισμένη και φοβόταν μήπως μια δήλωση του εκτός των ελληνικών συνόρων για τη χούντα, δε θα του επέτρεπε να πεθάνει στην πατρίδα του. Δύο χρόνια πριν το θάνατό του, στις 28 Μαρτίου 1969, αποφάσισε να μιλήσει για πρώτη φορά δημόσια. Η δήλωσή του κατά της χούντας στο BBC έκανε μεγάλη αίσθηση και ο Σεφέρης παύτηκε από πρέσβης επί τιμή, ενώ του απαγορεύτηκε και να κάνει χρήση του διπλωματικού του διαβατηρίου.  Το 1969, επέστρεψε στην Ελλάδα.  Ο κορυφαίος ποιητής, δεν πρόλαβε να δει την πατρίδα του ελεύθερη. Άφησε την τελευταία του πνοή στην Αθήνα στις  20 Σεπτεμβρίου του 1971. Δύο ημέρες αργότερα, η εκκλησία της οδού Κυδαθηναίων γέμισε με κόσμο, νέους και φοιτητές στην πλειονότητά τους. Στη νεκρώσιμη πομπή προς το πρώτο νεκροταφείο μπροστά στην Πύλη του Αδριανού, το πλήθος σταμάτησε την κυκλοφορία και άρχισε να τραγουδά το (απαγορευμένο) τραγούδι του Μίκη Θεοδωράκη- σε στίχους Σεφέρη από το ποίημα του «Στο περιγιάλι το κρυφό». Η νεκρική πομπή ενώθηκε με το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί στο Α΄ νεκροταφείο. Το ανθρώπινο ποτάμι μετεξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες αντιδικτατορικές πορείες, όπως στην περίπτωση της κηδείας του Γεωργίου Παπανδρέου, τρία χρόνια νωρίτερα. 

Αθήνα, 22 Σεπτεμβρίου 1971. Η κηδεία του Γιώργου Σεφέρη.

Η δήλωση στο ΒΒC (28.3.1969) 

Πάει καιρός που πήρα την απόφαση να κρατηθώ έξω από τα πολιτικά του τόπου. Προσπάθησα άλλοτε να το εξηγήσω. Αυτό δε σημαίνει διόλου πως μου είναι αδιάφορη η πολιτική ζωή μας.
Έτσι, από τα χρόνια εκείνα, ως τώρα τελευταία, έπαψα κατά κανόνα να αγγίζω τέτοια θέματα. εξάλλου τα όσα δημοσίεψα ως τις αρχές του 1967 και η κατοπινή στάση μου – δεν έχω δημοσιέψει τίποτα στην Ελλάδα από τότε που φιμώθηκε η ελευθερία – έδειχναν, μου φαίνεται, αρκετά καθαρά τη σκέψη μου.

Μολαταύτα, μήνες τώρα, αισθάνομαι μέσα μου και γύρω μου, ολοένα πιο επιτακτικά, το χρέος να πω ένα λόγο για τη σημερινή κατάστασή μας. Με όλη τη δυνατή συντομία, να τι θα έλεγα:

Κλείνουν δυο χρόνια που μας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς ολωσδιόλου αντίθετο με τα ιδεώδη για τα οποία πολέμησε ο κόσμος μας και τόσο περίλαμπρα ο λαός μας στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο. Είναι μια κατάσταση υποχρεωτικής νάρκης, όπου όσες πνευματικές αξίες κατορθώσαμε να κρατήσουμε ζωντανές, με πόνους και με κόπους, πάνε κι αυτές να καταποντιστούν μέσα στα ελώδη στεκούμενα νερά.Δε θα μου ήταν δύσκολο να καταλάβω πως τέτοιες ζημιές δε λογαριάζουν πάρα πολύ για ορισμένους ανθρώπους. Δυστυχώς δεν πρόκειται μόνον γι’αυτό τον κίνδυνο. Όλοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους μας βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. `Οσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό.

Είμαι ένας άνθρωπος χωρίς κανένα απολύτως πολιτικό δεσμό και, μπορώ να το πω, μιλώ χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Βλέπω μπροστά μου τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο. Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι εθνική επιταγή.

Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω.

Ο «κόκκινος» Απρίλης του Χάρβαρντ

Ο «κόκκινος» Απρίλης του Χάρβαρντ

Ανοιξη του 1969. Ο χείμαρρος των φοιτητικών εξεγέρσεων στις ΗΠΑ συμπαρασύρει και το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Στις 8 Απριλίου του 1969 περίπου 300 μέλη του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων, Φοιτητές για μια Δημοκρατική Κοινωνία, αντανακλώντας τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, αναρτούν στην πόρτα του σπιτιού του προέδρου του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ μία λίστα με αιτήματα, δίνοντας έτσι την ταυτότητα των κινητοποιήσεων. Φοιτητές καταλαμβάνουν κτίρια του πανεπιστημίου και απέχουν από τα μαθήματά τους. Απεργούν για τον χτυπημένο συγκάτοικο από κλομπ, για την επιστροφή των υποτροφιών Paine Hall, για την κατάργηση του ROTC (Σώμα Εκπαίδευσης Εφέδρων Αξιωματικών), για να συντριβούν οι εταιρείες, για να ενταχθούν οι αφροαμερικανικές σπουδές.

«Απεργία επειδή δεν υπάρχει ποίηση στις διαλέξεις, επειδή τα μαθήματα είναι βαρετά, επειδή προσπαθούν να στραγγίξουν τη ζωή από μέσα σου, για να γίνεις άνθρωπος» είναι μερικά από τα αιτήματα που αναρτούν σε χειροποίητες αφίσες, συνήθως πάνω σε φύλλα εφημερίδων. Η κόκκινη γροθιά που σχεδίασε ο Χάρβεϊ Χάκερ γίνεται το εμβληματικό σύμβολο της εξέγερσης.

Ο Αλέξανδρος Τζώνης, νεαρός τότε καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, δεν είναι μόνο παρατηρητής αλλά ενεργός συμμέτοχος. Παραμένει δίπλα στους φοιτητές και συλλέγει ντοκουμέντα της εξέγερσης. Πενήντα χρόνια μετά, επαναφέρει καρέ-καρέ την ιστορική εκείνη απεργία στο Χάρβαρντ, παρουσιάζοντας για πρώτη φορά στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης το αρχειακό υλικό της συλλογής «Αλέξανδρου Τζώνη και Liane Lefaivre» στην έκθεση «Ανοιξιάτικοι Χείμαρροι».


Το αρχείο

Πενήντα τέσσερις (54) χειροποίητες αφίσες που τύπωσαν οι φοιτητές κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεών τους στο τυπογραφείο της Σχολής Ντιζάιν του Πανεπιστημίου αναδεικνύουν την πολιτική, πολιτισμική και καλλιτεχνική τους αξία δίπλα στο αρχείο του Γιώργου Κωστάκη με τις πειραματικές καλλιτεχνικές και προπαγανδιστικές εκτυπώσεις της Ρωσικής Πρωτοπορίας πριν και μετά την Επανάσταση του 1917.

Πώς θυμάται τις ημέρες της απεργίας ο ομότιμος –σήμερα– καθηγητής του Πανεπιστημίου Τεχνολογίας του Delft, Αλέξανδρος Τζώνης; Ως «μια συναρπαστική περίοδο ακτιβισμού, ονειροπόλησης, δημιουργικής ανοιχτής συζήτησης, ημερών κοινότητας, σπάνιες εμπνευσμένες στιγμές δημόσιας έκστασης που συμβαίνουν περιοδικά αλλά όχι τόσο συχνά.

Θυμάμαι έντονα τη φρενίτιδα να προλάβω πολλές δουλειές, ενώ ακολουθούσα τις πολιτιστικές-πολιτικές εξελίξεις όχι μόνο ως παρατηρητής ή ως ιστορικός αλλά ως ενεργός συμμέτοχος.

«Ζούσα σε ένα διαμέρισμα ακριβώς απέναντι από την αυλή του Χάρβαρντ, η οποία συχνά γέμιζε με δακρυγόνα που πετούσε η αστυνομία στους διαδηλωτές. Το γραφείο μου βρισκόταν στο Hunt Hall (ένα θαυμάσιο νεοκλασικό κτίριο που σήμερα είναι κατεδαφισμένο) στην καρδιά της αυλής, όπου έγραφα άρθρα για τα γεγονότα και συμπλήρωνα κομμάτια για ένα νέο βιβλίο. Δίδασκα κοντά στο Robinson Hall και ταυτόχρονα καθοδηγούσα μια μικρή ομάδα φοιτητών να εκδώσουν ειδικό τεύχος περιοδικού (Ανοιξη 1969) των ριζοσπαστικών εκδόσεων της εποχής».

Ο Αλέξανδρος Τζώνης στο διαμέρισμά του στη λεωφόρο Massachusetts, στο Harvard Yard, Απρίλιος 1969.

– Πώς ήταν το κλίμα που πυροδότησε την απεργία;

– Με πολύ λίγες εξαιρέσεις, τίποτα το επαναστατικό δεν έμοιαζε να παρενοχλεί την ακαδημαϊκή ρουτίνα στις αρχές του 1960. Ωστόσο, έπειτα από μία αλυσίδα δολοφονιών (Μάλκολμ Χ, Κινγκ, Ρόμπερτ Κένεντι), αστικών ταραχών και φυλετικής βίας, η σωρεία ειδήσεων από τον χαμένο, βάρβαρο πόλεμο του Βιετνάμ, το άγνωστο κόστος του Ψυχρού Πολέμου, η αυξανόμενη καταστροφή του περιβάλλοντος άλλαξαν ραγδαία το κλίμα τέλη της δεκαετίας του 1960.


– Είχε προηγηθεί ποτέ παρόμοια κινητοποίηση στο Χάρβαρντ;

– Τίποτα παρόμοιο σε κλίμακα και σε ένταση όπως τα γεγονότα της δεκαετίας του ’60. Ωστόσο, ποτέ στις ΗΠΑ δεν είχαν αντιμετωπίσει ένα τέτοιο πλήθος κρίσεων, οι οποίες συνέπεσαν με ακατάλληλες ηγεσίες, πολιτικές, πνευματικές και ακαδημαϊκές, συντηρητικές, αδρανείς και αλαζονικές, ανίκανες να διαχειριστούν την αυξανόμενη στρατιωτική, φυλετική, πολιτική και περιβαλλοντική κρίση της εποχής εκείνης.

– Η απεργία σε ένα κορυφαίο διεθνώς πανεπιστήμιο τι αντίκτυπο είχε στην εκπαιδευτική κοινότητα, στην κοινωνία και στην κυβέρνηση;

– Το Χάρβαρντ δεν ήταν το πρώτο που εξεγέρθηκε. Αρχές της δεκαετίας του 1960 εμφανίστηκαν πρωτόγνωρες διαμαρτυρίες στις ΗΠΑ, στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, σχεδόν ταυτόχρονα στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν στο Αν Αρμπορ, όπου εισήγαγαν έναν νέο θεσμό ανοιχτού δημόσιου διαλόγου-διδασκαλίας εστιασμένο στα παγκόσμια επίκαιρα προβλήματα. Ωστόσο, η πιο σημαντική διαμαρτυρία στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια στη Νέα Υόρκη προκάλεσε την άνοδο των φοιτητικών διαμαρτυριών σε ολόκληρο το έθνος και τον κόσμο. Μπορούμε να πούμε ότι ακόμα και γαλλικός Μάης του ’68 ήταν επακόλουθο των γεγονότων στο Κολούμπια. Τα πρώτα σημαντικά αντιπολεμικά επεισόδια του Χάρβαρντ συνέβησαν στις 25 Οκτωβρίου του 1967 και στις 12 Δεκεμβρίου του 1968. Οι ομιλίες διαμαρτυρίας, οι καταλήψεις πανεπιστημιακών κτιρίων καθώς και η επιθετική δράση της αστυνομίας κατάφεραν να ριζοσπαστικοποιήσουν τους περισσότερους από τους «ασυνείδητους» φοιτητές μέχρι εκείνη τη στιγμή.


– Τι πέτυχαν οι φοιτητές από την εξέγερση; Πόσο σημαντική αποδεικνύεται σήμερα;

– Αυτό είναι ένα μάλλον αμφιλεγόμενο ζήτημα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, φαινόταν ότι οι φοιτητές των ΗΠΑ είχαν κερδίσει. Αλλά ήταν μόνο μια βραχυπρόθεσμη νίκη. Στις ΗΠΑ, όπως και στη Γαλλία, οι φοιτητικές διαμαρτυρίες πυροδότησαν την άνοδο των συντηρητικών. Οι πιο ριζοσπαστικές πολιτικές που προωθούνται με θόρυβο από τους «επαναστάτες της δεκαετίας του ’60» προσαρμόστηκαν αθόρυβα στους παραδοσιακούς τρόπους μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και οι περισσότεροι πρώην ριζοσπάστες έγιναν επιχειρηματίες. Εξετάζοντας αντικειμενικά την κατάσταση στις ΗΠΑ σήμερα, ο ρατσισμός, ο αρσενικός σοβινισμός, η αστική βία, η έλλειψη στέγης, η απειλή της παγκόσμιας καταστροφής, η οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική ανισότητα δεν φαίνεται να έχουν μειωθεί.


– Διακρίνονται το ίδιο πάθος και η ίδια ορμή στις σημερινές φοιτητικές κινητοποιήσεις;

– Νομίζω ότι δεν υπάρχει σήμερα φοιτητικό κίνημα που να μοιάζει με τον εξαιρετικά δημιουργικό ακτιβισμό της δεκαετίας του 1960 και του 1970. Δεν είναι περίεργο, δεδομένου ότι οι γεωπολιτικές, δημογραφικές, κοινωνικοοικονομικές ή ακόμα και οικολογικές συνθήκες είναι τόσο εντυπωσιακά διαφορετικές.

– Πόσο πρωτοποριακό ήταν το τυπογραφείο του Χάρβαρντ όπου τυπώθηκαν οι αφίσες;

– Ηταν μια χαλαρή ομάδα αποφασισμένων διαδηλωτών αυτοαποκαλούμενων Συνεταιρισμός Απεργούντων Καλλιτεχνών, των Strike Artists. Σε κάποιο βαθμό τους συντόνιζε ο Χάρβεϊ Χάκερ, ο φοιτητής που έκανε τη σφιχτή γροθιά διαχρονικό εμβληματικό σήμα της Απεργίας του Χάρβαρντ αλλά και ολόκληρης της δεκαετίας του 1960 σε όλον τον κόσμο. Οι φοιτητές τότε δεν δημιουργούσαν για να κάνουν «τέχνη» ή «πολιτισμό». Εργάζονταν με οργή και με την ελπίδα «να αλλάξουν τον κόσμο», με την πεποίθηση ότι η τέχνη τους μπορεί να τον αλλάξει.


– Πώς ξεκίνησε η δική σας συλλογή;

– Δεν είμαι συλλέκτης. Συγκέντρωσα τις αφίσες μαζί με ένα πολύ μεγαλύτερο αριθμό «μυστικών» ντοκουμέντων, εξαιτίας μιας εκδοτικής αποστολής που μου ανέθεσαν για να φτιάξω ένα είδος «εγκυκλοπαίδειας» επαναστατικών εγγράφων ανταρτών όχι μόνο των Αμερικανών αλλά και Ολλανδών, Γερμανών, Αγγλων, Ιταλών και Γάλλων.

– Στην εποχή της κοινωνικής δικτύωσης έχουν θέση τα τυπωμένα μηνύματα;

– Ολες οι προφητείες για το τέλος της χειροποίητης τέχνης και του φυσικού τυπωμένου βιβλίου έχουν αποδειχθεί λανθασμένες. Οι τιμές τους αυξάνονται. Μαζί και η αξία των αφισών


Η απόφαση του Αλέξανδρου Τζώνη να παρουσιάσει τη συλλογή στη Θεσσαλονίκη δεν είναι τυχαία. Οι δεσμοί του με την πόλη ως εγγονός του αρχιτέκτονα του μεσοπολέμου Αλέξανδρου Τζώνη που άφησε την υπογραφή του (Μέγαρο Εράτυρα, ξενοδοχείο «Αστόρια») στον ανασχεδιασμό της μετά την πυρκαγιά του 1917, είναι ισχυροί. «Η ιδέα να εκτεθούν δίπλα δίπλα δημιουργίες που καθοδηγούνται από το όραμα για απελευθέρωση, με συγκίνησε» ομολογεί.


«Η Θεσσαλονίκη έχει τεράστιες δυνατότητες»

Μπορεί να τον κέρδισε η Αρχιτεκτονική αλλά η αγάπη του ως φοιτητής ήταν το θέατρο και ο κινηματογράφος. Εργάστηκε σε θρυλικές παραστάσεις (της Κάλλας, «Ορνιθες» του Κουν) ως βοηθός του Τσαρούχη και ως καλλιτεχνικός διευθυντής στην ταινία «Ποτέ την Κυριακή». Πήγε στο Γέιλ (1961) για να σπουδάσει Δραματική. Επέστρεψε, όμως, στην Αρχιτεκτονική. Πώς βλέπει την αρχιτεκτονική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης. «Εζησα μισό χρόνο (άνοιξη του ’45) στο Μέγαρο Εράτυρα. Πήγα στο Πειραματικό Νηπιαγωγείο που σχεδίασε ο Πικιώνης μαζί με τον παππού μου. Αξέχαστες παραμένει η ανάμνηση της πόλης, η συμπαγής χωρική της διαμόρφωση, η κρυμμένη της τάξη που ένιωθα. Ποτέ δεν σταμάτησα να θεωρώ τη Θεσσαλονίκη ως μία πόλη με τεράστιες δυνατότητες».

Δίπλα στο αρχείο του Γιώργου Κωστάκη με τις εκτυπώσεις τις Ρωσικής Πρωτοπορίας (πάνω, Γκούσταβ Κλούτσις, εξώφυλλο για το περιοδικό «Μπριγάδα Καλλιτεχνών», 1931) εκτίθενται 54 αφίσες από την εξέγερση του Χάρβαρντ. © ΚΡΑΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ – ΣΥΛΛΟΓΗ ΚΩΣΤΑΚΗ

Πηγή: Η Καθημερινή

Ο Iντι Αμίν Νταντά στην εξουσία


Ο Iντι Αμίν Νταντά στην εξουσία

Ένας από τους πιο διάσημους Αφρικανούς δικτάτορες, ο Ιντι Αμίν Νταντά της Ουγκάντας, ταύτισε το όνομά του με τη θηριωδία, τον ρατσισμό και την κατάφωρη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο Αμερικανός πρέσβης στην Ουγκάντα Τόμας Μέλαντι θα τον χαρακτήριζε αργότερα «Χίτλερ της Αφρικής».

Στις 15 Ιανουαρίου του 1971 ο Αμίν Νταντά ανέτρεψε με πραξικόπημα και σχετική ευκολία τον πρόεδρο Μίλτον Ομπότε, που βρήκε καταφύγιο στο Ναϊρόμπι της Κένυας. Το πραξικόπημα, όπως παρατηρούσε η CIA, εκδηλώθηκε ως συνέχεια των διαφωνιών των δύο ανδρών που είχαν ξεκινήσει μερικούς μήνες νωρίτερα με πιθανή αφορμή τον ανασχηματισμό της ανώτατης στρατιωτικής διοίκησης, που αποδυνάμωνε τη θέση του Αμίν ως αρχηγού του στρατού. Ως στόχος του πραξικοπήματος παρουσιαζόταν η κάθαρση της Ουγκάντας από διεφθαρμένους κρατικούς αξιωματούχους, η εκδίωξη του Ομπότε, που μαζί με τη φυλή του, τους Langi, κατηγορούνταν ότι πλούτιζαν εις βάρος του «κοινού ανθρώπου», και η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών στην κυβέρνηση. Σύντομα υποτίθεται ότι οι πολιτικοί κρατούμενοι θα απελευθερώνονταν και η χώρα θα οδηγούνταν σε ελεύθερες εκλογές.

Γεννημένος το 1925 στο Koboko, μια επαρχία του Δυτικού Νείλου, από πατέρα Kakwa και μητέρα Lugbara, μετά τον χωρισμό των γονιών του ο Αμίν εγκαταστάθηκε με τη μητέρα του στο Lugazi της Ουγκάντας. Εχοντας φοιτήσει στο σχολείο μέχρι την τετάρτη τάξη, κατετάγη το 1946 ως στρατιώτης στον βρετανικό αποικιακό στρατό (King’s African Riffles) και πολέμησε εναντίον των εθνικιστών Μάου-Μάου στην Κένυα μέχρι τη δεκαετία του 1960.

Επιστροφή ομήρων στο Ισραήλ μετά την επιχείρηση «Εντεμπε». ASSOCIATED PRESS

Στις 9 Οκτωβρίου του 1962 η Ουγκάντα κέρδιζε την ανεξαρτησία της από τους Βρετανούς και λίγο αργότερα ο Μίλτον Ομπότε σχημάτιζε κυβέρνηση. Ενα έτος νωρίτερα, ο Αμίν είχε γίνει σταδιακά ένας από τους μόλις δύο υπολοχαγούς της Ουγκάντας. Μετά την ανεξαρτητοποίηση της χώρας, παρά τη βρετανική βούληση να ασκηθεί στον Αμίν δίωξη για παράβαση στρατιωτικών εντολών και για θηριωδίες στα σύνορα Ουγκάντας – Κένυας, ο Ομπότε τον προστάτευσε και το 1962 αυτός προήχθη σε λοχαγό και το επόμενο έτος σε ταγματάρχη, οπότε και επελέγη για εκπαίδευση στη βρετανική σχολή πεζικού Wiltshire. Η στάση του στρατεύματος το 1964 με αίτημα τη γενικότερη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, όμοια της Force Publique στο Κονγκό μετά την ανεξαρτησία του 1960, αναβάθμισε τη θέση του στρατού στην πολιτική σκηνή της χώρας. Ο Αμίν προήχθη σε συνταγματάρχη και τελικά, το 1970, σε αρχηγό του στρατού. Και το 1971 κατέλαβε την εξουσία.

Καταστροφή της εγχώριας ελίτ και εκδίωξη των ξένων

Η άνοδος του Αμίν στην εξουσία οδήγησε σε τρομερές διώξεις στο εσωτερικό. Σύμφωνα με έκθεση της CIA, το βασικότερο χαρακτηριστικό της διακυβέρνησής του ήταν η καταστροφή της εγχώριας ελίτ, δηλαδή των δικαστών, των ανώτατων κρατικών υπαλλήλων, των ακαδημαϊκών, της (περιορισμένης) επαγγελματικής ελίτ, των υψηλόβαθμων αξιωματικών του στρατού και της αστυνομίας που προέρχονταν από αντίπαλες φυλές.

Τον Αύγουστο του 1972 ο Αμίν διέταξε τους Ασιάτες της Ουγκάντας να εγκαταλείψουν τη χώρα, κατηγορώντας τους για σαμποτάζ της οικονομίας και ενθάρρυνση της διαφθοράς. Αυτοί είχαν έρθει από την Ινδία, το Πακιστάν και τη Βεγγάλη με τους Αγγλους αποικιοκράτες, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη του σιδηροδρομικού δικτύου της Ανατολικής Αφρικής και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας της 1960 διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο στον εμπορικό και επιχειρηματικό τομέα της χώρας, προκαλώντας την εχθρότητα των γηγενών. Ετσι, τα διαβατήρια και οι άδειες παραμονής ανακαλούνταν «για κάθε άτομο ασιατικής καταγωγής και υπηκοότητας Ηνωμένου Βασιλείου, Ινδίας, Πακιστάν ή Μπανγκλαντές» και πολλοί από αυτούς κακοποιήθηκαν ή σκοτώθηκαν στα σπίτια τους από τον στρατό.

Παράλληλα, στα μέσα του 1972, οι Βρετανοί φοβούνταν για σφαγές 7.000 υπηκόων τους στην Ουγκάντα. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον, σε συνομιλία του με τον σύμβουλο Εθνικής Ασφαλείας Χένρι Κίσινγκερ, εμφανίστηκε εξαγριωμένος καθώς θεωρούσε ότι οι Δυτικοευρωπαίοι δεν έκαναν τίποτα για να προστατεύσουν τους λευκούς στην Αφρική.

Η οκτάχρονη παραμονή του Ιντι Αμίν Νταντά στην εξουσία χαρακτηρίστηκε από θηριωδίες και ρατσισμό. ASSOCIATED PRESS

Σε υπόμνημά του προς τον Νίξον δύο μήνες αργότερα, ο Κίσινγκερ εξέφραζε φόβους ότι έχοντας εκδιώξει τους Εβραίους και 45.000 Ασιάτες από την Ουγκάντα, ο Αμίν βάδιζε προς μία «κάθαρση της χώρας του από ξένες επιρροές» ώστε να οικοδομήσει τη φυλετική μουσουλμανική χώρα που ονειρευόταν. Οι Βρετανοί, που είχαν μειωθεί από 7.000 σε 3.400 μέσα σε τρεις μήνες, οι χριστιανικοί πληθυσμοί και οι ιεραπόστολοι της Ουγκάντας αποτελούσαν τους επόμενους στόχους.

Οι διώξεις αυτές είχαν καταστροφικές συνέπειες για την οικονομία της χώρας, καθώς την απογύμνωναν από απολύτως αναγκαίο τεχνικό προσωπικό, που θα ήταν αδύνατον να αναπληρωθεί σε λιγότερο από μία γενιά.

Περιφερειακές πιέσεις και εξωτερικές σχέσεις

Η Ανατολική Αφρική είχε αποτελέσει μία υποσχόμενη περιφέρεια της ηπείρου και οι Δυτικοί παρέμεναν αισιόδοξοι για τη σταθερότητα και την ανάπτυξή της. Η συνεργασία μεταξύ Κένυας, Ουγκάντας, Τανζανίας και Ζάμπιας είχε θεσμοθετηθεί υπό την Κοινότητα Ανατολικής Αφρικής (EAC). Η αλλαγή καθεστώτος στην Ουγκάντα επέβαλε μία νέα πραγματικότητα στην περιοχή και προκάλεσε ανησυχία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Αμερικανοί έπρεπε πλέον να ασχοληθούν με τον «ρατσιστή, αλλοπρόσαλλο και απρόβλεπτο, βίαιο, ανόητο, φιλοπόλεμο, ανορθολογικό, γελοίο μιλιταριστή» Αμίν. Οι ΗΠΑ διερευνούσαν μία πιθανή προσέγγιση των Βρετανών με την Κένυα και τον ορισμό ενός διαμεσολαβητή (πιθανώς τον πρόεδρο της Κένυας, Τζόμο Κενυάτα) με σκοπό τη διασφάλιση της «αποτελεσματικής EAC» και άλλων περιφερειακών οργανισμών. Ομως, η αμερικανική πρεσβεία στο Λονδίνο σε τηλεγράφημά της προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ήταν εξαιρετικά αποθαρρυντική σχετικά με την επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος, καθώς υποστήριζε ότι τα βρετανικά συμφέροντα απαιτούσαν μία κυβέρνηση χωρίς τον Ομπότε.

Παράλληλα, η Σοβιετική Ενωση παρείχε μαζική στήριξη στο καθεστώς: κατά το διάστημα 1973-1978 υπήρξε ο βασικός προμηθευτής όπλων στην Ουγκάντα. Την ίδια στιγμή, οι μυστικές υπηρεσίες της Ουγκάντας είχαν οργανωθεί από την Ανατολική Γερμανία και τους Παλαιστίνιους και ασκούσαν τρομοκρατία στο εσωτερικό. Η σοβιετική βοήθεια άρχισε να φθίνει το 1975, όταν ο Αμίν αρνήθηκε να πολεμήσει στην Ανγκόλα.

Το 1972, ενώ ο Αμίν κατηγορούσε τον πρόεδρο της Τανζανίας Τζούλιους Νιερέρε για στήριξη στον Ομπότε, ο Μουαμάρ αλ Καντάφι της Λιβύης έστειλε στην Ουγκάντα στρατεύματα και όπλα, στο όνομα της «ισλαμικής αλληλεγγύης». Ο Αιγύπτιος πρόεδρος Ανουάρ Σαντάτ υποσχέθηκε το ίδιο. Η Ζάμπια και η Γκάνα αντέδρασαν έντονα. Μια εφημερίδα, φιλικά προσκείμενη στην κυβέρνηση της τελευταίας, έγραφε ότι ο Οργανισμός Αφρικανικής Ενότητας (OAU) πέθαινε λόγω των Αράβων και ο Καντάφι κάρφωνε το φέρετρό της. Τον Οκτώβριο του 1973, εν μέσω του πολέμου του Γιομ Κιπούρ, ο Αμίν δήλωνε ότι τελικά «ο Χίτλερ είχε δίκιο που έκαψε έξι εκατομμύρια Εβραίους», και καλούσε τη Σοβιετική Ενωση να παράσχει στους Αραβες πολεμικό υλικό «εναντίον της σιωνιστικής επιθετικότητας».

Εκτέλεση αντικαθεστωτικού. ASSOCIATED PRESS

Αποδυνάμωση και πτώση εν μέσω πολέμου το 1979

Στις 27 Ιουνίου του 1976, οι σχέσεις Ουγκάντας – Ισραήλ περιπλέχθηκαν περισσότερο. Ενα αεροσκάφος της Air France που πετούσε από το Τελ Αβίβ με προορισμό το Παρίσι έπεσε θύμα αεροπειρατείας από Παλαιστινίους του PFLP και Γερμανούς των Επαναστατικών Πυρήνων, που είχαν επιβιβαστεί σε ενδιάμεση στάση στο Ελληνικό. Το αεροσκάφος πέταξε προς τη Βεγγάζη της Λιβύης, όπου ανεφοδιάστηκε και συνέχισε για την Καμπάλα της Ουγκάντας, στο έδαφος της οποίας ανέπτυσσε έντονη δραστηριότητα η παλαιστινιακή PLO. Αίτημα ήταν η απελευθέρωση Παλαιστινίων φυλακισμένων. Οι Ισραηλινοί αρνήθηκαν τη διαπραγμάτευση με τρομοκράτες και οργάνωσαν την υποδειγματική επιχείρηση

«Εντεμπε» της Μοσάντ, απελευθερώνοντας τους Ισραηλινούς ομήρους.

Τελικά, μετά την εισβολή στην Τανζανία, που οδήγησε σε πόλεμο, εν μέσω οικονομικής κατάρρευσης και εσωτερικής αποδυνάμωσής του, ο Αμίν αναγκάστηκε να καταφύγει στη Λιβύη στις 11 Απριλίου του 1979, μετά την κατάληψη της Καμπάλα από τις δυνάμεις του Νυερέρε.

Οπως παρατηρούσαν για την εξουσία του Αμίν οι Αμερικανοί, «αυτό που συμβαίνει στην Ουγκάντα (…) δεν έχει σε τίποτα να κάνει με την αποικιοκρατία, τον εθνικισμό ή με την ιδεολογική διαμάχη Ανατολής και Δύσης, αλλά είναι μόνο ένας ωμός φυλετισμός». Αν και αρχικά υποστηρίχθηκε από τους Βρετανούς, ο Αμίν υπήρξε εχθρικός προς τη Δύση. Παρότι αρχικά συζητούσε με τον δικτάτορα του Κονγκό, Μομπούτου Σέσε-Σέκο, τη δημιουργία μιας ζώνης αντικομμουνιστικών, αντιαραβικών κρατών (Αιθιοπία, Κένυα, Ουγκάντα, Κονγκό) που θα συγκρατούσε τον ριζοσπαστισμό προς τον Νότο, η πολιτική του υπήρξε αποσταθεροποιητική τόσο για την Ανατολική Αφρική όσο και για την αφρικανική ενότητα γενικότερα, καταλήγοντας να εκφράζει τον αραβικό εξτρεμισμό και έναν ακραίο αντισημιτισμό. Για τους Αμερικανούς υπήρξε «ό,τι πιο ριζοσπαστικό, με την έννοια του εξτρεμιστή και όχι του αριστερού», είχε αναδείξει η μετα-αποικιακή Αφρική. Ο Αμίν Νταντά θα έμενε στην ιστορία ως ένας από τους πιο αιμοσταγείς Αφρικανούς δικτάτορες της δεκαετίας του 1970, με το όνομά του δίπλα σε αυτά των Ζαν Μπεντέλ Μποκάσα και Μομπούτου Σέσε-Σέκο.

* Ο κ. Αναστάσιος Πανουτσόπουλος είναι υποψήφιος διδάκτωρ Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας στο ΕΚΠΑ.

Πηγή: Η Καθημερινή


Μανόλης Ανδρόνικος: Ο άνθρωπος που ανέσυρε από τη λήθη το μακεδονικό μεγαλείο

Μανόλης Ανδρόνικος: Ο άνθρωπος που ανέσυρε από τη λήθη το μακεδονικό μεγαλείο

«Είναι ασύλητος! Είναι κλειστός!», αναφώνησε ο διαπρεπής αρχαιολόγος μην κρύβοντας την έκπληξή του όταν η σκαπάνη του σκόνταψε πάνω στον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο που πρωτοαντίκριζε ποτέ.

«Στηριγμένος λοιπόν σε ισχυρές αρχαιολογικές ενδείξεις, νομίζω πως έχω το δικαίωμα να πω ότι ο μεγάλος μακεδονικός τάφος μπορεί να ανήκει στον Φίλιππο Β’», δήλωσε λίγες μέρες αργότερα, στέλνοντας την Ελλάδα για πολλούς μήνες στα πρωτοσέλιδα του παγκόσμιου Τύπου.

Ήταν στις 8 Νοεμβρίου 1977 όταν ο καθηγητής αρχαιολογίας Μανόλης Ανδρόνικος και η ομάδα του βρέθηκαν μπροστά στο αρχαιολογικό εύρημα που θα προκαλούσε οικουμενική συγκίνηση αλλά και μια πρωτόγνωρη κινητοποίηση της επιστημονικής κοινότητας. Τα νέα των επόμενων εβδομάδων θα έκαναν πολλές φορές τον γύρο της υφηλίου, μιας και μέσα στον ασύλητο μακεδονικό τάφο που αποκάλυψε η αρχαιολογική εμμονή του Ανδρόνικου των 26 ολόκληρων ετών θα βρισκόταν μια ολόχρυση λάρνακα, η οποία είχε αποθηκεύσει για τόσους και τόσους αιώνες τα οστά του μακεδόνα βασιλιά Φιλίππου, του πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου!

Στις 24 Νοεμβρίου, ο Ανδρόνικος προβαίνει με την απροσχημάτιστη απλότητά του στην ανακοίνωση της ανακάλυψης στην αίθουσα τελετών της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αφήνοντας άπαντες με το στόμα ανοιχτό. Πριν από την ανακοίνωση, ο διαπρεπής αρχαιολόγος έχει κάνει δύο τηλεφωνήματα: στον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνο Τσάτσο.

Η ανασκαφή της Βεργίνας έμελλε να σφραγίσει την επιστημονική διαδρομή του Ανδρόνικου, αν και ο ίδιος ήταν μια πολυδιάστατη προσωπικότητα που δεν μπορεί να περιγραφεί μόνο από την κολοσσιαίας αρχαιολογικής σημασίας ανακάλυψή του. Ο επίμονος αρχαιολόγος ήταν ταυτοχρόνως ένας πολύ μεγάλος πανεπιστημιακός δάσκαλος, ένας συνειδητοποιημένος πολίτης και ένας άνθρωπος που σημάδεψε γενικά όλους όσοι είχαν την τύχη να συνεργαστούν μαζί του ή να ακούσουν τις διαλέξεις του.

Η δήλωση του Μανόλη Ανδρόνικου το πρωινό της 24ης Νοεμβρίου 1977 σφράγισε τη μοίρα της μακεδονικής ιστορίας και άλλαξε τα δεδομένα της αρχαιολογικής έρευνας. Μετά τη μέρα αυτή, τίποτα δεν θα ήταν το ίδιο στα αρχαιολογικά πράγματα της χώρας μας…

Πρώτα χρόνια

Ο Μανόλης Ανδρόνικος (που επιθυμούσε να αναγράφεται το όνομά του με «όμικρον») γεννιέται στις 23 Οκτωβρίου 1919 στην Προύσα της Μικράς Ασίας. Για τα παιδικά του χρόνια δεν είναι και πολλά γνωστά, παρά μόνο ότι μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 κατέφτασε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη, όπου και γράφτηκε το 1936 στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου.

Ήδη από παιδί αγάπησε τις τέχνες και τα γράμματα, καθώς η ποίηση ήταν γι’ αυτόν το διαχρονικό καταφύγιο από τις δυσκολίες της προσφυγιάς, και ίδρυσε κάποια στιγμή τον καλλιτεχνικό και φιλολογικό όμιλο «Η Τέχνη». Και τότε τον κερδίζει η αρχαιολογία, μέσω μιας σειράς σημαδιών της μοίρας. Ας τον ακούσουμε: «Τον πρώτο χρόνο στο πανεπιστήμιο άκουσα όλους τους καθηγητές που είχα τότε, τον Κακριδή, τον Θεοδωρακόπουλο, τον Αποστολάκη, τον Θεοδωρίδη. Αλλά ανάμεσα σ’ όλους ήταν ένας παράξενος θα ’λεγα δάσκαλος, ο Ρωμαίος. Ήταν κακός ομιλητής, δεν ήταν όμορφος, δεν είχε τίποτα εξωτερικά γοητευτικό. Αλλά μέσα από τη δυσκολία του λόγου του και τη μονότονη θα έλεγα διδασκαλία του, σου κάρφωνε ορισμένα πράγματα. Μας δίδασκε για τους Κούρους, κάτι που δεν το ήξερα καθόλου. Παράλληλα, ήρθε μια άλλη περίεργη σύμπτωση: Ένας συμφοιτητής και φίλος μου, ο Θηστέρης ο Γιώργος, ήταν αρραβωνιασμένος με μια κοπέλα που ήταν χορεύτρια κλασικού χορού. Καθώς μια μέρα μελετούσαμε με τον Γιώργο στα εκμαγεία και ήρθε να τον πάρει, μας είπε τι πόνο έχει το χέρι του γλύπτη και μας εξήγησε με το ίδιο της το κορμί τι σημαίνει χαρά, πόνος, λύπη, ενθουσιασμός. Μας τα έδειξε και στα αρχαία αγάλματα. Αυτή η περίεργη συγκυρία μ’ έκανε να βλέπω με άλλο μάτι και τα αρχαία αγάλματα και να ακούω και με άλλο αυτί τη διδασκαλία του Ρωμαίου».

Και τότε τον καλεί η Βεργίνα, χωρίς ακόμα να το γνωρίζει ο ίδιος: «Ακόμη μια συγκυρία, ήταν ότι ο Ρωμαίος από την πρώτη κιόλας χρονιά με πήρε μαζί του στην ανασκαφή της Βεργίνας. Αυτό μπορώ να πω ότι σφράγισε τη ζωή μου. Τελείωσα το πανεπιστήμιο το 1941. Από το 1938, τότε με το δάσκαλο μου, τον Ρωμαίο, πηγαίναμε στη Βεργίνα στην ανασκαφή του ανακτόρου δύο φορές το χρόνο. Αυτές ήταν οι πρώτες αρχαιολογικές μου εμπειρίες, μαζί με τις εμπειρίες που είχα και από τη διδασκαλία του στο πανεπιστήμιο, αλλά και από όσα μας έλεγε στα ξενύχτια που κάναμε στο μικρό προσφυγικό σπίτι της Βεργίνας, όπου έμενε».

Ολοκληρώνοντας τις σπουδές του το 1941, διορίζεται φιλόλογος σε γυμνάσιο του Διδυμότειχου, αν και σύντομα θα τον καλούσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Ανδρόνικος κατέφυγε στη Μέση Ανατολή, κατατάχτηκε στις ελληνικές δυνάμεις και πήρε μέρος σε διάφορες πολεμικές επιχειρήσεις, υπηρετώντας το στράτευμα ως λοχίας. Επιστρέφοντας στη Θεσσαλονίκη το 1945, πιάνει δουλειά στα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια «Σχοινά»: «Ήταν μια ωραία εμπειρία για μένα. Είχα καλά παιδιά, μαθήτριες -ήταν γυμνάσιο θηλέων- και θυμούμαι με συγκίνηση που μπόρεσα και δίδαξα όπως ήθελα και τα αρχαία ελληνικά και τα νια ελληνικά. Και έτσι αισθάνομαι μια ικανοποίηση, όταν θυμάμαι ότι το 1946 πρωτοδίδαξα τον Ελύτη. Το “Άσθμα πένθιμον και ηρωικό”, που μόλις γύρισα από τη Μέση Ανατολή το είχα βρει στο Τετράδιον Δεύτερον. Δίδαξα και Σεφέρη και “Ερωτόκριτο’’ και άλλη ποίηση, την οποία πάντα αγαπούσα».

Αφού περάσει μερικά χρόνια ως εκπαιδευτικός, ο Ανδρόνικος διορίζεται το 1949 επιμελητής αρχαιοτήτων στην εφορεία Κεντρικής Μακεδονίας και το 1952 αναλαμβάνει πανεπιστημιακή θέση στο Αριστοτέλειο (καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας). Η δίψα του για γνώση θα τον φέρει τη διετία 1954-1955 με υποτροφία στην Οξφόρδη, όπου θα βρεθεί δίπλα στον μεγάλο αρχαιολόγο sir John Beazley, που «ήταν ο μεγαλύτερος αρχαιολόγος ασφαλώς του 20ού αιώνα, αλλά ίσως και όλων των εποχών».

Ο φωτισμένος δάσκαλος, ο «πατέρας» της αρχαίας ελληνικής αγγειογραφίας, ενσταλάζει στον Ανδρόνικο ακόμα μεγαλύτερο πάθος για την κλασική αρχαιολογία και εκείνος τον ανταμείβει με τη διατριβή του «Λακωνικά ανάγλυφα», με την οποία και θα εκλεγεί υφηγητής Αρχαιολογίας στο ΑΠΘ το 1957. Από το 1964, ο Ανδρόνικος ήταν τακτικός πια καθηγητής της έδρας.

Τα χρόνια που εργαζόταν ως καθηγητής μέσης εκπαίδευσης στη Θράκη του χάρισαν ωστόσο και τη γυναίκα της ζωής του. Το 1949 παντρεύεται την Ολυμπία Κακουλίδου, την ακούραστη συμπαραστάτριά του στην ανασκαφική οδύσσεια της Βεργίνας, που όπου να ’ναι θα ξεκινήσει: «Στη σχολή Σχοινά είχα μιαν άλλη τύχη. Γνώρισα τη γυναίκα μου, την Όλια, η οποία μου παραστάθηκε πάρα πολύ σε όλη την ανασκαφική προσπάθεια, γιατί μοιράστηκε μαζί μου τις ταλαιπωρίες. Τουλάχιστον τις ταλαιπωρίες των πρώτων χρόνων που ήταν πολύ μεγάλες. Υπάρχει και μια ακόμα σύμπτωση, ότι διορίστηκα στην Αρχαιολογική Υπηρεσία αμέσως μετά το γάμο μου»…

Η αρχαιολογική ανασκαφή της Βεργίνας

Παλιός γνώριμος της Βεργίνας ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια, ο Ανδρόνικος πρωτοστάτησε αρχαιολογικά σε διάφορες ανασκαφές της ευρύτερης περιοχής της Μακεδονίας (Θεσσαλονίκη, Βέροια, Νάουσα, Κιλκίς, Χαλκιδική κ.α.), αν και σύντομα θα έστρεφε το επιστημονικό του ενδιαφέρον στη Βεργίνα. Ο αγώνας του τιτάνιος και γεμάτος εμπόδια. Στο ξεκίνημα θα ανασκάψει 32 τύμβους της πρώιμης εποχής του σιδήρου, ενώ θα ολοκληρώσει και την ανασκαφή του ανακτόρου της Βεργίνας. Το 1952 αρχίζει τις ανασκαφές της Μεγάλης Τούμπας. Αρχικά απογοητεύεται, αφού ανακαλύπτει τρεις τάφους που έχουν όμως συληθεί. «Η πρώτη άμεση αντίδραση που δοκίμασα ήταν μια έντονη απογοήτευση. Η πόρτα παρουσιάζει μια τραχιά, χοντροδουλεμένη επιφάνεια. Οι τοίχοι δεν είχαν καμιά διακόσμηση», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Λίγο πιο βαθιά όμως θα ανακαλύψει την αριστουργηματική τοιχογραφία με θέμα την αρπαγή της Περσεφόνης! Με το πάθος του οραματιστή που κυνηγάει απέλπιδα τη δική του Ιθάκη, ψάχνει αδιάκοπα στο χώμα, παλεύοντας τόσο με τη γη όσο και με τον εαυτό του. Τα κονδύλια αλλά και ο χρόνος φτάνουν στο τέλος τους, όχι όμως και το πείσμα του. Στις τρεις απόπειρες που προηγήθηκαν του 1977 (το 1951, το 1962 και το 1963), ο Ανδρόνικος κατέληξε πως ο τεράστιος τύμβος στην ανατολική άκρη της Βεργίνας ήταν τεχνητός και κάλυπτε έναν -τουλάχιστον- τάφο.

Έπειτα από αναγκαστική διακοπή 13 χρόνων, επέστρεψε λοιπόν σε αυτόν απερίσπαστος, έχοντας ολοκληρώσει την πανεπιστημιακή ανασκαφή στο ανάκτορο της Βεργίνας, ελεύθερος τώρα να αφοσιωθεί στο φιλόδοξο νεανικό του όνειρο και να αποκρυπτογραφήσει το μυστικό της Μεγάλης Τούμπας! Στις 8 Νοεμβρίου 1977, που έμελλε να γίνει η σημαντικότερη μέρα της ζωής του, ανακαλύπτει χωρίς καμία αμφιβολία και με τεκμηριωμένες πια αποδείξεις τον τάφο του βασιλιά των Μακεδόνων Φιλίππου Β’! Τα ευρήματα πολλά: χρυσή λάρνακα με ανάγλυφο το δεκαεξάκτινο αστέρι και οστά, λαμπρές τοιχογραφίες, σιδερένιοι θώρακες, ψηφιδωτά, ανάγλυφα μέλη, κλίνες από ελεφαντοστό και άλλα πολλά.

Λίγο καιρό πριν από τη σπουδαία ανακάλυψη, γράφει στο σημειωματάριό του: «Οι προσδοκίες για την ανασκαφή της Μ. Τούμπας είναι εξαιρετικές. Ακόμα και η απίστευτη ελπίδα πως κάτω από την τεράστια επίχωσή της καλύπτει τάφους Μακεδόνων Βασιλέων. Τίποτα δεν αποκλείεται!». Την πρώτη μέρα της ανακάλυψης, σημειώνει: «Εκείνο το βράδυ στάθηκε αδύνατο να κοιμηθώ. Ήταν η πιο απίστευτη ώρα της ζωής μου. Έπιασα με τα χέρια μου το λείψανο του Φιλίππου».

Η ανασκαφή του 1976 ταύτισε στη θεωρητική συλλογιστική του Ανδρόνικου τον αρχαιολογικό χώρο της Βεργίνας με τις αρχαίες Αιγές, την παλιά πρωτεύουσα και βασιλική νεκρόπολη των Τημενιδών, υποθέτοντας πια με σχετική ασφάλεια ότι ενδέχεται να υπάρχουν βασιλικοί τάφοι κάτω από την επίχωση του τύμβου. Τον Νοέμβριο του 1977, έπειτα από μια μακρά και εντατική ανασκαφική περίοδο που έγινε δυνατή χάρη στα κονδύλια από τον προϋπολογισμό του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, ο Μανόλης Ανδρόνικος παρουσίασε στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Παλαιού Κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής το μεγάλο του εύρημα: τρεις τάφους, ανάμεσά τους δύο ασύλητους μακεδονικούς, που άλλαξαν την πορεία της ελληνικής αρχαιολογίας και έστρεψαν το ενδιαφέρον και τη στήριξη της πολιτείας στα αποτελέσματά της.

Το ημερολόγιο έγραφε 8 Νοεμβρίου 1977 όταν ο καθηγητής αρχαιολογίας Μανόλης Ανδρόνικος πραγματοποίησε τη σημαντικότερη ίσως αρχαιολογική ανακάλυψη του 20ού αιώνα επί ευρωπαϊκού εδάφους: τον τάφο του βασιλιά της Μακεδονίας, Φιλίππου Β’. Τα εντυπωσιακά ευρήματα, όπως η χρυσή λάρνακα διακοσμημένη με τον δεκαεξάκτινο ήλιο, το χρυσό στεφάνι που αναπαριστά φύλλα και καρπούς δρυός, η πανοπλία του ηγεμόνα και το χρυσό δόρυ, κάνουν για πρώτη φορά παγκόσμια γνωστό τον λαμπρό μακεδονικό πολιτισμό.

Ο ίδιος ο Ανδρόνικος εξιστορεί στο «Χρονικό της Βεργίνας» την περιπέτεια της κοσμοϊστορικής ανακάλυψης: «Πήρα το τσαπάκι της ανασκαφής, που έχω μαζί μου από το 1952, έσκυψα στο λάκκο και άρχισα να σκάβω με πείσμα και αγωνία το χώμα κάτω από το κλειδί της καμάρας. Ολόγυρα ήταν μαζεμένοι οι συνεργάτες μου. (…) Συνέχισα το σκάψιμο και σε λίγο ήμουν βέβαιος. Η πέτρα του δυτικού τοίχου ήταν στη θέση της, απείραχτη, στέρια. (…) -Είναι ασύλητος! Είναι κλειστός! Ήμουν ευτυχισμένος βαθιά. Είχα λοιπόν βρει τον πρώτο ασύλητο μακεδονικό τάφο. Εκείνη τη στιγμή δεν ενδιαφερόμουν για τίποτε άλλο. Εκείνη τη νύχτα -όπως και όλες τις επόμενες- στάθηκε αδύνατο να κοιμηθώ περισσότερο από δυο τρεις ώρες. Γύρω στις 12, τα μεσάνυχτα, πήρα το αυτοκίνητο και πήγα να βεβαιωθώ αν οι φύλακες ήταν στη θέση τους. Το ίδιο έγινε και στις 2 και στις 5 το πρωί. Οπωσδήποτε, συλλογιζόμουν, μέσα στη σαρκοφάγο πρέπει να κρύβεται μια ωραία έκπληξη. Η μόνη δυσκολία που συναντήσαμε ήταν πως την ώρα που ανασηκώναμε το κάλυμμα, είδαμε καθαρά πια το περιεχόμενο και έπρεπε να μπορέσουμε να κρατήσουμε την ψυχραιμία μας και να συνεχίσουμε τη δουλειά μας, μόλο που τα μάτια μας είχαν θαμπωθεί απ’ αυτό που βλέπαμε και η καρδιά μας πήγαινε να σπάσει από συγκίνηση. Μέσα στη σαρκοφάγο υπήρχε μια ολόχρυση λάρνακα. Επάνω στο κάλυμμά της ένα επιβλητικό ανάγλυφο αστέρι με δεκάξι ακτίνες, και στο κέντρο του ένας ρόδακας. Με πολλή προσοχή και περισσότερη συγκίνηση ανασήκωσα το κάλυμμα με το αστέρι πιάνοντάς το από τις δυο γωνίες της μπροστινής πλευράς. Όλοι μας περιμέναμε να δούμε μέσα σ’ αυτήν τα καμένα οστά του νεκρού. Όμως αυτό που αντικρίσαμε στο άνοιγμά της μας έκοψε για μιαν ακόμη φορά την ανάσα, θάμπωσε τα μάτια μας και μας πλημμύρισε δέος: πραγματικά μέσα στη λάρνακα υπήρχαν τα καμένα οστά. (…) Αλλά το πιο απροσδόκητο θέαμα το έδινε ένα ολόχρυσο στεφάνι από φύλλα και καρπούς βελανιδιάς που ήταν διπλωμένο και τοποθετημένο πάνω στα οστά. Ποτέ δεν είχα φανταστεί τέτοια ασύλληπτη εικόνα. Μπορώ να φέρω στη συνείδησή μου ολοκάθαρα την αντίδραση που δοκίμασα καθώς έλεγα μέσα μου: “Αν η υποψία που έχεις, πως ο τάφος ανήκει στον Φίλιππο, είναι αληθινή -και η χρυσή λάρνακα ερχόταν να ενισχύσει την ορθότητα αυτής της υποψίας- κράτησες στα χέρια σου τη λάρνακα με τα οστά του. Είναι απίστευτη και φοβερή μια τέτοια σκέψη, που μοιάζει εντελώς εξωπραγματική”. Νομίζω πως δεν έχω δοκιμάσει ποτέ στη ζωή μου τέτοια αναστάτωση, ούτε και θα δοκιμάσω ποτέ άλλοτε»….

Η πολιτεία τον εμπιστεύεται και πλέον είναι στο πλευρό του. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, μόλις ενημερώνεται για το κατόρθωμα του Ανδρόνικου, του ξεκαθαρίζει: «Θα σας δώσω ό,τι θέλετε. Πείτε τι θέλετε και θα το έχετε. Δώσατε φωνή και υπόσταση στην ιστορία της Ελλάδος».

Ο απολογισμός της αποκάλυψης του Ανδρόνικου ήταν χονδρικά ένα Ηρώο, ένας κιβωτιόσχημος τάφος με καταπληκτική ζωγραφική διακόσμηση, δύο ασύλητοι μακεδονικοί τάφοι και ένας κατεστραμμένος. Η ανασκαφή της Μεγάλης Τούμπας ολοκληρώθηκε το 1981 και ο Ανδρόνικος δημοσίευσε το 1984 το σύγγραμμά του «Οι βασιλικοί τάφοι και άλλες αρχαιότητες», όπου εξέθεσε τα δεδομένα, τους προβληματισμούς, τις σκέψεις και τις ερμηνείες του σχετικά με τα ευρήματα, εγκαινιάζοντας μια αρχαιολογική συζήτηση που δεν έχει κοπάσει μέχρι και σήμερα.

Την επόμενη χρονιά, το 1978, ο Ανδρόνικος ανακάλυψε και τον λεγόμενο «Τάφο του Πρίγκιπα». Ήταν το τρίτο μυστικό που έκρυβε η Μεγάλη Τούμπα: ένας ακόμα ασύλητος μακεδονικός τάφος. Το 1982, η ανασκαφική πανεπιστημιακή ομάδα αφήνει πίσω της τη Μεγάλη Τούμπα, αφού βέβαια πρώτα ο Ανδρόνικος φρόντισε για τη συντήρηση των μνημείων. Η ιδιαίτερη ευαισθησία και το αίσθημα ευθύνης του για το ταφικό μνημείο της Βεργίνας συνεχίστηκαν για πολλά χρόνια, έως ότου να κατασκευαστεί το μεγάλο στέγαστρο των βασιλικών τάφων από το υπουργείο Πολιτισμού (1992). Τότε ήταν που άνοιξε έναν νέο κύκλο ανασκαφικών εργασιών στη Βεργίνα, γύρω από το νεκροταφείο, και εντόπισε -σε άμεση σχέση με το ανάκτορο- το αρχαίο θέατρο της πόλης και αμέσως βορειότερα το Ιερό της Εύκλειας (αγορά).

Το 1987 ανακαλύπτεται πλάι στον τάφο του «Ρωμαίου», ο τάφος της «Ευρυδίκης», ένας πιο πρώιμος μακεδονικός τάφος που ενίσχυσε τον συλλογισμό που είχε αναπτύξει ο Ανδρόνικος σχετικά με την τυπολογική και μορφολογική εξέλιξη των μακεδονικών ταφικών μνημείων, ενώ την επόμενη χρονιά ακολουθούν και άλλοι τάφοι στην ίδια περιοχή. Το 1990 ξεκίνησε την ανασκαφή του «Μητρώου» (Ιερό της Μητέρας των θεών)…

Κατοπινά χρόνια

Ο διαπρεπής αρχαιολόγος και φωτισμένος πανεπιστημιακός δάσκαλος διετέλεσε κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, μετρώντας συνεχή παρουσία στην πνευματική ζωή της Ελλάδας. Τιμήθηκε εκτεταμένα για το έργο του και έλαβε αναρίθμητους επαίνους και διακρίσεις, διατελώντας πρόεδρος του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, του εθνικού συμβουλίου και της εκτελεστικής επιτροπής της UNESCO, μέλος και πρόεδρος του αρχαιολογικού συμβουλίου και ισόβιος εταίρος της αρχαιολογικής εταιρείας.

Το 1980 εκλέχθηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και τον Μάρτιο του 1992, λίγες μέρες πριν φύγει από τον κόσμο, η ελληνική πολιτεία τίμησε τον κορυφαίο αρχαιολόγο με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Φοίνικα. Ο Ανδρόνικος διαχειρίστηκε υποδειγματικά ένα πολύπλευρο και πολυσήμαντο εύρημα, φρόντισε για την προστασία και την ανάδειξή του και μάγεψε το ευρύ κοινό με τις ανακαλύψεις του, διατηρώντας πάντα στο ακέραιο το ακαδημαϊκό ήθος και την επιστημονική σεμνότητα που προσιδιάζουν στους μεγάλους άντρες.

Έφυγε από τη ζωή στις 30 Μαρτίου 1992 αναγνωρισμένος από την πολιτεία, το κοινό, ακόμα και τους επιστημονικούς αντιπάλους του. Στο «Χρονικό της Βεργίνας», ένα μόνο σύγγραμμα από την πλούσια εργογραφία του, παρατηρούσε για την ανακάλυψη που συγκλόνισε την οικουμένη: «Δεν φαντάζομαι να έχει γίνει δεκτή ποτέ άλλοτε μια αρχαιολογική ανακοίνωση με τόσο ενθουσιασμό και συγκίνηση. Ήταν φανερό πως τα ευρήματα λειτουργούσαν κιόλας πολύ πέρα από την αυστηρά επιστημονική περιοχή. Για μιαν ακόμη φορά, ο θρύλος του Μεγαλέξανδρου είχε αγγίξει τις καρδιές των Μακεδόνων. Και όχι μόνο αυτών»…

Πηγή: Newsbeast 30/04/2015

Πηγή: H Μηχανή του Χρόνου

Điện Biên Phủ

Điện Biên Phủ


Η πολιορκία του Điện Biên Phủ διήρκεσε 57 ημέρες (13 Μαρτίου – 7 Μαΐου 1954) και ισοδυναμεί με το τέλος της γαλλικής παρουσίας στην Ινδοκίνα. Πρόκειται για την κορυφαία και συνάμα τελευταία ένοπλη αντιπαράθεση ανάμεσα στο γαλλικό Εκστρατευτικό Σώμα της Ινδοκίνας και τις δυνάμεις του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος  Việt Minh. Πρόθεση των Γάλλων ήταν να παρασύρουν τους αντιπάλους τους, οι οποίοι επιδίδονταν σε έναν ανορθόδοξο πόλεμο φθοράς εκμεταλλευόμενοι την άριστη γνώση της μορφολογίας του εδάφους και των κλιματικών ιδιαιτεροτήτων της περιοχής, σε μια και μόνη αποφασιστική αναμέτρηση, με σκοπό να τους συντρίψουν χάρη στην αδιαμφισβήτητη υπεροχή τους σε τεχνολογία και ισχύ πυρός. Προκειμένου να εκπληρώσουν τον αντικειμενικό τους στόχο, πίστευαν πως αρκούσε να παρεμποδίσουν τον ανεφοδιασμό των αντιπάλων τους μέσω του γειτονικού Λάος εξαναγκάζοντάς τους, με τον τρόπο αυτό, σε μια αναμέτρηση σε ανοικτό έδαφος και με γνώμονα τους κανόνες ενός τακτικού πολέμου. Με αυτό το σκεπτικό προχώρησαν το φθινώπορο του 1953 στην κατασκευή ενός περιχαρακωμένου στρατοπέδου στη θέση  Điện Biên Phủ, κοντά στα σύνορα με το Λάος. Η βάση του  Điện Biên Phủ βρισκόταν βαθειά απομονωμένη εντός του εχθρικού εδάφους. Καθώς τα στρατεύματα του  Việt Minh στερούνταν παντελώς αεροπορίας και αντιαεροπορικού πυροβολικού (αυτή, τουλάχιστον, ήταν η εκτίμηση της γαλλικής στρατιωτικής ηγεσίας), ο ανεφοδιασμός του περιχαρακωμένου στρατοπέδου θα διενεργούνταν αποκλειστικά από αέρος. Ο παραπάνω σχεδιασμός ανατράπηκε πλήρως, όταν η γαλλική φρουρά βρέθηκε περικυκλωμένη από υπεράριθμες δυνάμεις και βαρύ πυροβολικό (συμπεριλαμβανομένων και αντιαεροπορικών μονάδων), που μεταφέρθηκε μέσα από δύσβατα μονοπάτια της πυκνής ζούγκλας. Ο αιφνιδιασμός στις τάξεις των Γάλλων υπήρξε πλήρης, με αποτέλεσμα να μην καταφέρουν ούτε μια στιγμή να αποκτήσουν την πρωτοβουλία των κινήσεων, περιοριζόμενοι σε έναν εφιαλτικό πόλεμο χαρακωμάτων, ο οποίος ενεργοποίησε μέσα τους σύνδρομα της εποχής του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η πτώση του  Điện Biên Phủ και η παράδοση σύσσωμης της φρουράς προκάλεσε κυβερνητική κρίση στη Γαλλία και επηρρέασε αποφασιστικά τις διαπραγματεύσεις της Γενεύης, οι οποίες κατέληξαν, τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς, στη δημιουργία της Δημοκρατίας του Βιετνάμ στον βορρά και του κράτους του Βιετνάμ στο νότο, με διαχωριστική γραμμή τον 17ο παράλληλο. Μια δεκαετία αργότερα, οι ΗΠΑ υπέπεσαν σε ανάλογα σφάλματα υπεροψίας και υπέρμετρης αλαζονείας, έχοντας απέναντι τον ίδιο ακριβώς αντίπαλο. Το τίμημα και η τελική έκβαση είναι γνωστά.

 Η Γαλλική Ινδοκίνα

Η Γαλλική Ινδοκίνα (Union indochinoise), ιδρύθηκε το 1887 ενσωματώνοντας στους κόλπους της, όλες τις γαλλικές κτήσεις της Άπω Ανατολής από το 1858 και μετά. Πρόκειται για την αποικία της Cochinchine (νότιο τμήμα της σημερινής Δημοκρατίας του Βιετνάμ), τα προτεκτοράτα του Αννάμ και του Τονκίνου (κεντρικό και βόρειο τμήμα αντίστοιχα), της Καμπότζης και του Λάος, το οποίο αποσπάσθηκε από το γειτονικό Σιάμ (σημερινή Ταϊλάνδη). Σε ολόκληρη τη διάρκεια ζωής της, η Ινδοκίνα ουδέποτε λειτούργησε ως χώρος μαζικού εποικισμού, αλλά ως ζώνη οικονομικής εκμετάλλευσης χάρη στις πλούσιες πρώτες ύλες, που διέθετε και με τις οποίες τροφοδοτούσε ακατάπαυστα τη Μητρόπολη. Έτσι εξηγείται ο μικρός, σχετικά, αριθμός Γάλλων εποίκων, οι περισσότεροι εκ των οποίων στελέχωναν την αποικιακή διοίκηση ή επιδίδονταν σε επιχειρηματικές και εμπορικές δραστηριότητες. Όσο δε για τον αυτόχθονα πληθυσμό, πέρα από μια υποτυπώδη αλλά εύπορη αστική τάξη, το μεγαλύτερο μέρος ζούσε κάτω από σκληρές συνθήκες διαβίωσης και εργασίας. Η αποικιακή διοίκηση βρέθηκε αντιμέτωπη με περιοδικές εξεγέρσεις, ειδικότερα στην περιοχή του σημερινού Βιετνάμ. Η σημαντικότερη από τις εξεγέρσεις αυτές υπήρξε το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα Việt Minh, κομμουνιστικής απόκκλισης, το οποίο εκμεταλλεύθηκε το 1945 το κενό, που άφησε πίσω της η ιαπωνική κατοχή έως ότου αποκατασταθούν οι γαλλικές διοικητικές αρχές. Σημειωτέον πως από το 1949 και κατόπιν, το  Việt Minh έχαιρε της ηθικής και υλικής υποστήριξης της Μαοϊκής Κίνας, με την οποία οι περιοχές, που είχε θέσει υπό έλεγχο, διέθεταν εκτεταμένα σύνορα.  Στη συνείδηση του γαλλικού λαού, πάντως, η Ινδοκίνα για πολλά χρόνια εθεωρείτο υπόδειγμα αποικιακού μεγαλείου, κύρους και ισχύος. Προφανώς για το λόγο αυτό της δόθηκε η προσωνυμία  “μαργαριτάρι της αυτοκρατορίας” (Perle de l’ Empire) κατά το πρότυπο της Ινδίας  (“πετράδι του στέμματος” – Jewel of the Crown). Για τον ίδιο λόγο η απώλειά της και ο τρόπος με τον οποίο αυτή συντελέστηκε, στοίχισαν τόσο ακριβά σε μια γαλλική κοινωνία , που δεν είχε καταφέρει να απαλλαγεί από το στίγμα  του Vichy και η οποία, την ίδια εποχή, αντιμετώπιζε ανάλογους κραδασμούς στις βορειοαφρικανικές της κτήσεις.

Η κατάκτηση του Τονκίνου και η δημιουργία της Γαλλικής Ινδοκίνας το 1887.
Κεντρική αρτηρία του Ανόι στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο βάθος διακρίνεται το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου.
Το pousse-pousse, δημοφιλές μέσο μετακίνησης.
Το ξενοδοχείο Saigon Palace.
Προτροπή για εθελοντική κατάταξη στον αποικιακό στρατό














Ναυτικό απόσπασμα επανδρωμένο με αυτόχθονες
Η ιαπωνική κατοχή (1940-1945)

Ο πόλεμος της Ινδοκίνας (1946 – 1954)

Κατά το μεγαλύτερο διάστημα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ιάπωνες, παρά το γεγονός ότι εγκατέστησαν ένα προτεκτοράτο στην Ινδοκίνα, διατήρησαν τη γαλλική διοίκηση  έως το 1945 και αρκέστηκαν στην κατασκευή και χρήση στρατιωτικών βάσεων. Από το 1941 ωστόσο, κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα του Βιετνάμ (Việt Minh), το οποίο εστρέφετο εξίσου και κατά των Γάλλων του Vichy. Στις 2 Σεπτεμβρίου 1945, την επομένη ακριβώς της συνθηκολόγησης της Ιαπωνίας, ο ηγέτης του  Việt Minh,  Hồ Chí Minh ανακύρηξε στο Ανόι την ανεξαρτησία της Δημοκρατίας του Βιετνάμ. Ωστόσο, στη συνδιάσκεψη του Πότσνταμ (Αύγουστος 1945), είχε αποφασιστεί ανάμεσα στους νικητές του πολέμου η στρατιωτική κατοχή της Ινδοκίνας. Κατόπιν τούτου, στο βορρά (Τονκίνο) εγκαταστάθηκαν δυνάμεις της εθνικιστικής Κίνας, ενώ ο νότος, η Καμπότζη και το Λάος περιήλθαν στον έλεγχο των Βρετανών. Από το τέλος Σεπτεμβρίου, οι Βρετανοί άρχισαν να εξοπλίζουν τα γαλλικά στρατεύματα, τα οποία είχαν νωρίτερα αφοπλιστεί από τους Ιάπωνες. Επιπρόσθετα, κατέφθασε από τη Μητρόπολη ένα Εκστρατευτικό Σώμα, υπό τον στρατηγό Leclerc de Hauteclocque. Με τον τρόπο αυτό, η Γαλλία ανέκτησε τον πλήρη έλεγχο της Ινδοκίνας. Δεν είχε αντίρρηση να εκχωρήσει πολιτική αυτονομία στο σύνολο των κτήσεών της στην Άπω Ανατολή, υπό την προϋπόθεση πως οι τελευταίες θα προσχωρούσαν στη λεγόμενη Γαλλική Ένωση (Union Française). Τον Μάρτιο του 1946, υπογράφηκε στο Παρίσι η σχετική συμφωνία ανάμεσα στον  Hồ Chí Minh και τους εκπροσώπους της κυβέρνησης του Félix Gouin.

Μάρτιος 1946. Ο ηγέτης του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος Việt Minh, Hồ Chí Minh στο Παρίσι, διαπραγματεύεται την ανεξαρτησία του Βιετνάμ. Δίπλα του εικονίζεται ο εντολοδόχος της γαλλικής κυβέρνησης Maurice Moutet, πρώην υπουργός Αποικιών.

Η όλη κατάσταση εκτραχύνθηκε γρήγορα με ευθύνη αμφοτέρων των πλευρών. Οι ακραίοι κύκλοι του Việt Minh, ανέχονταν ολοένα και λιγότερο την παρουσία των Γάλλων, ενώ οι τελευταίοι, παραβιάζοντας τη συμφωνία του Μαρτίου, ανακήρυξαν στο νότο μια Δημοκρατία του Βιετνάμ, η οποία, με ηγέτη τον πρώην αυτoκράτορα του Αννάμ,  Bao-Daï , προσχώρησε στη Γαλλική Ένωση. Τον Νοέμβριο, μια σειρά εκτρόπων σε βάρος της γαλλικής παροικίας της Haiphong, επινείου του Ανόι, οδήγησε στον βομβαρδισμό της πόλης από το πολεμικό ναυτικό. Στις 19 Δεκεμβρίου 1946, στο Ανόι, το Việt Minh προχώρησε σε ανοικτή εξέγερση, σηματοδοτώντας την έναρξη του πολέμου της Ινδοκίνας. Από την αρχή διαφάνηκε ανάγλυφα η αναντιστοιχία και η διαφορά στρατηγικής ανάμεσα στα αντιμαχόμενα μέρη. Καλά εξοπλισμένο, το γαλλικό Εκστρατευτικό Σώμα επέμενε να διεξαγάγει επιχειρήσεις με συνθήκες τακτικού πολέμου, σαν να επρόκειτο να αντιμετωπίσει έναν αντίπαλο, που λειτουργούσε με ανάλογα δεδομένα. Αντ’ αυτού, είχε απέναντί του έναν εχθρό, άρτια εξασκημένο σε συνθήκες ανορθόδοξου πολέμου, ο οποίος κατάφερνε επιλεγμένα πλήγματα, προτού αποσυρθεί μέσα στην προστασία της ζούγκλας. Αναμενόμενη συνέπεια ήταν η είσπραξη μιας σειράς αποτυχιών μεταξύ των ετών 1950 και 1953 (μάχη της αποικιακής οδού αρ.4, μάχη της Cao Bang, μάχη της Hoa Binh), που κατέστησαν το  Việt Minh ουσιαστικό κυρίαρχο των βορείων επαρχιών, κατά μήκος των συνόρων με την κομμουνιστική Κίνα. Με μοναδική εξαίρεση την πόλη του Ανόι και το Δέλτα του Ερυθρού ποταμού, ολόκληρο το υπόλοιπο Τονκίνο είχε περιελθει υπό τον έλεγχο των επαναστατών. Η άφιξη στην Ινδοκίνα του στρατηγού Henri Navarre, συνέπεσε με τον σχεδιασμό μιας σειράς εκκαθαριστικών επιχειρήσεων (κωδικές ονομασίες Hirondelle, Brochet και Mouette), με στόχο την ανάκτηση του απωλεσθέντος ελέγχου στην ευαίσθητη, από στρατηγικής απόψεως, βόρεια περιοχή. Τα αποτελέσματα υπήρξαν πενιχρά έως μηδαμινά. Περί το τέλος του 1953, οι προσπάθειες επικεντρώθηκαν στην αναζήτηση του τρόπου εκείνου, που θα παρέσυρε τις δυνάμεις του Việt Minh έξω από τις κρυψώνες τους και θα τις εξανάγκαζε στην πολυπόθητη αποφασιστική αντιπαράθεση σε ανοικτό χώρο, όπου οι Γάλλοι διέθεταν αναμφίβολα την υπεροπλία.

Ο στρατηγός Henri Navarre (στο κέντρο), διοικητής των γαλλικών στρατευμάτων στην Ινδοκίνα, εικονίζεται με το επιτελείο του τον Ιούνιο του 1953
Ναυτική περίπολος στο Δέλτα του Ερυθρού ποταμού (Sông Hοng)
Η επιχείρηση “Χελιδόνι” (Hirondelle) στην περιοχή Lang Son, Ιούλιος 1953.

Η επιχείρηση “Castor” και η πολιορκία του  Điện Biên Phủ

Η επιχείρηση “Castor”.

Τον Οκτώβριο του 1953, ο στρατηγός  Võ Nguyên Giáp, διοικητής του Λαϊκού Στρατού του Βιετνάμ, εγκατέλειψε κάθε προοπτική κατάληψης του Δέλτα του Τονκίνου. Οι στρατηγικές του προτεραιότητες στράφηκαν προς τον έλεγχο του βορείου τμήματος του Λάος, γεγονός, το οποίο θα του επέτρεπε να παρακάμψει τις γαλλικές θέσεις και δημιουργώντας έναν συνεχή διάδρομο ανεφοδιασμού με αφετηρία τα σύνορα με την κομμουνιστική Κίνα, να πλήξει την κεντρική και νότια Ινδοκίνα. Πληροφορούμενοι εγκαίρως το παραπάνω σχέδιο, οι Γάλλοι αποφάσισαν να προλάβουν τη θέση σε εφαρμογή του καταλαμβάνοντας την κομβικής στρατηγικής σημασίας θέση του  Điện Biên Phủ, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από τη μεθόριο με το βόρειο Λάος. Ο έλεγχος του  Điện Biên Phủ μπορούσε να αποβεί διπλά οφέλιμος. Εκτός από την παρεμπόδιση μιας εισβολής  Việt Minh εντός του εδάφους του Λάος, ήταν σε θέση να προκαλέσει προβλήματα στον ανεφοδιασμό και στην ανάπτυξη του  Λαϊκού Στρατού του Βιετνάμ, εξαναγκάζοντάς τον να εγκαταλείψει την τακτική του ανταρτοπολέμου και να επιδιώξει μια αναμέτρηση απελπισίας σε ανοικτό χώρο, όπου οι Γάλλοι υπερείχαν σε οπλισμό και ισχύ πυρός. Η επιχείρηση “Κάστορας” (Castor), δηλαδή η κατάληψη του Điện Biên Phủ από αέρος και η δημιουργία επιτόπου ενός περιχαρακωμένου στρατοπέδου, σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε με γνώμονα την πεποίθηση πως ο αντίπαλος στερείτο παντελώς αεροπορίας (είναι γεγονός) και αντιαεροπορικού οπλισμού (ως προς το σημείο αυτό, οι πληροφορίες των Γάλλων αποδείχθηκαν αργότερα εσφαλμένες). Οι πρώτες δυνάμεις αλεξιπτωτιστών έπεσαν το πρωί της 20ης Νοεμβρίου 1953, διαθέτοντας κάλυψη από βομβαρδιστικά αεροσκάφη. Στις τάξεις του Việt Minh ο αιφνιδιασμός υπήρξε πλήρης και εντός 48 ωρών εξαρθρώθηκε κάθε μορφής αντίσταση. Δίχως χρονοτριβή, το μηχανικό κατασκεύασε έναν διάδρομο προσγείωσης (αργότερα κατασκευάστηκε και ένας εφεδρικός), με αποτέλεσμα πέντε ημέρες, μόλις, έπειτα από την έναρξη της επιχείρησης Castor, να μπορέσει να προσγειωθεί το πρώτο αεροπλάνο. Έκτοτε, και μέχρι την έναρξη της μάχης (13 Μαρτίου 1954), ο ανεφοδιασμός του  Điện Biên Phủ υπήρξε ακατάπαυστος.

Προκειμένου να μπορέσει κανείς να κατανοήσει την εξέλιξη και την έκβαση της μάχης του  Điện Biên Phủ είναι απαραίτητο να επικεντρώσει την προσοχή του σε ορισμένες θεμελιώδεις παραμέτρους. Πρώτη από αυτές δεν είναι η στρατηγική σημασία της περιοχής (αυτή είναι ούτως ή άλλως δεδομένη), αλλά η μορφολογία του εδάφους της τελευταίας. Το  Điện Biên Phủ είναι μια λεκάνη, η οποία περιβάλλεται από οκτώ συν ένα υψώματα, ο έλεγχος των οποίων ήταν επιτακτικός για την ασφάλεια του περιχαρακωμένου στρατοπέδου και των δυο διαδρόμων προσγείωσης-απογείωσης. Το καθένα από τα παραπάνω υψώματα έφερε το όνομα μιας από τις ερωμένες του διοικητή της βάσης, στρατηγού Christian de Castries. Τα πρώτα οκτώ (Gabrielle, Béatrice, Dominique, Éliane, Claudine, Huguette, Françoise, Anne-Marie), σχημάτιζαν έναν προστατευτικό κλοιό γύρω από τον κύριο διάδρομο προσγείωσης. Το ένατο ύψωμα (Isabelle), δέσποζε πάνω από τον εφεδρικό διάδρομο. Αναμφίβολα, η ύπαρξη τόσων πολλών εδαφικών ανωμαλιών δυσχέραινε την προσέγγιση των αεροσκαφών. Από την άλλη πλευρά όμως, η πεποίθηση των Γάλλων περί του απόρθητου των υψωμάτων και της παντελούς έλλειψης του Λαϊκού Στρατού του Βιετνάμ σε αντιαεροπορικό οπλισμό, καθιστούσε, σύμφωνα πάντοτε με τον σχεδιασμό τους, λειτουργικό τον ομφάλιο λώρο, δηλαδή τον απρόσκοπτο ανεφοδιασμό του περιχαρακωμένου στρατοπέδου από αέρος. Άλλωστε, η προοπτική σχετικά με το  Điện Biên Phủ δεν ήταν να περιοριστεί σε αμυντικής φύσεως επιχειρήσεις, αλλά αντίθετα, να χρησιμοποιηθεί ως προγεφύρωμα για την ανάληψη επιθετικών πρωτοβουλιών.

Η λεκάνη του Điện Biên Phủ.
Οι δυο διάδρομοι προσγείωσης και τα γύρω υψώματα.

Η δεύτερη (και κυριότερη) παράμετρος για την κατανόηση των όσων επακολούθησαν, είναι η οπτική  του Λαϊκού Στρατού του Βιετνάμ, εφόσον, επί 57 ημέρες, η φρουρά του περιχαρακωμένου στρατοπέδου εξαναγκάστηκε σε έναν απεγνωσμένο αγώνα επιβίωσης. Ευθύς εξαρχής, αντικειμενικός στόχος του Giap υπήρξε η αντίπαλη αεροπορία. Σε βάρος της τελευταίας συγκέντρωσε τα πυρά του, γνωρίζοντας καλά (όπως, άλλωστε, και ο Castries), πως η αερογέφυρα, η οποία συνέδεε το  Điện Biên Phủ με τα μετόπισθεν, αποτελούσε το κρίσιμο διακύβευμα, συνάμα δε και την αχίλλειο πτέρνα των Γάλλων. Άλλωστε, οι επιλογές του ήταν εμφανείς προτού καν ξεκινήσει η πολιορκία. Περί τα τέλη Ιανουαρίου 1954, ομάδες δολιοφθορέων του  Việt Minh παρείσφρησαν σε αεροπορικές βάσεις στο Δέλτα του Τονκίνου, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές. Οι επόμενες κινήσεις επιβεβαίωσαν ότι κύρια προτεραιότητα του  Λαϊκού Στρατού του Βιετνάμ ήταν το αεροπορικό δυναμικό (βομβαρδιστικά και μεταγωγικά αεροσκάφη) των Γάλλων. Συγκεκριμένα, από τη στιγμή της έναρξης της πολιορκίας, τα πυρά των Βιετναμέζων επικεντρώθηκαν εναντίον των υψωμάτων, τα οποία βρίσκονταν στο βόρειο άκρο του κυρίου διαδρόμου προσγείωσης. Από την πρώτη κιόλας ημέρα (13 Μαρτίου), η γαλλική αεροπορική διοίκηση επέστησε την προσοχή των πληρωμάτων των αεροσκαφών στον κίνδυνο, που ενείχε, πλέον, η προσέγγιση του  Điện Biên Phủ. Ο μύθος περί απρόσκοπτου ανεφοδιασμού καταρρίφτηκε ταχύτατα. Ο Giap είχε συνειδητοποιήσει πως το μυστικό της επιτυχίας ήταν η απαγόρευση του εναερίου χώρου στους Γάλλους. Ο Λαϊκός Στρατός του Βιετνάμ δεν είχε αεροπλάνα προκειμένου να αντιτάξει. Διέθετε, ωστόσο, αντιαεροπορικό οπλισμό (τον είχαν εγκαταλείψει οι Ιάπωνες το 1945), τον οποίο εγκατέστησε στα υψώματα  Béatrice και  Gabrielle, μόλις αυτά  κυριεύτηκαν τις νύκτες της 13ης και 14ης Μαρτίου αντίστοιχα. Ήδη από τις δυο πρώτες ημέρες, όχι μόνο ο εναέριος χώρος αλλά και ο ίδιος ο διάδρομος προσγείωσης βρέθηκαν εντός του βεληνεκούς του εχθρικού πυροβολικού. Τις συνέπειες υπέστησαν και τα αεροσκάφη, που ήταν σταθμευμένα εντός της βάσης και τα οποία αποτελούσαν, πλέον, ιδανικό στόχο. Η αναπάντεχη απώλεια των δυο υψωμάτων προκάλεσε κρίση ηθικού στις τάξεις των Γάλλων, καθώς μπροστά στα μάτια τους καταρρίφτηκε και ένας δεύτερος μύθος. Ο μύθος περί του απόρθητου περιχαρακωμένου στρατοπέδου. Στις 15 Μαρτίου, ο συνταγματάρχης Charles Piroth, διοικητής του συνόλου των μονάδων πυροβολικού, αυτοκτόνησε μέσα στο καταφύγιό του. Ο συνταγματάρχης Keller, επιτελάρχης του Castries, εκκενώθηκε στα μετόπισθεν με βαριάς μορφής νευρικό κλονισμό. Η κατάσταση επιδεινώθηκε εξαιτίας των δυσμενών καιρικών συνθηκών. Η χαμηλή νέφωση και οι ισχυρές καταιγίδες (σύνηθες φαινόμενο σε εποχή μουσώνων), καθήλωσαν τη γαλλική αεροπορία στο έδαφος. Στις 17 Μαρτίου, έπεσε και το τρίτο ύψωμα (Anne-Marie). Μέσα σε μια εβδομάδα, οι δυνάμεις του Giap ήταν κυρίαρχες της πρόσβασης από βορρά.

Ρίψη αλεξιπτωτιστών στον κεντρικό τομέα του Điện Biên Phủ.
Γαλλικό πυροβολικό καλύπτει τον κύριο διάδρομο προσγείωσης.
Στρατιώτες Việt Minh στα χαρακώματα γύρω από τις γαλλικές θέσεις
Ο στρατηγός Christian de Castries, διοικητής του περιχαρακωμένου στρατοπέδου (κάτω) και ο λοχαγός François Pichelin, από τα πρώτα θύματα στο ύψωμα Dominique, όταν αυτό καταλήφθηκε από τους Việt Minh
Η εκκένωση των τραυματιών.

Την απώλεια των τριών πρώτων υψωμάτων διαδέχθηκε ένα δεκαπενθήμερο σχετικής ηρεμίας, κατά τη διάρκεια του οποίου η κάθε πλευρά προχώρησε σε ανασύνταξη των δυνάμεών της. Ο Giap αναπλήρωσε τις δικές του, που είχαν υποστεί σημαντικές απώλειες. Οι Γάλλοι ενέτειναν τους ρυθμούς ανεφοδιασμού, αποστολής ενισχύσεων και εκκένωσης των τραυματιών. Η προσέγγιση από αέρος δυσχέραινε ολοένα και περισσότερο, οι δε προσγειώσεις και απογειώσεις των αεροσκαφών πραγματοποιούνταν υπό τα σφοδρά πυρά του Λαϊκού Στρατού του Βιετνάμ. Στο τέλος Μαρτίου, ο διάδρομος προσγείωσης αχρηστεύτηκε πλήρως. Το τελευταίο αεροσκάφος κατάφερε να απογειωθεί στις 27 του μήνα. Κατόπιν τούτου, οι προσπάθειες στράφηκαν προς την κατεύθυνση της διασφάλισης του άξονα, ο οποίος συνέδεε τον εφεδρικό διάδρομο με την πρόσβαση, από νότο, του περιχαρακωμένου στρατοπέδου, ειδικότερα δε, την οργάνωση της άμυνας του υψώματος Isabelle. Η όλη επιχείρηση κόστισε ακριβά σε ανθρώπινες ζωές, δίχως πρακτικό αποτέλεσμα. Το ύψωμα Isabelle άντεξε μέχρι τέλους, πλήρως αποκομμένο, ωστόσο, από την υπόλοιπη βάση. Η όποια λειτουργία του εφεδρικού διαδρόμου δεν είχε, πλέον, κανένα νόημα με αυτά τα δεδομένα. Με την είσοδο του Απριλίου, το στρατόπεδο του  Điện Biên Phủ ήταν απομονωμένο από τον έξω κόσμο. Ο ανεφοδιασμός εξακολουθούσε να συντελείται μέσω ρίψεων από μεγάλο ύψος, με αποτέλεσμα σημαντικό μέρος του υλικού να πέφτει πίσω από τις γραμμές του αντιπάλου. Η εκκένωση των τραυματιών ήταν αδύνατη, ενώ οι σοβαρές ελλείψεις σε ιατροφαρμακευτική υποδομή καθιστούσαν το όλο πρόβλημα ασύγκριτα πιο οξύ και δραματικό.

Οι δυο ήρωες του Điện Biên Phủ. Ο αντισυν/ρχης Marcel Bigeard (πάνω), υπερασπίστηκε με αυταπάρνηση τα υψώματα Éliane 1 και 2. Ο συν/ρχης Pierre Langlais ανέλαβε την τελευταία στιγμή τον μεγάλης στρατηγικής σημασίας κεντρικό τομέα, έπειτα από την απομάκρυνση του επιτελάρχη συν/ρχη Keller, που εκκενώθηκε λόγω νευρικού κλονισμού και την αυτοκτονία του συν/ρχη Piroth, διοικητή των μονάδων πυροβολικού. Οι Bigeard και Langlais συντόνισαν τις προσπάθειές τους άψογα και υπερασπίστηκαν τις θέσεις τους ως το τέλος. Αμφότεροι αιχμαλωτίστηκαν μετά από την παράδοση.

Στις 30 Μαρτίου, ξεκίνησε ο δεύτερος γύρος των συγκρούσεων, η ονομαζόμενη “μάχη των πέντε υψωμάτων”. Ένα προς ένα, όλα τα υψώματα καταλήφθηκαν από τις δυνάμεις του  Việt Minh, με εξαίρεση την Éliane, η οποία αντιστάθηκε μέχρι τέλους, καταφέροντας σημαντικές απώλειες στον αντίπαλο. Οι προσπάθειες των Γάλλων για ανακατάληψη της Dominique (του υψηλότερου από όλα τα υψώματα), απέτυχαν, επίσης με μεγάλο κόστος. Επρόκειτο για έναν ανελέητο πόλεμο χαρακωμάτων, τον οποίο  ο Castries περιέγραψε με εύστοχο τρόπο: “Το  Điện Biên Phủ είναι ένα είδος Verdun, χωρίς στρατηγικό βάθος και δίχως την Ιερά Οδό [τον οδικό άξονα, που διασφάλιζε την επικοινωνία με τα μετόπισθεν]”. Εντός του Απριλίου, η γαλλική πολεμική αεροπορία προέβη σε βομβαρδισμούς με εμπρηστικές βόμβες (napalm), όποτε το επέτρεπαν οι καιρικές συνθήκες. Οι σκληρές μάχες σώμα με σώμα, οδήγησαν αρκετούς Γάλλους σε λιποταξία. Οι τελευταίοι αναζήτησαν καταφύγιο στη γύρω ζούγκλα. Στο αντίπαλο στρατόπεδο, οι βαρειές απώλειες ανάγκασαν τον Giap να απαλλάξει από τα καθήκοντά τους μεγάλο αριθμό διοικητών μονάδων. Με την είσοδο του Μαΐου, η φρουρά του περιχαρακωμένου στρατοπέδου είχε υπερβεί κάθε όριο αντοχής. Μπροστά στη διαφαινόμενη πανωλεθρία, η στρατιωτική ηγεσία της Ινδοκίνας κατέβαλε μια ύστατη προσπάθεια. Οργάνωσε την αποστολή μιας δύναμης διάσωσης 2.000 ανδρών, με αφετηρία το βόρειο Λάος (επιχείρηση D από τη λέξη Desperado). Στόχος ήταν η διάσπαση των γραμμών του εχθρού και ο απεγκλωβισμός των πολιορκημένων. Δυστυχώς, όταν η δύναμη D έφτασε πλησίον του  Điện Biên Phủ, η φρουρά είχε ήδη παραδοθεί. Το μόνο που κατάφερε ήταν να εντοπίσει καμιά εκατοστή λιποτάκτες, οι οποίοι είχαν κρυφτεί μέσα στη ζούγκλα.

Ο πόλεμος των χαρακωμάτων
Το τέλος της πολιορκίας (7 Μαϊου 1954). Η σημαία του Việt Minh κυματίζει στα γαλλικά χαρακώματα
Ο δρόμος προς την αιχμαλωσία. Από ένα σύνολο 11.720, μόνο οι 3.920 επαναπατρίστηκαν τέσσερις μήνες αργότερα, εκ των οποίων 853 βαριά τραυματίες. Οι υπόλοιποι έχασαν τη ζωή τους από τραύματα, εξάντληση, ασθένειες και απόγνωση
Η αναφορά στον γαλλικό Τύπο
Ο νικητής του Điện Biên Phủ, στρατηγός Võ Nguyên Giáp (1911-2013).

Η πολιτική έκβαση

Στις 26 Απριλίου 1954, κι ενώ η πολιορκία του Điện Biên Phủ είχε εισέλθει στο τελικό στάδιο, ξεκίνησαν στη Γενεύη οι εργασίες της διεθνούς συνδιάσκεψης για την επίλυση των ζητημάτων της Άπω Ανατολής (Κορέα, Ινδοκίνα). Συμμετείχαν οι υπουργοί Εξωτερικών John Foster Dulles (ΗΠΑ), Vyacheslav Molotov (ΕΣΣΔ),  Anthony Eden (Μεγ. Βρετανία),  Georges Bidault και μετά την κυβερνητική μεταβολή, Pierre  Mendès-France (Γαλλία),  Zhou Enlai (Κίνα). Ως συνέπεια της παράδοσης του  Điện Biên Phủ, η κυβέρνηση του Παρισιού υπέγραψε μια σειρά πράξεων με το  Việt Minh. Σύμφωνα με αυτές, δεσμεύτηκε να αποσύρει το σύνολο των στρατιωτικών και ναυτικών της δυνάμεων από την Ινδοκίνα. Στη θέση της τελευταίας δημιουργήθηκαν δυο προσωρινά κράτη του Βιετνάμ, με διαχωριστική γραμμή τον 17ο παράλληλο και μια αποστρατικοποιημένη ζώνη βάθους 5 χλμ. ανάμεσά τους. Το βόρειο τμήμα, με πρωτεύουσα το Ανόι, περιερχόταν στο  Việt Minh, το δε νότιο, με πρωτεύουσα τη Σαϊγκόν και πρόεδρο τον πρώην αυτοκράτορα του Αννάμ  Bao Dai, είχε φιλοδυτικό προσανατολισμό. Ο λαός του Βιετνάμ θα αποφάσιζε για το μελλοντικό πολίτευμα της ενοποιημένης χώρας μέσω διενέργειας δημοψηφίσματος, η διεξαγωγή του οποίου ορίστηκε εντός του 1956. Το Σύμφωνο της Γενεύης έθεσε τέλος στον πόλεμο της Ινδοκίνας. Έναν πόλεμο διάρκειας οκτώ ετών, που στοίχισε στη Γαλλία 92.000 νεκρούς (εκ των οποίων 30.000 Αφρικανοί και Λεγεωνάριοι των Ξένων), 114.000 τραυματίες και 30.000 αιχμαλώτους. Στις τάξεις των αντιπάλων, οι απώλειες ανέρχονταν σε 500.000 νεκρούς και τραυματίες. Οι ΗΠΑ αποστασιοποιήθηκαν από την τελική πράξη της Γενεύης, διατηρώντας το δικαίωμα μονομερούς παρέμβασης σε περίπτωση κομμουνιστικής επίθεσης. Το  Việt Minh διέθετε ισχυρά ερρείσματα στο νότο και αποτελούσε ευθεία απειλή για το καθεστώς της  Σαϊγκόν. Ο πρωθυπουργός του τελευταίου,  Ngo Dinh Diem, αρνήθηκε να εκπληρώσει τις συμβατικές του υποχρεώσεις σχετικά με τη διενέργεια δημοψηφίσματος. Με τον τρόπο αυτό, εκμηδενίστηκαν οι προοπτικές για μια ειρηνική ενοποίηση. Το χάσμα ανάμεσα στα δυο κράτη του Βιετνάμ άρχισε να γίνεται αγεφύρωτο. Κατάσταση, η οποία επρόκειτο να οδηγήσει, κατά τη δεκαετία του ’60, τις εξελίξεις σε έναν δεύτερο πόλεμο, ακόμα πιο αιματηρό, με την ενεργό εμπλοκή των ΗΠΑ. Για τη Γαλλία, η απαλλαγή από το φορτίο της Ινδοκίνας αποδείχτηκε βραχύβια. Την 1η Νοεμβρίου του ιδίου έτους (1954), ξεκίνησε ο πόλεμος της Αλγερίας.

Οι διαπραγματεύσεις της Γενεύης.
Η υπογραφή της τελικής πράξης (20 Ιουλίου 1954). Στο κέντρο ο πρωθυπουργός της Γαλλίας Pierre Mendès-France.
Εκκένωση πληθυσμών από το βόρειο προς το νότιο Βιετνάμ (Αύγουστος 1954).
Η είσοδος των δυνάμεων Việt Minh στο Ανόι (12 Οκτωβρίου 1954).

Η μνήμη

Το πάρκο της μνήμης
Γαλλικό άρμα Μ-24 Bison
Στρατιωτικό κοιμητήριο στο Điện Biên Phủ
Η επάνοδος του πολεμιστή στο πεδίο της μάχης.

Two Vietnam Wars: The French War (1/2)


– Erwan Bergot, Les 170 jours de Dien Bien Phu, Presses de la Cité, 1992.

– Erwan Bergot, Convoi 42 – La marche à la mort des prisonniers de Dien Bien Phu, Presses de la Cité, 1986.

– Marcel Bigeard, Ma guerre d’Indochine, Hachette, 1994

– Bernard B.Fall , The Viet-Minh Regime, 1954.

– Bernard B. Fall., The Two Vietnams. A Political and Military Analysis, Praeger, 1965.

– André Galabru, La victoire avortée, Atlante Éditions, 2004.

– Vo Nguyen Giap, Mémoires 1946-1954 : Tome 1, La résistance encerclée, Anako, 2003.

– Vo Nguyen Giap, Mémoires 1946-1954 : Tome 2, Le chemin menant à Diên Biên Phu, Anako, 2003.

– Vo Nguyen Giap, Mémoires 1946-1954 : Tome 3, Diên Biên Phu le rendez-vous historique, Anako, 2004.

– Frédéric Guelton,  La bataille de Điện Biên Phủ – De l’opération Castor à la libération des camps, Soteca, 2014.

– Pierre Langlais, Diên Biên Phu, France Empire, 1963.

– Henri Navarre, Le temps des vérités, Plon, 1979.

– Jules Roy, La bataille de Dien Bien Phu, Julliard, 1963, Albin Michel, 1989.

– Alain Ruscio et Serge Tignères, Dien Bien Phu, Mythes et réalités 1954-2004, Les Indes Savantes, 2005.

– Ban tổng kết-biên soạn lịch sử, BTTM, Lịch sử Bộ Tổng tham mưu trong kháng chiến chống Pháp 1945-1954, Ha Noi, Nhà xuất bản Quân Đội Nhân Dân, 1991, p. 799 (Service Historique de L’État Major, L’Histoire de L’État Major dans la Guerre de Résistance contre La France 1945-1954, Ha Noi, Éditions Armée Populaire, 1991).

– Ted Morgan, Valley of death. The tragedy at Dien Bien Phu that led America into the Viêt Nam war, Random House, 2010.

– John R.Nordell , The undetected enemy. French and American miscalculations in Diên Biên Phu, 1953, Texas A&M University Press, 1995.

– Martin Windrow, The last valley. Dien Bien Phu and the french defeat in Viêt Nam, Weidenfeld & Nicolson, 2004.

– Philippe de Maleissye, La vallée perdue, Indo-Éditions, 2013.

– Mirmont Franck, en collaboration avec Heinrich Bauer, Jean Carpentier, Jean Guêtre, Pierre Latanne, Bernard Ledogar, Jean-Louis Rondy, Les chemins de Diên Biên Phu, Nimrod, 2015.

–  Diên Biên Phu, Dossier de la Revue Guerres mondiales et Conflits contemporains, No 211, Juillet-Septembre 2003, p. 3-121.


Điện Biên Phủ, 1992, σκηνοθεσία Pierre Schoendoerffer

Ο σκηνοθέτης μεταφέρει προσωπικό βίωμα, καθώς πολέμησε στη μάχη του Điện Biên Phủ ως εικονολήπτης  της Κινηματογραφικής Υπηρεσίας Στρατού. Τραυματίστηκε στις 13 Μαρτίου 1954 και στάλθηκε στα μετόπισθεν. Μια εβδομάδα αργότερα, επέστρεψε πέφτοντας με αλεξίπτωτο, προκειμένου να αποθανατίσει την τελική αναμέτρηση, καθώς δεν υπήρχε άλλος εικονολήπτης επιτόπου. Το μεγαλύτερο μέρος από τα στιγμιότυπα, τα οποία αποθανάτισε, κατασχέθηκαν από τους  Việt Minh. Τα λίγα που πρόλαβε να στείλει στα μετόπισθεν αποτελούν, σήμερα, τη μοναδική κινηματογραφική μαρτυρία της πολιορκίας και της πτώσης του Điện Biên Phủ. Κατά τη στιγμή της παράδοσης βρισκόταν δίπλα στους Bigeard και Langlais. Μετά την απελευθέρωσή του, κάλυψε τον πόλεμο του Βιετνάμ ως ανταποκριτής αμερικανικών εντύπων. Η ταινία είναι μια υπερπαραγωγή με υψηλό προϋπολογισμό, από τις καλύτερες του είδους. Πολλά από τα εξωτερικά πλάνα γυρίστηκαν επιτόπου, με τη συνεργασία των ενόπλων δυνάμεων της Γαλλίας και του Βιετνάμ.

13 Μαρτίου 1954. Η έναρξη της μάχης

Η τελευταία σκηνή

Κείμενο-επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση-επιμέλεια έκδοσης: Δημήτρης Μητσόπουλος