Skip to main content

Γεώργιος Καλαφίκης: Η «Epitoma rei militaris» του Βεγέτιου και ο ύστερος ρωμαϊκός στρατός στο μεταίχμιο μεταξύ αρχαιότητας και μεσαίωνα

Γεώργιος  Καλαφίκης

Η «Epitoma rei militaris» του Βεγέτιου και ο ύστερος ρωμαϊκός στρατός στο μεταίχμιο μεταξύ αρχαιότητας και μεσαίωνα

Ι. Γενική εισαγωγή στο έργο

Η «Epitoma rei militaris» του Λατίνου συγγραφέα Φλάβιου (ή Πόπλιου) Βεγέτιου Ρενάτου (Flavius ή Publius Vegetius Renatus) κατέχει διαχρονικά περίοπτη θέση μεταξύ των στρατιωτικών εγχειριδίων και τακτικών σε παγκόσμιο επίπεδο. Γραμμένη στη λατινική γλώσσα, η «Στρατιωτική επιτομή» δημοσιεύτηκε κατά την εποχή της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (ca. 284-476). Συνέχισε, ωστόσο, να ασκεί σημαντικότατη επίδραση ειδικά στη δυτική Ευρώπη καθ’ όλη τη διάρκεια του μεσαίωνα μέχρι και την έλευση των νεότερων χρόνων. Παρέμεινε εξαιρετικά δημοφιλές κείμενο, αφού γνώρισε μέσω της χειρόγραφης αντιγραφής αλλεπάλληλες επανεκδόσεις1.

Ο Βεγέτιος (I.8, I.27, II.Praef., II.3) ομολογεί ότι η συγγραφή της επίτομης μελέτης του στηρίχθηκε σε κείμενα προγενέστερων Λατίνων συγγραφέων και σε στρατιωτικές ρυθμίσεις (constitutiones) σπουδαίων Ρωμαίων αυτοκρατόρων, συγκεκριμένα του Οκταβιανού Αυγούστου (27 π.Χ. – 14 μ.Χ.), του Τραϊανού (98-117) και του Αδριανού (117-138). Όπως έχει διαπιστωθεί, η συγκεκριμένη στρατιωτική πραγματεία αποτελεί προπαντός σύνθετο μωσαϊκό αρκετών άμεσων και έμμεσων επιρροών, αμάλγαμα από παλαιότερα τακτικά. Βασίζεται μεν κυρίως σε αρχαιότερα ελληνορωμαϊκά τακτικά εγχειρίδια, εκ των οποίων ορισμένα έχουν χαθεί, αλλά πλαισιώνεται από πρόσθετο σχετικό υλικό, του οποίου η προέλευση και σύνθεση οφείλεται στον ίδιο τον Βεγέτιο. Ο τελευταίος αναφέρει ονομαστικά τους συγγραφείς Κάτωνα πρεσβύτερο (M. Porcius Cato “censorius” ή “maior”, 3ος – 2ος αι. π.Χ.), συγκλητικό και τιμητή, Κορνήλιο Κέλσο (A. Cornelius Celsus, 1ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.), εγκυκλοπαιδιστή, Φροντίνο (Sextus Iulius Frontinus, 1ος – 2ος αι. μ.Χ.), μηχανικό και πολιτικό, και Πατέρνο (P. Taruttienus ή Tar[r]untenus Paternus, 2ος αι. μ.Χ.), νομικό και έπαρχο πραιτωρίων. Τα στρατιωτικά κείμενα των προαναφερθέντων μάλλον συνόψισε ο Βεγέτιος με δική του πρωτοβουλία, επιχειρώντας να ανταποκριθεί –όπως ο ίδιος σχολιάζει και παραδέχεται– στις απαιτήσεις του μη κατονομαζόμενου αυτοκράτορα και εντολέα του (I.8, II.Praef.). Εκτός των άλλων, θεωρείται σχεδόν βέβαιο ή έστω πιθανόν ότι εγχειρίδια αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, όπως το «Στρατηγικόν» του Ονάσανδρου (μέσα 1ου αι. μ.Χ., επί Κλαυδίου Α΄) και η «Τακτική θεωρία» του Αιλιανού του Τακτικού (επί Αδριανού), καθώς και η λατινική πραγματεία «Περί της οχύρωσης στρατοπέδων» (De munitionibus castrorum, ίσως 3ος αι. μ.Χ.), που είχε παλαιότερα αποδοθεί λανθασμένα στον Λατίνο τοπογράφο των αρχών του 2ου αι. μ.Χ. Υγίνο τον «Γεωμέτρη» (Hyginus Gromaticus), οφείλουν επιπρόσθετα να συνυπολογιστούν ως έμμεσες επιρροές.

Δυστυχώς, στις μέρες μας διασώζονται αυτούσια μόνον τα «Στρατηγήματα» (Strategemata) του Φροντίνου. Σπαράγματα από τα γραπτά του Κάτωνα έχουν συμπεριληφθεί από τον Λατίνο λεξικογράφο Φήστο (Sextus Pompeius Festus, β΄ μισό 2ου αι. μ.Χ.) στην εγκυκλοπαιδική πραγματεία «Περί της σημασίας των λέξεων» (De verborum significatu)2· πρόκειται για επιτομή του ομώνυμου λεξικού που είχε συνταχθεί από τον φιλόλογο Βέρριο Φλάκκο (M. Verrius Flaccus, ca. 55 π.Χ. – 20 μ.Χ.).

Εικόνες από χειρόγραφα και εκδόσεις

 

Η σπουδαία αξία της «Στρατιωτικής επιτομής» του Βεγέτιου έγκειται στο ότι συνιστά επιτυχή σύνοψη παλαιοτέρων τακτικών, αφού παραδίδει με ικανοποιητικό τρόπο την εικόνα του «κλασικού» ρωμαϊκού στρατού, αλλά παράλληλα διαθέτει στοιχεία πρωτοτυπίας, καθώς συνδυάζει εύστοχα τη θεωρία με την πράξη. Επιπλέον, ο Βεγέτιος επιχείρησε συνάμα να μπολιάσει το παρόν και το μέλλον του αυτοκρατορικού στρατού με το ένδοξο παρελθόν. Γι’ αυτούς τους λόγους αξίζει να αποσαφηνίσουμε ορισμένα ζητήματα που προκύπτουν από τη μελέτη του έργου. Πιο συγκεκριμένα, αμέσως παρακάτω ασχολούμαστε με το πρόβλημα της ακριβούς χρονολόγησης της πραγματείας. Επιπλέον, εξετάζουμε το περιεχόμενο, τη στόχευση καθώς και τη σημασία του συγκεκριμένου έργου στο πλαίσιο της γραμματείας της ύστερης αρχαιότητας. Πέραν αυτών, ευελπιστούμε να αναλύσουμε εκτενώς –σε άλλες σχετικές δημοσιεύσεις– τους πιθανούς λόγους που οδήγησαν στη σύνταξή του καθώς και τις συμβουλές που το ίδιο πόνημα παρέχει σε επίπεδο τακτικών, σχηματισμών και παρατάξεων μάχης (του πεζικού, του ιππικού ή συνδυαστικά και των δύο όπλων από κοινού).

ΙΙ. Το ζήτημα της χρονολόγησης

Η χρονολόγηση της «Στρατιωτικής επιτομής» του Βεγέτιου αποτελεί ιδιαίτερο ερευνητικό πρόβλημα, το οποίο εξακολουθεί να ταλανίζει τους νεότερους και σύγχρονους ιστορικούς και μελετητές, και προφανώς συνδέεται με τις αφορμές και τα αίτια που οδήγησαν στη συγγραφή της πραγματείας. Η τελευταία ανάγεται κατά τη διάρκεια της βασιλείας διαφόρων Ρωμαίων αυτοκρατόρων από τα τέλη του 4ου μέχρι τα μέσα του 5ου αι. Οι περίοδοι δεσποτικής αρχής του Βαλεντινιανού Β΄ (375-392), του Θεοδοσίου Α΄ (379-395), του Ονωρίου (395-423), του Θεοδοσίου Β΄ (408-450) και του Βαλεντινιανού Γ΄ (425-455) έχουν λ.χ. υποστηριχθεί ως βέβαιες ή πιθανές. Ορισμένοι πάλι θεωρούν ότι η επιτομή συντάχθηκε γύρω στα τέλη του 4ου με αρχές του 5ου αι. «ακροβατώντας» μεταξύ της βασιλείας των τριών προαναφερθέντων αυτοκρατόρων3. Κατά κανόνα, τα σχετικά επιχειρήματα στηρίζονται τόσο σε «εσωτερικά» δομικά στοιχεία, βάσει της γραπτής παράδοσης του κειμένου, όσο και σε «εξωτερικά» δεδομένα, σχετικά με τη ζωή και τη δράση του συγγραφέα. Οι βασικές ωστόσο προτάσεις χρονολόγησης ήταν και παραμένουν δύο: είτε επί Θεοδοσίου Α΄, μεταξύ 385-390, είτε επί Βαλεντινιανού Γ΄, μεταξύ 425-450. Έως τις μέρες μας οι περισσότεροι μελετητές εξακολουθούν να συντάσσονται συνήθως υπέρ της πρώτης ή της δεύτερης άποψης. Οι τελευταίες διαθέτουν την πληρέστερη επιχειρηματολογία, λόγω της πληθώρας των ισχυρισμών που διατυπώθηκαν από τους πολυάριθμους υποστηρικτές τους.

Αν και ακούγεται οξύμωρο, όλες οι διαφορετικές χρονολογικές απόψεις και εκτιμήσεις εδράζονται κατ’ αρχήν σε πειστικά επιχειρήματα και παρατηρήσεις, επί των οποίων έχουν εξάλλου διαμορφωθεί και διατυπωθεί. Σαφείς πληροφορίες για τη ζωή και τη δράση του Βεγέτιου δεν διαθέτουμε. Από την άλλη, και τα δύο ασφαλή χρονικά termina που διαθέτουμε περιορίζουν μεν το χρονικό εύρος σύνθεσης και συγγραφής σε επτά περίπου δεκαετίες (383-450), αλλά είναι μάλλον ασαφή· ως εκ τούτου, είναι παράλληλα ευεπίφορα σε αποκλίνουσες ερμηνείες και αντικρουόμενες απόψεις.

Υπάρχει, λοιπόν, η τάση να τοποθετείται η σύνταξη της Epitoma rei militaris επί της δεσποτικής αρχής ορισμένων Ρωμαίων αυτοκρατόρων, οι οποίοι συνήθως κυβέρνησαν το δυτικό τμήμα του ύστερου Ρωμαϊκού κράτους. Δυστυχώς, ο συγγραφέας παρέλειψε να μνημονεύσει ρητά το όνομα της «αυτοκρατορικής μεγαλειότητας» που του έδωσε την εντολή να συντάξει τη συγκεκριμένη ανακεφαλαιωτική πραγματεία περί των στρατιωτικών ζητημάτων.

Publius  Flavius Vegetius Renatus

Η πραγματεία του Βεγέτιου γράφτηκε χωρίς αμφιβολία μετά το θάνατο του αυτοκράτορα Γρατιανού το έτος 383 (terminus post quem), διότι στο πρώτο βιβλίο (I.20) ο Γρατιανός αναφέρεται ως divus, δηλαδή «θεοποιημένος», παλαιός ειδωλολατρικός προσδιορισμός για τους αποθανόντες ηγεμόνες. Πάντως, η ιδιαίτερη μνεία και ρητή αναφορά σε μόνον εκείνο τον αυτοκράτορα ίσως υποδηλώνει ότι το έργο συντάχθηκε στη Δύση, πιθανώς στην Ιταλία, έχοντας υπόψη το «ακροατήριο» ή για την ακρίβεια το αναγνωστικό κοινό του δυτικού τμήματος της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Από την άλλη πλευρά, γνωρίζουμε σήμερα πως το αρχικό κείμενο του Βεγέτιου υπέστη δεκαετίες αργότερα βέβαιη τροποποίηση: ορισμένα από τα σωζόμενα χειρόγραφα περιλαμβάνουν τη σημείωση (subscriptio) πως κάποιος Φλάβιος Ευτρόπιος από την Κωνσταντινούπολη προέβη σε κριτική αναθεώρηση του σχετικού έργου «επί υπατείας Βαλεντινιανού (Γ΄) εβδόμης και Αβιηνού», δηλαδή το έτος 450. Συνεπώς, κατέχουμε δύο σταθερές και αναμφισβήτητες χρονολογίες, μεταξύ των οποίων συντάχθηκε με πάσα βεβαιότητα η πραγματεία: πλην του terminus post quem (το 383, δηλαδή το έτος μετά το οποίο γράφτηκε το βιβλίο), διαθέτουμε και τον terminus ante quem (το 450, δηλαδή το έτος πριν από το οποίο γράφτηκε το βιβλίο).

Οι αυτοκράτορες της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας

Στην πραγματικότητα λοιπόν η σύγχρονη έρευνα δεν έχει ακόμη αποφανθεί με τελεσίδικο και κατηγορηματικό τρόπο ως προς την ακριβή χρονολόγηση του έργου. Πάντως, κλίνουμε για πολλούς και διάφορους λόγους προς την κατώτερη χρονολογία, δηλαδή προς τα τέλη του 4ου αι. (επί Θεοδοσίου Α΄) και πάντως πριν από την έναρξη των βίαιων και αλλεπάλληλων βαρβαρικών εισβολών εναντίον του δυτικού Ρωμαϊκού κράτους, παρά προς την ανώτερη, δηλαδή προς τα μέσα του 5ου αι. Τα δύο κομβικά ιστορικά γεγονότα που ενδεχομένως οριοθετούν τη συγγραφή της πραγματείας είναι η μάχη της Αδριανούπολης το 378 και η άλωση της Ρώμης από τον Αλάριχο το 410· και τα δύο παραπάνω γεγονότα διέθεταν σημαδιακά (;) κοινούς πρωταγωνιστές τους Βησιγότθους. Κρίνουμε ιδιαίτερα πιθανό να έχουν παρεισφρήσει στο αρχικό κείμενο μεταγενέστερες προσθήκες μέχρι τα μέσα του 5ου αι.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημάνουμε ωστόσο δύο ακόμη σημαντικές αναφορές: η πρώτη απαντά πάλι στο πρώτο βιβλίο (I.20) κάνοντας λόγο για Γότθους, Αλανούς και Ούννους ιππείς, λίγο πριν από τη μνημόνευση του δολοφονημένου Γρατιανού, ενώ η δεύτερη βρίσκεται στο τρίτο βιβλίο (III.26) και προσδιορίζει τους Πέρσες, Ούννους, Αλανούς, Σαρακηνούς (σκηνίτες Άραβες) και «Ινδούς» (Άραβες της «Ευδαίμονος» Αραβίας στα παράλια της Ερυθράς Θάλασσας) ως βασικούς εχθρούς της αυτοκρατορίας. Τα συγκεκριμένα στοιχεία υποδηλώνουν ότι μάλλον το βιβλίο απευθυνόταν ειδικά σε κάποιον αυτοκράτορα του ανατολικού τμήματος του (τυπικά ενιαίου) Ρωμαϊκού κράτους, μάλλον εξοικειωμένο με τους προερχόμενους εξ Ανατολών αντιπάλους, αν και συντάχθηκε από συγγραφέα ορμώμενο από τη Δύση, στο αναγνωστικό κοινό της οποίας αρχικά απευθυνόταν. Άραγε, πώς είναι δυνατόν να συνδυαστούν αυτά τα εκ πρώτης όψεως αντιφατικά και αντικρουόμενα στοιχεία; Ας πάρουμε, λοιπόν, τα πράγματα από την αρχή.

Όπως σημειώθηκε ήδη, οι περισσότεροι σύγχρονοι ερευνητές (ιστορικοί, φιλόλογοι, λεξικογράφοι) τείνουν να χρονολογούν το έργο του Βεγέτιου στη βασιλεία του Θεοδοσίου Α΄ και να απορρίπτουν για πολλούς και διαφόρους λόγους απόπειρες μεταγενέστερης χρονολόγησης. Πράγματι, η αναφορά στον εκλιπόντα –και σύγχρονο με τον Θεοδόσιο Α΄– Γρατιανό (367-383) δεν πρέπει να θεωρηθεί τυχαία. Αντιθέτως, η σαφής μνεία στον ηγεμόνα που επέλεξε ως συναυτοκράτορα τον Θεοδόσιο Α΄, για να τον αποστείλει αμέσως μετά να κυβερνήσει τις χειμαζόμενες από τον γοτθικό πόλεμο (376-382) ανατολικές επαρχίες, εκτιμούμε πως συνιστά βασικό και καθοριστικό παράγοντα χρονολόγησης per se, δηλαδή αυτό καθ’ αυτό, όχι όμως το μοναδικό.

Στην ίδια ακριβώς παράγραφο (I.20) θεωρούμε ως εξίσου ενδεικτικά τα σχόλια του Βεγέτιου για τους Γότθους, Αλανούς και Ούννους ιππείς και τη θωράκισή τους. Ως γνωστόν, εκείνοι οι ιππείς διακρίθηκαν ιδιαιτέρως το 378 στη μάχη της Αδριανούπολης. Η διαπρεπής συμμετοχή τους έγειρε τότε αποφασιστικά την πλάστιγγα της νίκης προς την πλευρά των Γότθων και των υπολοίπων βαρβάρων συμμάχων τους. Δεν αποκλείεται, λοιπόν, ο συγγραφέας να κατονόμασε ρητά αυτούς τους ιππείς επηρεασμένος από τη δράση τους σε εκείνη τη μάχη. Άλλωστε, ο κύριος λόγος για τον οποίο ο Γρατιανός έπεσε στη δυσμένεια των στρατιωτικών χάνοντας το θρόνο και τη ζωή του, ήταν η υπερβολική εύνοιά του ειδικά στους Αλανούς μισθοφόρους ιππείς. Ο ίδιος αυτοκράτορας μάλιστα, με τη σύμφωνη γνώμη του συναυτοκράτορα Θεοδοσίου Α΄, είχε επιτρέψει γύρω στο 380 μια πρώιμη εγκατάσταση Αλανών και Γότθων προσφύγων στη δυτική Παννονία.

Η Μεγάλη σαρκοφάγος Λουντοβίζι του 3ου αιώνα απεικονίζει μάχη μεταξύ Γότθων και Ρωμαίων.

Επιπροσθέτως, διάφοροι μελετητές με προεξάρχοντα τον Miller, στηρίζουν τα επιχειρήματά τους σε ορισμένους ακόμη δείκτες που είτε απουσιάζουν είτε οφείλουν να ληφθούν υπόψη. Εκθέτουμε τους σημαντικότερους από αυτούς: (Α) Απουσιάζει στο έργο κάθε αναφορά ή έστω νύξη στο συγκλονιστικό –όντως– γεγονός της άλωσης της Ρώμης από τους Γότθους του Αλάριχου το 4104. (Β) Παρομοίως, ούτε μαρτυρούνται, ούτε επαληθεύονται οι ευρύτατες μετακινήσεις, εισβολές και μετεγκαταστάσεις διάφορων λαών στη δυτική Ευρώπη καθ’ όλη τη διάρκεια του 5ου αι., που οδήγησαν σωρευτικά το δυτικό Ρωμαϊκό κράτος σε σταδιακό ακρωτηριασμό και οριστική κατάρρευση. Το μόνο συμπέρασμα που ενδεχομένως μπορεί να συναχθεί είναι ότι η πραγματεία συντάχθηκε στην απαρχή αυτής της «βαρβαρικής» διάχυσης, όταν η διασπορά Γότθων και άλλων βαρβάρων στη Βαλκανική φαινόταν ακόμη διαχειρίσιμη και αντιμετωπίσιμη, όπως θα υποστηρίξουμε σε μελλοντικό μας κείμενο. (Γ) Επιπροσθέτως, οφείλει να ληφθεί υπόψη η απουσία στο κείμενο άλλων γερμανικών λαών της δυτικής Ευρώπης. Αλαμανοί, Βάνδαλοι, Φράγκοι, Σάξονες κ.ά. δεν καταγράφονται πουθενά, παρότι συχνά εμπλέκονταν σε συγκρούσεις με το ύστερο Ρωμαϊκό κράτος. Αυτό σημαίνει ότι η πραγματεία του Βεγέτιου γράφτηκε πιθανώς υπό την επίδραση και το βάρος της μάλλον τότε σύγχρονης απειλής που συνιστούσαν πρωτίστως οι –αναφερόμενοι στο κείμενο– Γότθοι και Ούννοι.

Η Άλωση της Ρώμης από τους Γότθους, Αυγ. 410. Ντοκιμαντέρ του History Channel. Barbarians Rising: Alaric and the Sack of Rome | History


Αν και τα παραπάνω συναπαρτίζουν argumenta ex silentio, μας ωθούν στη διατύπωση του εξής συμπεράσματος: όλες αυτές οι οδυνηρές για τη δυτική αυτοκρατορία εξελίξεις ήταν πάρα πολλές και σοβαρές, ώστε να μην αναφερθούν ή να υπονοηθούν καθόλου. Αντιθέτως, ο Βεγέτιος θα είχε λογικά συμπεριλάβει ορισμένες τουλάχιστον από αυτές υπό τη μορφή έστω συγκαλυμμένων υποδείξεων και συμβουλών στρατιωτικής αντιμετώπισής τους. Ειδάλλως, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η «Στρατιωτική επιτομή» του συνιστούσε εντέλει απλή «ουτοπία», ενταγμένη στο κλίμα μιας παραπαίουσας και παρακμάζουσας αυτοκρατορίας σε φάση κατακερματισμού και πλήρους αποσύνθεσης, στην οποία είχε όντως «βυθιστεί» το δυτικό τμήμα του κράτους κατά τον 5ο αι. Σε αυτήν την περίπτωση, οι προτάσεις του Βεγέτιου επί των στρατιωτικών θεμάτων θα είχαν καταστεί εκ των πραγμάτων ουτοπικές και ανεδαφικές, λόγω του πανίσχυρου και αναπόδραστου «αποτυπώματος» των βαρβαρικών εισβολών. Κάτι τέτοιο ωστόσο δεν διαφαίνεται καθόλου στα γραπτά του, όπως θα διαπιστώσουμε ευθύς αμέσως στην επόμενη ενότητα. Αντιθέτως, ο συγγραφέας φέρεται να συντηρεί τις ελπίδες του για ταχεία και εύκολη ανασυγκρότηση ενός στρατού ακόμη κραταιού και ανθεκτικού και σαφώς όχι αποσυντεθειμένου. Εμφανίζεται, επίσης, να διατηρεί την πίστη του στο σφρίγος, στην αλκή και στη συνολική ισχύ της –θεωρουμένης από τον ίδιο ως ακμάζουσας καίτοι απειλούμενης– ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

W. Waterhouse: The Favorites of the Emperor Honorius, 1883. Αλληγορικός ζωγραφικός πίνακας, συμβολικός της «Παρακμής και Πτώσης της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας» (Decline and Fall of the Roman Empire). (https://en.wikipedia.org/)

Ο Βεγέτιος ομολογεί ότι η πραγματεία του βασίζεται κατά κόρον σε αρχαιότερα τακτικά (I.8) και αναλύει κατά βάση τη δομή του παλαιότερου, «κλασικού» ρωμαϊκού στρατού. Ο ίδιος εντούτοις παρέχει αρκετές ακόμη διαπιστώσεις, υποδείξεις και συμβουλές για ποικίλα στρατιωτικά ζητήματα· αυτά αποτελούν δείκτες ότι συνέγραψε την επιτομή υπό το βάρος σύγχρονων, ή λίγο προγενέστερων, αρνητικών εξελίξεων. Αναφερόμαστε στην παντοειδή επιρροή και πολυπλόκαμη διείσδυση των βαρβάρων εντός της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Θεωρείται, λοιπόν, πιθανότερη η εκτίμηση πως ο Βεγέτιος έγραψε και δημοσίευσε το έργο επηρεασμένος –μεταξύ των άλλων– από τον αντίκτυπο της πανωλεθρίας του αυτοκρατορικού στρατού στην Αδριανούπολη (378) και ευρύτερα εμπνευσμένος από το «γοτθικό πόλεμο» των ετών 376/7-382.

Η Μάχη της Αδριανούπολης, Αυγ. 378. Ντοκιμαντέρ του History Channel.  Barbarians Rising: Fritigern and the Battle of Adrianople | History

Συμφωνώντας, λοιπόν, πλήρως με τον Milner, και προωθώντας και επαυξάνοντας τη συλλογιστική του, πιστεύουμε ότι ο Βεγέτιος αφιέρωσε το έργο του πιθανότατα στον Θεοδόσιο Α΄ σε περίοδο ειρηνικής ανάπαυλας, κατά την οποία είχε προσωρινά κατευναστεί το οξύ «γοτθικό» πρόβλημα· ειδάλλως, λογικά θα συμπεριελάμβανε ονομαστικά και τους Γότθους στον κατάλογο των βασικών εχθρών της αυτοκρατορίας (III.26) μαζί με τους Πέρσες, τους Ούννους, τους Αλανούς και τους Άραβες. Επομένως, η «Στρατιωτική επιτομή» ίσως συντάχθηκε και δημοσιεύτηκε προς το τέλος της βασιλείας του Θεοδόσιου Α΄, εποχή κατά την οποία ο τελευταίος κυβερνούσε πλέον ουσιαστικά ολόκληρο το ύστερο Ρωμαϊκό κράτος. Άλλωστε, ο Milner επεσήμανε και αυτός σε τεχνικό επίπεδο ότι το βιβλίο γράφτηκε μάλλον σε δύο περιόδους: το πρώτο βιβλίο του αποτελούσε το αρχικό και παλαιότερο τμήμα, αφού συχνά αντανακλά και υπογραμμίζει έντονα τις στρατιωτικές πανωλεθρίες του πρόσφατου παρελθόντος, που δεν έπρεπε να επαναληφθούν· τα τρία υπόλοιπα μάλλον γράφτηκαν λίγο αργότερα, όταν οι αρνητικές εξελίξεις είχαν προσωρινά έστω κοπάσει και φάνταζαν αντιμετωπίσιμες, οπότε θα μπορούσε να εφαρμοστεί –θεωρητικά και δυνητικά– το προτεινόμενο πρόγραμμα στρατιωτικής ανασυγκρότησης5.

III. Το περιεχόμενο και η στόχευση του έργου

Η «Στρατιωτική επιτομή» του Βεγέτιου ίσως κρύβει αρκετά στρώματα επεξεργασίας στη χειρόγραφη παράδοση, τα οποία δεν μας επιτρέπουν βέβαιη χρονολόγηση, καθώς έχουν παραλλάξει το αρχικό κείμενο σε άγνωστο βαθμό, μη διαγνώσιμο πλέον με ασφάλεια και άρα μη αναγνωρίσιμο με ευκολία. Ενδεχομένως μάλιστα να είναι ακριβώς αυτές οι άδηλες προσθήκες στο αρχικό κείμενο, σε συνδυασμό με την πιθανή απάλειψη του ονόματος του αυτοκράτορα, που τελικά προσέδωσαν έναν αέρα «διαχρονικότητας» στην πραγματεία. Έτσι, αυτή ελίσσεται με άνεση και ευκολία μεταξύ ύστερης αρχαιότητας και μέσων χρόνων και μεσουράνησε κατόπιν για εκατοντάδες χρόνια (ειδικά στα γράμματα της μεσαιωνικής δυτικής Ευρώπης).

Τμήμα από τη στήλη του Μάρκου Αυρηλίου (2oς αι.) στο κέντρο της Piazza Colonna της Ρώμης.

Προηγουμένως, επιχειρήσαμε να χρονολογήσουμε την πραγματεία βασισμένοι σε ορισμένους δείκτες που προσφέρονται για κάποια πρώιμα συμπεράσματα ή έστω πρωτόλειες εικασίες. Κατά τη γνώμη μας, περισσότερη προσοχή οφείλει να δοθεί στους σκοπούς συγγραφής της πραγματείας. Με άλλα λόγια, τελικά η μέγιστη σημασία και ουσία της έρευνας μάλλον έγκειται στο να διερευνηθεί ΓΙΑΤΙ γράφτηκε το βιβλίο, αναζήτηση που δύναται να βοηθήσει και στο να εξακριβωθεί ΠΟΤΕ συντάχθηκε. Ποιες είναι, λοιπόν, οι βεβαιότητες σχετικά με την Epitoma rei militaris; Δια της μελέτης της πρωτογενούς πηγής αλλά και της εκτενούς σύγχρονης σχετικής βιβλιογραφίας καταλήξαμε στα κάτωθι συμπεράσματα:

  1. Καταρχάς διαθέτουμε δύο βέβαια και ασφαλή termina χρονολόγησης (383 και 450).

  2. Το κείμενο αποτελεί κυρίως συμπίλημα, ακόμη και μέσω αντιγραφής και επικόλλησης (Milner 21996: xvixvii), διαφόρων παλαιοτέρων τακτικών αρχαίων Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων.

  3. Το έργο μεταδίδει την εικόνα ενός στρατιωτικού οργανισμού μάλλον «εκτός τόπου και χρόνου» για την εποχή του· συνεπώς δεν μας βοηθά ιδιαίτερα ούτε στην αποσαφήνιση της εικόνας ούτε στην αποκατάσταση του ύστερου ρωμαϊκού στρατού.

  4. Δεν υπάρχουν παρά ελάχιστες ή έστω αραιές και σκόρπιες αναφορές στη σύγχρονη πραγματικότητα, διάσπαρτες σε διάφορα επιμέρους κεφάλαια (Γρατιανός, ορισμένοι εχθρικοί λαοί, mattiobarbuli χειριστές βλημάτων επί Διοκλητιανού, Χριστιανισμός).

  5. Η γλώσσα του κειμένου έχει σκοπίμως (;) ή μέσω προσθηκών και τροποποιήσεων καταστεί αόριστη και ασαφής. Συνεπώς, δεν παρέχει ασφαλείς δείκτες, ενώ το καθαυτό κείμενο είναι εν πολλοίς άχρονο και γι’ αυτό συνάμα περιέργως και διαχρονικό.

  6. Μολαταύτα, η δομή της πραγματείας είναι ξεκάθαρη και συγκροτημένη: στο 1ο βιβλίο περιέχονται θέματα και συμβουλές για ορθή στρατολογία και μεθοδική στρατιωτική εκπαίδευση, ενώ παράλληλα καταγράφεται επιμελώς ο απαραίτητος και βασικός (επιθετικός και αμυντικός) στρατιωτικός εξοπλισμός. Στο 2ο βιβλίο παρουσιάζεται η βασική στρατιωτική οργάνωση με κύριο άξονα και σημείο αναφοράς την κλασική ρωμαϊκή λεγεώνα, την περίφημη «antiqua legio», που όμως έχει δυσεπίλυτα προβλήματα ειδικά ως προς τη σύνθεση και αναλογία του ιππικού. Στο 3ο βιβλίο αναλύονται ποικίλα θέματα και παρέχονται υποδείξεις για την υγιεινή, την επιμελητεία και την πειθαρχία, για τη δράση του μηχανικού, για την αξιοποίηση του πεζικού και του ιππικού, για τη στρατιωτική τακτική και στρατηγική, για σχηματισμούς και για παρατάξεις μάχης, ενώ παρατίθενται γενικοί κανόνες πολέμου, ώστε το βιβλίο αυτό να συνιστά το πιο πρακτικό μέρος όλου του έργου. Τέλος, το 4ο βιβλίο αναφέρεται σε θέματα οχυρωματικής και πολιορκητικής, ναυτικής τέχνης και τεχνολογίας, τα οποία είναι μεν ειδικά αλλά εξίσου ενδιαφέροντα.

Εικόνες μαχών από χειρόγραφα

 

  1. Η Epitoma rei militaris δεν αποτελούσε, προφανώς, μόνον ένα κλασικό στρατιωτικό τακτικό, αλλά επίσης ένα κείμενο προπαγάνδας, γεμάτο ιδεαλισμό και εξιδανίκευση για την (ένδοξη) αρχαιότητα. Συνιστούσε, επομένως, ένα στρατιωτικό μανιφέστο με κυρίαρχο σύνθημα το «όπισθεν ολοταχώς» και με σαφείς πολιτικές προεκτάσεις, εφόσον αναλογιστούμε και λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι ο ανώτατος πολιτειακός άρχων, δηλαδή ο αυτοκράτορας, παρέμενε –ουσιαστικά ή έστω τυπικά– πρωτίστως και πάνω απ’ όλα ο ανώτατος στρατιωτικός ηγέτης, δηλαδή imperator.

  2. Κύρια επιδίωξη του Βεγέτιου ήταν η στρατιωτική ανασυγκρότηση και μέσω αυτής η αναγέννηση της φοβερής και τρομερής στο παρελθόν ισχύος των αυτοκρατορικών στρατευμάτων· μόνο χάρη σε αυτήν, πίστευε ο συγγραφέας, ότι ήταν εφικτή η συνολική ανανέωση της αυτοκρατορίας.

  3. Ο Βεγέτιος διέκρινε μεγάλο πρόβλημα στη σύνθεση, στην εκπαίδευση καθώς και στην οργάνωση του σύγχρονού του ρωμαϊκού στρατού.

  4. Πάνω απ’ όλα, ο Βεγέτιος κατήγγειλε την ένοπλη εξάρτηση της Ρώμης από ξένους και βαρβάρους· στηλίτευσε δηλαδή τον τότε στρατιωτικό «εκβαρβαρισμό». Ο ίδιος θεωρούσε ότι ο τελευταίος σχετιζόταν άμεσα με την πτώση της ποιότητας σε όλους τους τομείς, π.χ. στην εκπαίδευση και στις ασκήσεις, στην καθαυτό δομή των δυνάμεων (δηλαδή την οργάνωση σε μονάδες), στη μαχητική ικανότητα (τακτικές, διεξαγωγή πολιορκιών, άμυνα/αποτροπή), στις υπόλοιπες βασικές υποστηρικτικές δομές (επιμελητεία, γραμματειακή υποστήριξη, δραστηριότητες μηχανικού, όπως λ.χ. περιχαράκωση στρατοπέδων κ.ά.), στη χρήση αμυντικού και επιθετικού εξοπλισμού ή ακόμη και στην παροχή σχετικού πολεμικού / στρατιωτικού υλικού.

Από τα ανωτέρω δεδομένα, προκύπτει ότι οι βασικοί πυλώνες επί των οποίων δομήθηκε η «Στρατιωτική επιτομή» ήταν οι εξής: (α) η αναχαίτιση της αυξανόμενης βαρβαρικής επιρροής και διείσδυσης εντός της αυτοκρατορίας· (β) η ανάταξη της πολεμικής ισχύος του κράτους μέσω της ευρείας στρατιωτικής αναδιοργάνωσης και ανασυγκρότησης στη βάση παλαιότερων, «κλασικών» (και κατά τον Βεγέτιο σαφώς πιο αποτελεσματικών) προτύπων. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, οι δύο αυτοί στόχοι θα μπορούσαν να διασφαλίσουν ολιστικά την ποιότητα του ύστερου ρωμαϊκού στρατού στους τομείς της στελέχωσης, της εκπαίδευσης, της οργάνωσης, της διεξαγωγής πολεμικών επιχειρήσεων, του εξοπλισμού και της επιμελητείας εξασφαλίζοντας έτσι τη διατήρηση υψηλού επιπέδου επαγγελματισμού και ετοιμότητας. Συνοψίζοντας, η επήρεια των ανωτέρω παραγόντων είναι ιδιαιτέρως εμφανής και πρόδηλη, καθώς διατρέχει ολόκληρο το κείμενο.

Σε κάθε περίπτωση, τα βασικά σημεία που συνιστούν την ειδοποιό διαφορά της συγκεκριμένης στρατιωτικής πραγματείας συγκριτικά με όλα τα παλαιότερα παρόμοια κείμενα είναι τα εξής: (α) Η ανάγνωση των ελαττωμάτων και η αναγνώριση των ελλείψεων σε όλους τους τομείς της στρατιωτικής οργάνωσης καθώς και η αναφανδόν έκπτωση της ποιότητας του στρατεύματος. Αυτά τα προβλήματα συνοδεύονται (β) από επικριτικές διαπιστώσεις και συμπεράσματα και κυρίως (γ) από πλήθος προτάσεων επί πολλών και διαφόρων στρατιωτικών θεμάτων, με απώτερο στόχο την αντιμετώπιση, επιδιόρθωση και επίλυση των διαπιστωμένων και επαληθευμένων προβλημάτων.

Οι τρεις αυτές κρίσιμες διαφοροποιήσεις καθιστούν σε τελική ανάλυση το έργο εξαιρετικά ενδιαφέρον και πρωτότυπο σε σύγκριση με τα υπόλοιπα ομοειδή. Παρότι, δηλαδή, η πραγματεία αντέγραφε παλαιότερα σχετικά εγχειρίδια, συνάμα διέθετε αξιόλογη πρωτοτυπία. Παράλληλα, η συλλογιστική πορεία που εφάρμοσε ο Βεγέτιος είναι ακραιφνώς αναλυτική και, συνεπώς, ο συλλογισμός που αναπτύσσει είναι κατεξοχήν παραγωγικός: εντοπισμός και διάγνωση προβλημάτων (παρατήρηση), σχολιασμός των κακών κειμένων (αρνητική κριτική) και υπόδειξη της λύσης με παράλληλη μέγιστη κατά το δυνατόν θεωρητική και πρακτική υποστήριξη σε θέματα εν γένει στρατιωτικής οργάνωσης, πολεμικής τακτικής και στρατηγικής (θετική / εποικοδομητική προσέγγιση).

Théodore Chassériau, Battle Between Romans And Barbarians, (ca.1850-1855), The Nelson-Atkins Museum of Art, Kansas City.

Επικουρικώς, ο Χριστοδούλου προέβη στην εξής εύστοχη παρατήρηση ως προς τη διαφορά μεταξύ αρχαιοτέρων ελληνικών τακτικών και ανάλογων λατινικών εγχειριδίων της περιόδου: «σε αντίθεση με την ελληνόγλωσση παράδοση που τείνει στους πρώτους τρεις μεταχριστιανικούς αιώνες να περιχαρακωθεί στην τακτική θεωρία των ελληνιστικών χρόνων, τα λατινικά εγχειρίδια που εκδίδονται εκείνη την εποχή είναι αρκετά πραγματιστικά και αναφέρονται σε σύγχρονες πολεμικές συνθήκες, στοχεύοντας στην επίλυση πραγματικών τακτικών προβλημάτων». Ο ίδιος διαπιστώνει μάλιστα ότι «ένας κοινός τόπος στις περισσότερες στρατιωτικές ιστορίες είναι η αναζήτηση των αιτίων «της παρακμής» της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στη στρατιωτική της ανεπάρκεια, ειδικότερα δε στην αδυναμία του παραδοσιακού βαρέως πεζικού έναντι των εφίππων βαρβάρων, είτε αυτοί ήσαν Γερμανοί είτε νομάδες»6.

Την ίδια στιγμή και αντιθέτως με τα προγενέστερα στρατιωτικά κείμενα, ενυπάρχει στη «Στρατιωτική επιτομή» έντονη ροπή προς την άμυνα. Αυτή είναι εντελώς δικαιολογημένη, εφόσον ληφθεί υπόψη ότι οι αντίπαλοι και εχθροί της αυτοκρατορίας δεν την απειλούσαν μόνον από το εξωτερικό αλλά (ακόμη χειρότερα) και από το εσωτερικό της επικράτειάς της. Συνεπώς, ήταν απολύτως φυσιολογικό και αναμενόμενο το κράτος, οι συνοριακές γραμμές του οποίου είχαν τότε παραβιαστεί από τις εχθρικές προσβολές, να υποπέσει πλήρως σε κατάσταση αμύνης. Σε τέτοια δυσχερή και επικίνδυνη κατάσταση, ακόμη και οι επιθετικές ενέργειες που στρέφονταν εναντίον αντιπάλων, οι οποίοι περιφέρονταν και κινούνταν βαθιά μέσα στα εδάφη του απειλούμενου κράτους, θεωρούνταν ως υποχώρηση σε αμυντικό αγώνα και προπάντων ως προβολή άμυνας. Αυτό ακριβώς συνέβη με τις βαρβαρικές ορδές που μετακινούνταν κατά το δοκούν και μάλλον ανεξέλεγκτα στην ενδοχώρα της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, προπαντός στο δυτικό της τμήμα, το οποίο μετατράπηκε ήδη από την πρώτη δεκαετία του 5ου αι. σε «κέντρο διερχομένων» λαών και φυλών, προτού καν προλάβει «να στεγνώσει το μελάνι» της γραφίδας του Βεγέτιου.

Χάρτες

Εντούτοις, τα σχετικά στοιχεία που υποδεικνύουν συγγραφή του έργου υπό το βάρος της τότε πρόσφατης και απρόοπτης εμφάνισης του «γοτθικού» ζητήματος, εξέλιξη που οδήγησε σε αλυσιδωτή μετακίνηση και άλλων φύλων και πληθυσμών στην Ευρώπη και σε αλλεπάλληλες εισβολές στα εδάφη της αυτοκρατορίας, είναι τόσο πολλά και συνάμα εξαιρετικά ενδιαφέροντα, ώστε αξίζει να αναλυθούν σε ξεχωριστή δημοσίευση. Αμέσως μετά παραθέτουμε όμως ένα ακόμη επιχείρημα που μας επιτρέπει να χρονολογήσουμε τη «Στρατιωτική επιτομή» προς τα τέλη του 4ου αι., ενισχύοντας τη φαρέτρα των υποστηρικτών της πρώτης, χρονολογικά, σχολής. Πρόκειται για γενικότερη αιτιολογία, η οποία βασίζεται περισσότερο σε ειδολογικά σχόλια και διαπιστώσεις, διαμορφωμένα ως φιλολογική κριτική υπό ευρύτερο ιστορικό πρίσμα, παρά για αυστηρά δεδομένα υπό τη στενή έννοια.

IV. Η «Στρατιωτική επιτομή» στα τέλη του 4ου αι.

Μία περισσότερο γενική, όχι τόσο ειδική αλλά θεωρούμε εξίσου πειστική, συνολική θεώρηση είναι επίσης δυνατόν να δοθεί ως εξήγηση αφενός για τη χρονολόγηση και αφετέρου για τους σκοπούς συγγραφής της πραγματείας. Σύμφωνα με αυτήν, η «Στρατιωτική επιτομή» μπορεί και πρέπει να ενταχθεί σε συγκεκριμένη χορεία ποικίλων κειμένων, τα οποία προωθούσαν και υπηρετούσαν ιδεολογικά ή εξυμνούσαν και προπαγάνδιζαν την «ασφάλεια και τη σωτηρία της (Ρωμαϊκής) πολιτείας» (securitassalus rei publicae) καθώς και την «αποκατάσταση των ευτυχισμένων χρόνων, δηλαδή την επάνοδο σε εποχές ακμής» (felicitas temporum reparatio). Αυτές επιτεύχθηκαν από πλειάδα άξιων αυτοκρατόρων, οι οποίοι χάρη στην «ανδρεία του Ρωμαϊκού στρατού» (virtus exercitus Romanorum) χαιρετίστηκαν ως «επανορθωτές της (Ρωμαϊκής) οικουμένης ή πολιτείας» (restitutor orbis/rei publicae).

Αυτοκρατορική κρατική προπαγάνδα σε νομίσματα

 

Αρχής γενομένης από τους έντεκα «Λατινικούς Πανηγυρικούς» (Panegyrici Latini, 289-389), πολλοί συγγραφείς (ειδωλολάτρες και χριστιανοί, Λατίνοι και Έλληνες) συμπαρατάχθηκαν και «συστρατεύθηκαν» για την προβολή της ανανεωμένης ισχύος και σταθερότητας της αυτοκρατορίας καθ’ όλο τον 4ο αι. Τα κείμενα του Ευσέβιου Καισαρείας (ή Παμφίλου), αρκετοί λόγοι του καίσαρα και αυτοκράτορα Ιουλιανού (355-363), πολλοί άλλοι λόγοι σπουδαίων ρητόρων του δεύτερου μισού του αιώνα (λ.χ. του Λιβάνιου, του Θεμίστιου και του Συνέσιου στην Ανατολή, του Αυρήλιου Σύμμαχου, του Αυσόνιου και του Κλαύδιου Κλαυδιανού στη Δύση) εντάσσονται σαφώς σε αυτό το κλίμα. Οι συγγραφείς τους κατορθώνουν να εκφράσουν και να συμπυκνώσουν το (όντως επιτυχές και σπουδαίο) έργο που συντελέστηκε στον τομέα της επανόρθωσης του κράτους. Επομένως, ο 4ος αι., μολονότι περίοδος μεταρρυθμίσεων και άλλων καίριων αλλαγών που προοιωνίζονταν το μεσαίωνα (λ.χ. καθιέρωση της χριστιανικής θρησκείας και ίδρυση της Κωνσταντινούπολης), παρέμενε αιώνας συνεχιζόμενου (ρωμαϊκού) μεγαλείου. Η αίγλη αποδείχτηκε όμως εύθραυστη, ευμετάβλητη και ευεπίφορη σε αστάθεια.

Στο πλαίσιο αυτό, το έργο του Βεγέτιου δύναται να ιδωθεί ως καταληκτική απόληψη της παραπάνω γόνιμης περιόδου, χρονικού διαστήματος ακμής και ανάκαμψης του (αρχαίου αυτοκρατορικού) ρωμαϊκού μεγαλείου. Τότε καλλιεργήθηκε συγκροτημένα η ιδεολογία της επανόρθωσης, η πίστη στις δυνάμεις και στη σταθερότητα του συστήματος εξουσίας, όπως αυτό επιβλήθηκε μέσω της εγκαθίδρυσης και θεσμοθέτησης του Dominatus (Δεσποτείας, δηλαδή της απόλυτης μοναρχίας) στη θέση του Principatus (της Ηγεμονίας που διατηρούσε πολιτειακά ψήγματα της ρεπουμπλικανικής περιόδου), καθώς και η εμπιστοσύνη στο (λαμπρό) μέλλον της αυτοκρατορίας.

Παράλληλα όμως, η πραγματεία του Βεγέτιου αποτελεί τρόπον τινά και «κύκνειο άσμα» εκείνης της εποχής, αφού περιλαμβάνει τα πρώτα ψήγματα και τα πρώιμα σημάδια ενός ζοφερού μέλλοντος. Η στρατιωτική αποδυνάμωση της αυτοκρατορίας, κυρίως μέσω των βαρβαρικών εισβολών και της μαζικής εισδοχής ξένων στις τάξεις του στρατεύματος, συνιστούσε ήδη πραγματικότητα. Ο Βεγέτιος εύστοχα επεσήμανε και προσπάθησε να αποτρέψει την τάση αυτή συγγράφοντας τη μελέτη του· η τελευταία, πέραν και εκτός των άλλων τακτικών και οργανωτικών στρατιωτικών συμβουλών, φιλοδοξούσε επιπλέον να αποτελέσει εναλλακτική συνεκτική πρόταση σε στρατηγικό και πολιτικό επίπεδο για τη μακροημέρευση της αυτοκρατορίας, τη διαφύλαξη της ενότητας και τη διατήρηση της επιρροής της μέσω της συντήρησης ειδικά της στρατιωτικής ισχύος. Ωστόσο, τελικά η πτώση αποδείχτηκε αναπόφευκτη γι’ αυτό ακριβώς το τμήμα του ύστερου Ρωμαϊκού κράτους στο οποίο ο Βεγέτιος μάλλον έζησε και έδρασε δημοσιεύοντας μεταξύ των άλλων και τούτο το σημαντικό σύγγραμμα. Αν μη τι άλλο, αυτό συνιστά μία κατεξοχήν τραγική ειρωνεία, ένα όντως περίεργο «παιχνίδι της μοίρας».

Πράγματι, κατά τη διάρκεια του 5ου αι., πολλοί και διάφοροι βαρβαρικοί λαοί εισέβαλαν και εγκαταστάθηκαν στη δυτική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Αυτή σταδιακά «εθίστηκε» στην καταναγκαστική ύπαρξη τόσων βαρβάρων στα εδάφη της, ώστε δεν μπόρεσε τελικά ποτέ να «απεξαρτηθεί» από αυτούς, ούτε να τους «αποβάλει», εις βάρος αρχικά της ακεραιότητας και τελικά της υπόστασής της. Τουναντίον, ξένες ορδές στρατολογήθηκαν μαζικά ή συμπεριελήφθησαν αναγκαστικά ως «σύμμαχοι» στην τάξη των (μόνον κατ’ όνομα πλέον) ρωμαϊκών στρατευμάτων. Ολόκληρες φυλές εισέβαλαν και εγκαταστάθηκαν συνήθως με τη βία σε διάφορες περιφέρειες, παρά τη βούληση του ίδιου του κράτους και τη θέληση των κατοίκων του. Παράλληλα, πολλοί Γερμανοί και άλλοι βάρβαροι ηγεμόνες, φύλαρχοι και πολέμαρχοι κατέλαβαν ύπατα στρατιωτικά αξιώματα. Έτσι, κατέκτησαν τον κύριο πόλο και διαχρονικό φορέα της βασιλικής εξουσίας μετατρέποντάς τον σε εφαλτήριο για την επίτευξη των σκοπιμοτήτων τους, θανάσιμα επικίνδυνων για τα αυτοκρατορικά συμφέροντα.

Στο προαναφερθέν πλαίσιο οι ξένοι στρατιωτικοί αρχηγοί ανέβασαν σκόπιμα στον θρόνο «αυτοκράτορες – μαριονέτες». Επίσης, απέσπασαν και αφαίρεσαν από τον κεντρικό έλεγχο ολόκληρες επαρχίες και περιφέρειες, κατακτώντας τις τυπικά ή και ουσιαστικά προς όφελος των ιδίων και των φυλών ή ορδών που εξουσίαζαν. Παράλληλα, οδήγησαν σε πλήρη παρακμή και απαξίωση τον τακτικό στρατό, οι μονάδες του οποίου εξαϋλώθηκαν σταδιακά προς όφελος της πρόσληψης και ένταξης βαρβαρικών στρατιωτικών σωμάτων, των φοιδεράτων (foederati). Έτσι, οι ξένοι ηγήτορες ουσιαστικά υποκατέστησαν τον ήδη ξεπεσμένο αυτοκρατορικό θεσμό, από τον οποίο στο τέλος απαλλάχθηκαν, αφού όμως πρώτα τον αντικατέστησαν πλήρως (de facto και de jure) δημιουργώντας στη θέση του διάφορα (γερμανικά) βασίλεια μέχρι και το 476.

Παρακμή και Πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας

Παράλληλα όμως, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι οι προτάσεις του Βεγέτιου βρήκαν –έστω και εμμέσως– ευήκοα ώτα στους ιθύνοντες και στους ηγεμόνες του αντίστοιχου ανατολικού τμήματος της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (Ρωμανία ή Ρωμαίων πολιτεία, συμβατικά γνωστή στους νεότερους χρόνους ως Βυζαντινή αυτοκρατορία). Εκεί, το κράτος αντιστάθηκε με επιτυχία στη βάναυση βαρβαρική εισβολή, όπως αυτή επιχειρήθηκε είτε στο εσωτερικό από αλλοδαπούς στρατηγούς (λ.χ. Γαϊνάς, Άσπαρ), είτε προήλθε από το εξωτερικό, δηλαδή από βαρβάρους ηγεμόνες και έθνη (λ.χ. από τους Βησιγότθους του Αλάριχου, τους Ούννους του Αττίλα, από τους Οστρογότθους του Θεοδώριχου κ.ά.). Ο εθισμός στους βαρβάρους αποδείχτηκε εκεί εφήμερος και είτε αποβλήθηκε πλήρως ως ξένο σώμα παθογόνο και επικίνδυνο για την ευρωστία του κρατικού οργανισμού, είτε χαλιναγωγήθηκε επιτυχώς και κατέστη αντικείμενο δημιουργικής εκμετάλλευσης εις βάρος άλλων βαρβάρων (πρβ. λ.χ. την εκτεταμένη και επιτυχημένη συμμετοχή Ερούλων και Ούννων στους στρατούς του Ιουστινιανού Α΄ και την αξιοποίησή τους σε όλους τους πολέμους του, αμυντικούς και επιθετικούς). Η ανατολική αυτοκρατορία σύντομα μετατράπηκε στην εξελληνισμένη μεσαιωνική Ρωμανία (ευρέως γνωστή σήμερα ως Βυζάντιο), καθώς αναδιοργανώθηκε –εξ ανάγκης– σε εντελώς καινούριες βάσεις κατά τους 7ο και 8ο αι.· παρά τις κοινωνικές και θεσμικές μεταβολές της, διατήρησε ωστόσο τη ρωμαϊκή πολιτική κληρονομιά της και παρέμεινε πολιτισμένο και οργανωμένο κράτος. Έτσι, κατέστη ορόσημο και σταθερός πυλώνας αναφοράς για πολλούς ακόμη αιώνες, σε έναν κόσμο που τότε διαρκώς μεταλλασσόταν και αενάως μετασχηματιζόταν μέχρι την έλευση των νεοτέρων χρόνων και το σχηματισμό των πρώτων σύγχρονων κρατών και αυτοκρατοριών.

Κινούμενος χάρτης με την εδαφική διακύμανση της Ύστερης Ρωμαϊκής και της Βυζαντινής αυτοκρατορίας από το 300 έως το 1453 https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Byzantine_Empire_map.gif#/media/File:Byzantine_Empire_map.gif

Το παραπάνω επίτευγμα θα ήταν όμως αδύνατο χωρίς την ύπαρξη και αξιοποίηση του πρότερου υποβάθρου, δηλαδή της ανασυγκρότησης του κράτους σε όλους τους τομείς, στρατιωτικό, πολιτικό και διοικητικό, οικονομικό και κοινωνικό, όπως αποτυπώθηκε και επενδύθηκε σε ιδεολογικό επίπεδο στα προαναφερθέντα επιδραστικά συγγράμματα του 4ου αι. Μεταξύ αυτών, η Epitoma rei militaris του Βεγέτιου κατέχει δεσπόζουσα θέση, ως κορωνίδα συγκεκριμένων πολιτικο-στρατιωτικών προτάσεων που είχαν εκκινήσει να διαμορφώνονται ήδη από την εποχή της Τετραρχίας στα τέλη του 3ου αι., απέκτησαν συγκροτημένη δομή και ολοκληρωμένη υφή κατά τον 4ο αι. και συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια της ύστερης ρωμαϊκής και πρώιμης βυζαντινής περιόδου μέχρι τον 6ο και 7ο αι. Τότε, η αραβική λαίλαπα (μέσα 7ου αι.) και οι λοιπές εξελίξεις στη Βαλκανική (εμφάνιση Σλάβων κ.ά.) συμπαρέσυραν ό,τι είχε απομείνει από την ύστερη αρχαιότητα οδηγώντας την καθ’ ημάς ελληνορωμαϊκή οικουμένη (ανατολική Μεσόγειο, Εγγύς και Μέση Ανατολή) οριστικά και αμετάκλητα στους μέσους χρόνους, στους οποίους είχε ήδη εισέλθει νωρίτερα η δυτική Ευρώπη (5ος αι.).

V. Συμπεράσματα

Έχοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, συμφωνούμε τελικά πλήρως με τον Milner (21996: xxxi), ο οποίος σχολίασε ότι παρά τις όποιες αδυναμίες της Epitoma rei militaris, η κρίση και οι εκτιμήσεις του Βεγέτιου για το μέλλον αποδείχτηκαν εξαιρετικά οξυδερκείς, μεστές από ορθές βασικά στρατηγικές παρατηρήσεις: ο συγγραφέας επεσήμανε πλειστάκις τους πολυπλόκαμους κινδύνους που έθεταν για την αυτοκρατορία η συνεχής και αδιατάρακτη εισβολή και εγκατάσταση τόσων βαρβάρων στην επικράτειά της, καθώς και ο παραγκωνισμός των γηγενών και η στελέχωση του κρατικού μηχανισμού (και ειδικά η επάνδρωση του στρατού) από ξένους. Επομένως, ο Βεγέτιος, παρότι μάλλον απλός πολίτης και όχι έμπειρος στρατιωτικός, υπήρξε εντούτοις έξοχος στρατηγικός αναλυτής, πολύ καλά ενημερωμένος για μεγάλο εύρος εξελίξεων κατά τη μεταβατική και πολύπλοκη περίοδο της ύστερης αρχαιότητας, η «Στρατιωτική επιτομή» του οποίου συνιστά τελικά τη «γέφυρα» στον τομέα της μεταξύ των αντίστοιχων κειμένων της κλασικής αρχαιότητας (από τη μία πλευρά) και του μεσαίωνα (από την άλλη).

Ο Γεώργιος Καλαφίκης είναι Διδάκτωρ Βυζαντινής Ιστορίας. Υπηρετεί ως Φιλόλογος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (ΠΕ 02). Εργάζεται ως επιστημονικός συνεργάτης στο Τμήμα Γλωσσολογίας του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας στη Θεσσαλονίκη (με απόσπαση).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Εκτενέστατος θεματικός κατάλογος με όλες τις σχετικές με την Epitoma rei militaris και τον Vegetius Renatus δημοσιεύσεις (κριτικές εκδόσεις, μεταφράσεις, δευτερεύουσα βιβλιογραφία) μεταξύ των ετών 1981-2015 περιέχεται στο άρθρο του Famerie, É. 2015. «Bibliographie sur l’Epitoma rei militaris de Végèce (1981-2015)», Revue Internationale des Droits de l’Antiquité 62: 207-221.
  2. Χρήσιμη ενίοτε για την αποσαφήνιση δυσνόητων όρων που απαντούν στην επιτομή του Βεγέτιου, όπως π.χ. του πολεμικού σχηματισμού «serra» (δηλ. «πριόνι»), όπως θα διαπιστώσουμε σε επόμενη δημοσίευση.
  3. Κυριότεροι εκπρόσωποι κάθε θεωρίας: Επί Θεοδοσίου Α΄, περί το 385-390: Schenk 1930: 4. – Barnes 1979: 254-257. – Milner 1991: 71-104, 146 κ.ε. – Του ιδίου 21996: xxix, xxxix-xli. – Richardot 1998a: 136-147. Επί Βαλεντινιανού Β΄, στα μέσα της δεκαετίας του 380: Zuckerman 1994: 67-74. Επί Ονωρίου, περ. 400-410: Giuffrida Manmana 1981: 25-56. Επί Θεοδοσίου Β΄, περ. 445-450: Colombo 2012: 278-288. Επί Βαλεντινιανού Γ΄, πριν από το 450: Seeck 1876: 69. – Grosse 1920: 259 κ.ε. – Goffart 1977: 69-88. – Birley 1985: 57-67. – Charles 2007: 55-65. Τέλη 4ου / αρχές 5ου αι.: Allmand 2009: 101, 112. – Branco 2009: 155, 166, 168. – Heuser 2010: 40, 42, 101.
  4. Αντιθέτως η Ρώμη εμφανίζεται σε τρεις περιπτώσεις ακόμη ως απόρθητη. Πρβ. Veg. IV.Praef., 9 και 26. Βλ. Milner 1991: 76-77.
  5. Βλ. αναλυτικά Milner 1991: 71-96, 146 κ.ε. – Του ιδίου 21996: xxxviii-xli.
  6. Χριστοδούλου 2004: 326 και 327 αντίστοιχα. Όπως όμως –ορθά πάλι– συμπεραίνει, η ίδια ανεπάρκεια διαπιστώνεται και στα τακτικά του 6ου αι., μολονότι εντελώς ανεστραμμένη: τότε ήταν οι κάθε είδους αντίπαλοι του Βυζαντινού στρατού που αδυνατούσαν να αντιμετωπίσουν επιτυχώς τον έφιππο Βυζαντινό πολεμιστή (σ. 327), ο οποίος ήταν άρτια εξοπλισμένος και βαρύτατα θωρακισμένος για τα δεδομένα της εποχής (σ. 328).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Εκδόσεις και μεταφράσεις Bεγέτιου

Stelten, L.F. 1990. Flavius Vegetius Renatus, Epitoma Rei Militaris. Edited with an English translation [American University Studies, Series XVII: Classical Languages and Literature 11], New York

Milner, N.P. 21996. Vegetius: Epitome of Military Science. Translated with notes and introduction [Translated Texts for Historians 16], Liverpool

Β. Μελέτες

Allmand, Chr. 2009. «The De Re Militari of Vegetius. How did the Middle Ages treat a Late Roman Text on War», Revista de História das Ideias 30: 101-117

Barnes, T.D. 1979. «The Date of Vegetius», Phoenix 33: 254-257

Birley, E. 1985. «The Dating of Vegetius and the Historia Augusta», στο Bonner Historia Augusta Colloquium (BHAC) 1982-83, Bonn, σ. 57-67 = idem, The Roman Army Papers (1929-1986) [MAVORS IV], Amsterdam 1988, σ. 58-68

Branco, Maria-João 2009. «Vegetius», στο Os Grandes Mestres da Estratégia: estudos sobre o poder da guerra e da paz, eds. Ana Paula Garcêz – G. Oliveira Martins, Coimbra, σ. 153-188

Carley, L.K. 1962. The Anglo-Norman Vegetius. A Thirteenth Century Translation of the “De Re Militari” of Flavius Vegetius Renatus, ed. with Introduction, Notes, and Glossary, Ph.D. thesis, University of Nottingham

Charles, M.B. 2007. Vegetius in Context: Establishing the Date of the Epitoma Rei Militaris [Historia Einzelschriften 194], Stuttgart

Χριστοδούλου, Δ.Ν. 2004. «Τα Βυζαντινά Τακτικά κατά τον 6ο αι. μ.Χ. Θεωρία και Πράξη», Εγνατία 8: 323-338

Colombo, Μ. 2012. «La datazione dell’Epitoma Rei Militaris e le genesi dell’esercito tardoromano. La politica militare di Teodosio I, Veg. R. Mil. 1.20.2-5 e Teodosio II», Ancient Society 42: 255-292

Giuffrida Manmana, C. 1981. «Per una datazione dell’Epitoma rei militaris di Vegezio: politica e propaganda nell età di Onorio», Siculorum Gymnasium XXXIV: 25-56

Goffart, W. 1977. «The Date and Purpose of Vegetius’ ‘De Re Militari’», Traditio 33: 64-100

Gordon, C.D. 1974. «Vegetius and His Proposed Reforms of the Army», στο Polis and Imperium. Studies in Honour of E. T. Salmon, Toronto, σ. 35-58

Grosse, R. 1920. Römische Militärgeschichte von Gallienus bis zum Beginn der byzantinischen Themenverfassung, Berlin

Heuser, Beatrice 2010. The Evolution of Strategy. Thinking War from Antiquity to the Present, Cambridge

Milner, N.P. 1991. Vegetius and the Anonymus De Rebus Bellicis, Ph.D. thesis, University of Oxford

Reeve, M.D. 2000. «Τhe Transmission of Vegetius’s Epitoma Rei Militaris», Aevum 74: 243-354

Richardot, Ph. 1998a. «La datation du Re Militari de Végèce», Latomus 571: 136-147

Richardot, Ph. 1998b. Végèce et la culture militaire au Moyen Âge (Ve-XVe siècles), Paris

Richardot, Ph. 2003. «La tradition moderne du De re militari de Végèce (XVe-XVIIIe siècles)», στο Hommages à Carl Deroux, V: Christianisme et Moyen Âge, Néo-latin et survivance de la latinité, éd. P. Defosse, Brussels, σ. 537-544

Sander, E. 1932. «Die Hauptquellen der Bücher I-III der Epitoma rei militaris des Vegetius», Philologus 87: 369-375

Schenk, D. 1930. Flavius Vegetius Renatus: Die Quellen der Epitoma rei militaris [Klio: Beiträge zur alten Geschichte 22], Leipzig

Seeck, O. 1876. «Die Zeit des Vegetius», Hermes XI1: 61-83

Shrader, C.R. 1979. «Handlist of Extant Manuscripts Containing the De Re Militari of Flavius Vegetius Renatus», Scriptorium 332: 280-305

Whately, C. 2013. «War in Late Antiquity: Secondary Works, Literary Sources and Material Evidence», στο War and Warfare in Late Antiquity. Current Perspectives, eds. A. Sarantis – N. Christie [Late Antique Archaeology 8.1], Leiden, σ. 101-151

Zuckerman, C. 1994. «Sur la date du traité militaire de Végèce et son destinataire Valentinien II», Scripta Classica Israelica 13 : 67-74

 

Νικόλαος Ιντζεσίλογλου: Οικουμενικός Πατριάρχης και Οθωμανική Αυτοκρατορία: Τρία προς συζήτηση θέματα

Νικόλαος Ιντζεσίλογλου

Οικουμενικός Πατριάρχης και Οθωμανική Αυτοκρατορία:

Τρία προς συζήτηση θέματα

 

Στο άρθρο αυτό γίνεται προσπάθεια σκιαγράφησης των τρόπων με τους οποίους πολιτεύθηκε το Οικουμενικό Πατριαρχείο εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σχετικά με τρία θέματα που προκάλεσαν συζητήσεις και πάνω στα οποία διατυπώθηκαν αποκλίνουσες απόψεις. Η προσπάθεια αυτή περιλαμβάνει τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται αναφορά στη σχέση μεταξύ Μεχμέτ Β΄ του Πορθητή και του Γεώργιου Σχολάριου-Γενάδιου, πρώτου Οικουμενικού Πατριάρχη μετά την κατάληψη της Πόλης από τους Οθωμανούς. Στο δεύτερο μέρος δίνεται μια εξήγηση της στάσης του εθνομάρτυρα Γρηγορίου Ε΄ απέναντι στην ελληνική επανάσταση του 1821. Τέλος, στο τρίτο μέρος γίνεται αναφορά σε τρία διαφορετικά σχέδια Ανάστασης του Γένους κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με ιδιαίτερη έμφαση στο σχέδιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Η σχέση του Γ. Σχολάριου-Γεννάδιου με τον Μεχμέτ B΄ τον Πορθητή

Κάποιοι θεωρώ ότι παρερμηνεύουν μια φράση που αποδίδεται στον Γεώργιο Γεννάδιο-Σχολάριο (περίπου 1400 – 1473), και επαναλαμβάνουν κάποιες κριτικές και ανυπόστατες κατηγορίες ενάντια σ’ αυτόν που υπήρξε ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση.

Κατ’ αρχήν και προς αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, πρέπει να δώσουμε με συντομία το ιστορικό περίγραμμα της εποχής λίγο πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Εκατό περίπου χρόνια πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης, οι Οθωμανοί είχαν περάσει στην Ευρώπη και έκαναν εν τω μεταξύ πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας τους την Αδριανούπολη, ενώ η Κωνσταντινούπολη ήταν μια απομονωμένη πόλη, τουλάχιστον από την ξηρά.

Ο Πατριάρχης Γεώργιος Σχολάριος-Γεννάδιος.

Η επιρροή που ασκούσε ο Γεννάδιος πάνω στον Μεχμέτ Β΄τον Πορθητή (Φατίχ Σουλτάν Μεχμέτ, 1432 – 1481) είχε αρχίσει πολύ πριν την άλωση. Ο Γεννάδιος και ο Μεχμέτ, που παρά το νεαρό της ηλικίας του (μόλις σε ηλικία 21 ετών κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη) ήταν πολύ μορφωμένος, ιδιαίτερα ευφυής, πολύγλωσσος και γνώστης των ομηρικών επών, και ιδιαίτερα της Ιλιάδας (θαύμαζε από την Ιλιάδα κυρίως τον Αχιλλέα και εκτός Ιλιάδας τον Μεγαλέξανδρο), είχαν πριν την άλωση αλληλογραφία επί θεολογικών και φιλοσοφικών θεμάτων.

Αυτές οι σχέσεις και ανταλλαγές απόψεων επί θεολογικών και φιλοσοφικών θεμάτων ήταν κάτι το συνηθισμένο μεταξύ διανοουμένων την εποχή εκείνη. Ειρήσθω μάλιστα εν παρόδω ότι ο μεγάλος Έλληνας πλατωνιστής φιλόσοφος Γεώργιος Πλήθων-Γεμιστός (φιλοσοφικός αντίπαλος του Γενναδίου, ο οποίος ήταν αριστοτελιστής) είχε μεταβεί για «μεταπτυχιακές» πλατωνικές σπουδές από την Κωνσταντινούπολη στο Πανεπιστήμιο της Αδριανουπόλεως, που ήταν τότε η πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Όσον αφορά τη σχέση Γενναδίου και Μεχμέτ,  λέγεται ότι ο Μεχμέτ (του οποίου η τροφός του ήταν χριστιανή) ζήτησε από τον Γεννάδιο να τον βαπτίσει χριστιανό, αλλά ο Γεννάδιος αρνήθηκε, διότι ο Μεχμέτ δεν θεωρούσε ως αμάρτημα την παιδεραστία, αλλά ως μια φυσιολογική έκφραση και ικανοποίηση της σεξουαλικής επιθυμίας.

Μετά την άλωση, ο Μεχμέτ έψαξε να βρει τον Γεννάδιο, ο οποίος εν τω μεταξύ είχε γίνει μοναχός, για να τον κάνει Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Ο Γεννάδιος όμως κρυβόταν και απόφευγε να συναντήσει τον Μεχμέτ. Τελικά, ο Γεννάδιος-Σχολάριος συνελήφθη και οδηγήθηκε στον Μεχμέτ Β΄τον Πορθητή. Και βέβαια ο Μεχμέτ δεν ήθελε να κάνει Πατριάρχη τον Γεννάδιο μόνο και μόνο διότι τελούσε υπό την πνευματική επιρροή αυτού του τελευταίου, αλλά και διότι αυτό συνέφερε και στον ίδιο τον Μεχμέτ, από πολιτική άποψη. Πράγματι, προκειμένου να αποκλεισθεί κάθε διάθεση ή πρόθεση του Πάπα να οργανώσει τυχόν επέμβαση στην Κωνσταντινούπολη εκ μέρους της δυτικής Ευρώπης, προφανώς συνέφερε από πολιτική άποψη στον Μεχμέτ να καταργήσει τον παπικό πατριάρχη που είχαν εγκαταστήσει οι Παλαιολόγοι (και τον οποίο δεν τον ήθελε ούτε ο λαός της Κωνσταντινούπολης, που ήταν καθολικά ανθενωτικός και αντι-Παπικός) και να εγκαταστήσει έναν Πατριάρχη ανθενωτικό, όπως ο Γεννάδιος, που ήταν φημισμένος διανοούμενος και ηγετική μορφή των ανθενωτικών, την εποχή εκείνη (είχε διαδεχθεί τον Μάρκο τον Ευγενικό στο κίνημα των ανθενωτικών, μετά τον θάνατο αυτού του τελευταίου).

Μεχμέτ Β΄ ο Πορθητής.

Το θέμα των προνομίων, που δόθηκαν στον Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης και στην Εκκλησία σχετίζεται με τη δομή της οργάνωσης της Αυτοκρατορίας σε Μιλλέτ που εμπνεύστηκε και εφάρμοσε με επιτυχία ο Μεχμέτ. Αυτά τα προνόμια της Εκκλησίας (και όχι μόνο βέβαια) συνέβαλαν αποφασιστικά στην επιβίωση και διατήρηση της ταυτότητας του γένους στα δύσκολα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τέλος, όσον αφορά τη φράση που αποδίδεται στον Γεννάδιο «Είμαι Χριστιανός. Δεν είμαι Έλλην» δεν πρέπει να την παρερμηνεύουμε και να διαστρέφουμε το νόημά της. Το Έλλην σε αντιπαράθεση προς το Χριστιανός σημαίνει παγανιστής εθνικός, και ο Γεννάδιος με τη φράση αυτή ασκεί κριτική στον πλατωνιστή Γεώργιο Πλήθωνα-Γεμιστό όχι ως εθνικά Έλληνα στο γένος, αλλ’ ως νεοπαγανιστή (περίπου κάτι σαν τον αυτοκράτορα Ιουλιανό τον λεγόμενο και παραβάτη). Έτσι η φράση: «Είμαι Χριστιανός. Δεν είμαι Έλλην», ορθά εννοούμενη, σημαίνει: «Είμαι Χριστιανός. Δεν είμαι νεοπαγανιστής όπως ο Γεώργιος Πλήθων-Γεμιστός».

Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε΄ και η ελληνική επανάσταση του 1821.

Όταν ο Σουλτάνος πληροφορήθηκε ότι στη Μολδοβλαχία ξέσπασε επανάσταση από Έλληνες με αρχηγό έναν αξιωματικό του Ρωσικού στρατού (τον Αλέξανδρο Υψηλάντη) και μάλιστα της προσωπικής φρουράς του Τσάρου, εξοργίστηκε σφόδρα, διότι θεώρησε την όλη κατάσταση ως προδοσία κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Χαλιφάτου, υποκινούμενη από μια εχθρική δύναμη (τη Ρωσία). Για τον λόγο τούτο θέλησε να κηρύξει το μικρό Τζιχάντ (ιερό πόλεμο), δηλαδή να σφάξει όλους τους «απίστους». Προκειμένου όμως να εφαρμόσει μια τέτοια φοβερή απόφαση, έπρεπε ο Σουλτάνος να έχει και τη σύμφωνη γνώμη του Σελιχουλισλάμ (θρησκευτικού ηγέτη των Μουσουλμάνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Χαλιφάτου). Κάλεσε, λοιπόν, ο Σουλτάνος τον Σελιχουλισλάμ, του ανάγγειλε την απόφασή του και ζήτησε τη σύμφωνη γνώμη του. Ο Σελιχουλισλάμ ζήτησε μια διορία για να σκεφτεί και ειδοποίησε αμέσως τον Πατριάρχη για το τι πρόκειται να συμβεί, στέλνοντας το μήνυμα: «κάνε κάτι γιατί θα σας σφάξει όλους».

Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄.

Ο Πατριάρχης, προκειμένου να σώσει το ποίμνιό του αποκήρυξε την επανάσταση και αφόρισε τους επαναστάτες. Έτσι ο Πατριάρχης έδωσε τη δυνατότητα στον Σελιχουλισλάμ να μη δώσει τη σύμφωνη γνώμη που απαιτούσε ο Σουλτάνος. Κι έτσι δεν κηρύχθηκε Τζιχάντ (ιερός πόλεμος) και αποτράπηκε η σφαγή των Χριστιανών. Ο Σουλτάνος, όμως, που αντιλήφθηκε τη συμπαιγνία των δύο θρησκευτικών ηγετών, τους σκότωσε και τους δύο. Και τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ και τον Σελιχουλισλάμ. Αυτή είναι η ιστορική αλήθεια!

Δικαίως, επομένως, ο Γρηγόριος Ε΄, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, αναγνωρίστηκε ως εθνομάρτυρας, και πολύ σωστά η Ορθόδοξη Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο τιμώντας την μνήμη του στις 10 Απριλίου, ημέρα του απαγχονισμού του.

Και οι δύσκολοι καιροί για Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως παραμένουν διαχρονικά (λιγότερο ή περισσότερο) δύσκολοι. Και για τον πρόσθετο τούτο λόγο απαιτείται διαχρονικά η προς αυτούς αμέριστη συμπαράστασή μας, ανεξαρτήτως προσώπων και πολιτικών τοποθετήσεων και επιλογών!

Τα σχέδια για την Ανάσταση του Γένους

Για την Ανάσταση του Γένους υπήρχαν διάφορες προτάσεις και σχέδια κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπήρχε, π.χ., το σχέδιο του Ρήγα, το σχέδιο του Πατριαρχείου και το σχέδιο, αργότερα, της Φιλικής Εταιρείας. Τα δύο πρώτα σχέδια δεν προέβλεπαν διάσπαση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και επομένως δεν προέβλεπαν δημιουργία εθνικών Κρατών, αλλά εκ των έσω μετάλλαξη της συνολικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ρήγας Βελεστινλής.

Ειδικότερα το Πατριαρχικό σχέδιο προέβλεπε, κατ’ αναλογία της μετατροπής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από λατινο-ειδωλολατρική σε ελληνο-χριστιανική (βλέπε Βυζαντινή) Αυτοκρατορία, την αντίστοιχη μετατροπή-μετάλλαξη ολόκληρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μέσω της διαρκούς και προοδευτικής (με υπομονή και επιμονή) βελτίωσης της κοινωνικής θέσης των χριστιανών Ρωμιών και προώθησής τους σε καίριες θέσεις με κοινωνική επιρροή. Το σχέδιο αυτό γνώρισε σχετική επιτυχία όσον αφορά τους τομείς της οικονομίας, της εκπαίδευσης και εν μέρει της διοίκησης. Δεν επιτεύχθηκε η διείσδυση στο στρατό, όπου τελικώς επικράτησαν οι εθνικιστέςΝεότουρκοι.

Το πανευρωπαϊκό και παναμερικανικό κύμα της εθνικής ιδεολογίας που χαρακτηρίζει κυρίως τον 19ο αιώνα και του εθνικισμού στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα, σάρωσε και εξουδετέρωσε κάθε πολυεθνικό αυτοκρατορικό σχεδιασμό. Έτσι, το σχέδιο που πραγματοποιήθηκε ήταν εκείνο της Φιλικής Εταιρείας, που ανταποκρινόταν στο αίτημα του σχηματισμού εθνικού Κράτους. Βέβαια για να κερδηθεί η υπόθεση της δημιουργίας εθνικού Κράτους, χρειάστηκαν όχι μόνο το σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας και οι αγώνες και ηρωικές θυσίες των Ελλήνων, αλλά και η στρατιωτική επέμβαση των τριών μεγάλων δυνάμεων της εποχής (Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας) ιδίως με τη ναυμαχία του Ναυαρίνου και τη νίκη επί του Αιγυπτο-οθωμανικού στόλου, καθώς επίσης και με την αποβίβαση για εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην Πελοπόννησο χιλιάδων Γάλλων στρατιωτών υπό τον στρατηγό Maison.  Επρόκειτο για μια στρατιωτική νίκη, που έκανε τον σπουδαίο ήρωα του απελευθερωτικού αγώνα  και διορατικότατο πολιτικά Θεόδωρο Κολοκοτρώνη να πει μετά τη ναυμαχία του Ναυαρίνου¨ «Κερδίσαμε τον πόλεμο και χάσαμε την ανεξαρτησία!»

Πάντως, ακόμη και στις αρχές του 20ου αιώνα δεν είχε σβήσει εντελώς, σε ορισμένους ελληνικούς κύκλους (βλέπε, π.χ., τη συνωμοτική οργάνωση Κωνσταντινούπολης των Ίωνα Δραγούμη και Σουλιώτη) η ιδέα της κυριαρχίας της Ρωμιοσύνης εντός μιας πολυεθνικής αυτοκρατορικής δομής (κυρίως εντός του μικρασιατικού υπόλοιπου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας), ως μόνης ικανής να αντιπαρατεθεί δια της ισχύος στον ιμπεριαλισμό κυρίως των Γάλλων και των Βρετανών, οι οποίοι διψούσαν για επικράτηση και κυριαρχία στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή (βλέπε γεωστρατηγικά σημαντικές θέσεις και πλούσιες ενεργειακές πηγές).

Ο Νικόλαος Ιντζεσίλογλου είναι Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας του Δικαίου, ΑΠΘ

Καμένα Βούρλα: νοσταλγικές μνήμες μεγαλείου και δόξας

Καμένα Βούρλα: νοσταλγικές μνήμες μεγαλείου και δόξας

H είδηση έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία εκείνο το αυγουστιάτικο πρωϊνό του 1961: “Παίδες, τρέξτε! Στην πλαζ γυρίζουν ταινία. Είναι εκεί ο Αυλωνίτης, η Βασιλειάδου και ο Ρίζος”. Στην αρχή, νομίζαμε πως επρόκειτο για φάρσα. Κάτι τέτοιο φάνταζε εξωπραγματικό. Αληθινή κοσμογονία στη νωχελική καθημερινότητά μας. Όταν, όμως, είδαμε να συγκεντρώνεται πλήθος, αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε το αδιανόητο. Παρατήσαμε το πρόγευμα και την προετοιμασία για το θαλάσσιο μπάνιο και τρέξαμε πάραυτα στην πλαζ του ΕΟΤ. Δυο πράγματα θυμάμαι σαν χθες: 1) το σπρώξιμο, για να εξασφαλίσω θέση με θέα, έξω από την περίφραξη, στο ύψος, σχεδόν, της δημοσίας οδού, που τότε περνούσε μέσα από τον οικισμό και 2) την εικόνα των πρωταγωνιστών, καθισμένων στις γνωστές πάνινες κινηματογραφικές πολυθρόνες, πάνω στην άμμο.

Αργότερα, οι εξελίξεις προσέλαβαν ακόμα πιο συγκλονιστική τροπή. Μαγεμένοι, παρακολουθούσαμε εκ του σύνεγγυς το γύρισμα μιας βωβής σκηνής, ακριβώς μπροστά από το ξενοδοχείο Ράδιον, όπου ο Γιώργος Τσιτσόπουλος κρυβόταν πίσω από ένα αυτοκίνητο, προκειμένου να αποφύγει τη χυμώδη Πόπη Λάζου. Θέλοντας, προφανώς, να δώσει περισσότερη φυσικότητα και κίνηση, ο σκηνοθέτης της ταινίας, Νίκος Τσιφόρος, ζήτησε από δυο νεαρές παριστάμενες, να περάσουν, δήθεν αμέριμνες, μπροστά από τον φακό. Εκείνες, θεώρησαν σκόπιμο να το πράξουν τραγουδώντας. “Σκ… κυρίες μου”, ήταν η οργισμένη αντίδραση. Η σκηνή έπρεπε να ξαναγυριστεί και ο σκηνοθέτης άρχισε να ψάχνει για νέους εθελοντές. Όταν το βλέμμα του καρφώθηκε στη δική μας παρέα (περί τους 5-6 μπόμπιρες), αισθανθήκαμε την ανάσα μας να κόβεται και την καρδιά μας να παίζει ταμπούρλο. “Για ελάτε, εσείς παιδιά. Θα περάσετε από αυτό εδώ το σημείο, αλλά δεν θα βγάλετε τσιμουδιά. Σύμφωνοι;”. Και να θέλαμε, άλλωστε, αδυνατούσαμε από συγκίνηση! Τη φορά αυτή, η σκηνή κλείδωσε. Τρέχοντας πίσω στο ξενοδοχείο, φώναξα στη μητέρα μου θριαμβευτικά: “Έπαιξα στο σινεμά!”. Ήταν η πρώτη δημόσια εμφάνιση της ζωής μου, σε ηλικία εννέα, μόλις, ετών. Τελικά, δεν αξιώθηκα ποτέ να δω τη σκηνή.  Κόπηκε στο μοντάζ…

Την επομένη, ανακατεύτηκα με το πλήθος, που περιέβαλε τους πρωταγωνιστές στην περίφημη σκηνή, όπου ο Νίκος Ρίζος πετάει τραπέζια και καθίσματα στη θάλασσα φωνάζοντας: “Εγώ σήμερα σκίζω Μαρίνες!”. Σήμερα, 58 χρόνια αργότερα, προσπάθησα κατ επανάληψη να εντοπίσω τον εαυτό μου, παγώνοντας το συγκεκριμένο σημείο στο DVD. Ακόμη δεν το έχω καταφέρει.

Κατά τα άλλα, το πρόγραμμα της ημέρας ήταν σταθερό. Περιλάμβανε μαθήματα γαλλικών αμέσως μετά το πρόγευμα (η πιο επαχθής στιγμή), μπάνιο στην πλαζ, μεσημεριανή κατάκλιση (συνήθως την κοπανούσαμε από το δωμάτιο εν αγνοία των μεγάλων και παίζαμε επιτραπέζια στο σαλόνι του ξενοδοχείου), ποδόσφαιρο δίπλα στο ρέμα το απόγευμα, ομαδική προσέλευση στους δυο υπαίθριους κινηματογράφους (Αττική και Ράδιον) το βράδυ, σταυροπόδι στα χαλίκια οσάκις είχε κόσμο. Το ρεπερτόριο περιλάμβανε επιμορφωτικές ταινίες, όπως Ο Γολγοθάς μιας ορφανής, Το Νησί των Γενναίων, Ο λουστράκος κ.ο.κ.. Εναλλακτικά, προσφερόταν πιο πέρα και παράσταση Καραγκιόζη σε μια αυτοσχέδια εγκατάσταση, με έντονη την τσίκνα από τα σουβλάκια και το ψητό καλαμπόκι, προερχόμενη από τον προαύλιο χώρο. Κάποτε, έφτασε στα Καμένα Βούρλα και ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής. Κατέλυσε στο ξενοδοχείο Γαλήνη. Παρά τις απέλπιδες προσπάθειές μας, δεν καταφέραμε να τον δούμε, έστω και από μακριά.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο Κοντός (1961)

“Εγώ σήμερα σκίζω Μαρίνες”

Στις πλαγιές του Καλλίδρομου και της Κνημίδας, τα Καμένα Βούρλα οφείλουν την ονομασία τους στο ακόλουθο περιστατικό: αρχικά, ήταν γνωστά ως «Παλιοχώρι». Κατά τους χρόνους της τουρκοκρατίας, στο πλαίσιο μιας τουρκικής επιδρομής, οι κάτοικοι, σύμφωνα με μια παράδοση, αναζήτησαν καταφύγιο σωτηρίας μέσα στα βούρλα (η περιοχή ήταν ελώδης). Όταν πέρασε ο κίνδυνος, έγινε πολύς λόγος για τη σωτηρία τους και πάνω στη συζήτηση κάποιος είπε τη φράση «ας είναι καλά τα καημένα τα βούρλα». Πρώτη επίσημη ονομασία ως «Καϋμένα Βούρλα» συναντάται στο βασιλικό διάταγμα του Γεωργίου Α΄ στις 29 Αυγούστου 1912,Περί αναγνωρίσεως των Δήμων και Κοινοτήτων του Νομού Φθιώτιδος”.

Οι ιαματικές πηγές έγιναν γνωστές περί το 1926. Ο χημικός Μιχαήλ Περτέσης ανακάλυψε, τότε, τις ευεργετικές, για τον άνθρωπο, θεραπευτικές ιδιότητες των πηγών της ευρυτερης περιοχής (Θερμοπύλες, Καμένα Βούρλα, Υπάτη). Συγκεκριμένα, διαπίστωσε πως η περιεκτικότητα των υδάτων σε ραδόνιο ήταν μοναδική και ανώτερη των περισσοτέρων αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Οι ιαματικές πηγές δημιουργήθηκαν από τις γεωλογικές μεταβολές του Μαλιακού Κόλπου και του ορεινού όγκου Καλλιδρόμου – Κνημίδος, και έγιναν γνωστές λόγω της σπάνιας σύστασής τους σε φυσικά μέταλλα, άλατα και ραδόνιο. Αναβλύζουν στους πρόποδες του βουνού Κνημίς, ανατολικής απόληξης του Καλλιδρόμου, και έχουν διαφορετική θερμοκρασία και ραδιενέργεια. Υπάρχουν οι ραδιενεργές πηγές, μια υδρόθειο-χλωρονατριούχος, μια άλλη σιδηρούχος, τέλος, η καλλυντική πηγή της Αφροδίτης, που περιέχει καλλοειδές θείον. Η θερμοκρασία των πηγών είναι 35 – 36οC και τα νερά τους ενδείκνυνται για πολλές και διάφορες παθήσεις.

Άποψη των Καμένων Βούρλων το 1930.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’30,ξεκίνησε η αξιοποίηση των πηγών με την κατασκευή σύγχρονων, για την εποχή, πολυτελών ξενοδοχειακών μονάδων που, εκτός απο την παροχή υπηρεσιών σχετικών με τα ιαματικά λουτρά, προσέφεραν ξενοιαστες και ξεκούραστες διακοπές στους παραθεριστές. Σταδιακά, τα Καμένα Βούρλα απέκτησαν μεγάλη φήμη, προσελκύοντας επώνυμους και ανώνυμους. Μεταπολεμικά, ειδικότερα δε στις δεκαετίες του ΄60 και του ΄70, υπήρξαν προνομιακός τόπος προορισμού των Αθηναίων (και όχι μόνο) για τους θερινούς μήνες.

Ανέγερση των λουτρικών εγκαταστάσεων το 1938.
Γενική άποψη της λουτρόπολης από το όρος Καλλίδρομο, το 1940. Σε πρώτο πλάνο διακρίνεται το υδροθεραπευτήριο και στο βάθος, τα ξενοδοχεία Θρόνιον και Ράδιον
Θέα από τη θάλασσα στις αρχές της δεκαετίας του ΄60. Διακρίνονται το ξενοδοχείο Ράδιον και στο δεξιό άκρο της φωτογραφίας το ομώνυμο εστιατόριο (κατεδαφίστηκε την ίδια περίπου εποχή).
Η συνοικία Αττική, στο ΝΑ άκρο του οικισμού.
Μπροστά από το υδροθεραπευτήριο Ασκληπιός.
Η είσοδος από την πλευρά της Αθήνας.
Η κεντρική αρτηρία, στις αρχές της δεκαετίας του ΄60.
Η ακτή του ΕΟΤ. Στο βάθος, διακρίνεται το τρεχαντήρι Χαράλαμπος, το οποίο απέπλεε καθημερινά με προορισμό την Αιδηψό. Ο διάπλους του Ευβοϊκού διαρκούσε, τότε, περί τις τρείς ώρες!
Το ξενοδοχείο Ράδιον, σήμα κατατεθέν της λουτρόπολης.
Στον περίβολο του ξενοδοχείου Γαλήνη.
Το ξενοδοχειακό συγκρότημα Φλοίσβος, στην έξοδο του οικισμού προς τη Λαμία.
Το ξενοδοχείο Αργώ, στις αρχές της δεκαετίας του ΄60.

Καμένα Βούρλα (1961 – 1962)

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο βασιληάς Idris της Λιβύης, στη Γαλήνη.
O Δημήτρης Μητροπάνος, νέος τραγουδιστής με τους Idols, το καλοκαίρι του 1965 στο κέντρο Corfu. Δίπλα του διακρίνεται ο Ντέμης Ρούσσος.
Η Ρένα Παγκράτη στα Καμένα  Βούρλα.
Το μνημείο του Λεωνίδα, στις γειτονικές Θερμοπύλες.
Το Μοτέλ Λεβέντη, στον Άγιο Κωνσταντίνο.
Mitsis Galini Wellness Spa & Resort. Η εξέλιξη του ξενοδοχείου Γαλήνη, σήμερα.

Το υδροθεραπευτήριο (επάνω) και το ξενοδοχείο Ράδιον (κάτω), σήμερα. Σπαρακτικά κατάλοιπα μιας νοσταλγικής εποχής, που έχει φύγει ανεπιστρεπτί.

TimeTravel – Παλιά Λουτρόπολη των Καμένων Βούρλων


 

Κείμενο – Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – Επιμέλεια έκδοσης: Δημήτρης Μητσόπουλος

Χαράλαμπος Παπασωτηρίου: Έναρξη του σκανδάλου Ουότεργκεϊτ

9 Αυγούστου 1974: Η παραίτηση του Richard Nixon από το προεδρικό αξίωμα

Χαράλαμπος Παπασωτηρίου

Έναρξη του σκανδάλου Ουότεργκεϊτ

Το εκπληκτικό με το σκάνδαλο Ουότεργκεϊτ είναι ότι μια μάλλον συνηθισμένη και «μπανάλ» υπόθεση πολιτικής κατασκοπείας οδήγησε στην πτώση ενός από τους πιο ισχυρούς προέδρους των μεταπολεμικών ΗΠΑ. Σε αυτό συνέβαλαν καθοριστικά δύο παράγοντες: Πρώτον, λόγω της μακρόσυρτης εμπλοκής των ΗΠΑ στο Βιετνάμ είχε κλονιστεί η εμπιστοσύνη πολλών Αμερικανών στην πολιτική ηγεσία τους, με αποτέλεσμα να υπάρχει ιδιαίτερα αυξημένη ευαισθησία στην αμερικανική κοινωνία όσον αφορά ζητήματα κατάχρησης εξουσίας. Δεύτερον, με το Ουότεργκεϊτ βγήκαν στη φόρα σοβαρότερες καταχρήσεις εξουσίας στελεχών του Λευκού Οίκου, που είχαν προκύψει μέσα στο νοσηρό κλίμα των διαρροών στον Τύπο από αξιωματούχους που διαφωνούσαν με τη συνεχιζόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ.

Το σκάνδαλο ξεκίνησε με τη σύλληψη στις 17 Ιουνίου 1972 πέντε ανδρών, που είχαν διαρρήξει τα γραφεία της δημοκρατικής εθνικής επιτροπής (Δημοκρατικό Κόμμα) στο εντυπωσιακό κτιριακό σύμπλεγμα Ουότεργκεϊτ στις όχθες του ποταμού Ποτόμακ στην πρωτεύουσα των ΗΠΑ, με σκοπό να βάλουν κοριούς και να συλλέξουν άλλες πληροφορίες. Επικεφαλής των πέντε ήταν ο υπεύθυνος ασφάλειας της προεκλογικής εκστρατείας του προέδρου Νίξον.

Το χειρότερο όμως ήταν ότι η αστυνομία βρήκε επάνω στους πέντε στοιχεία που τους συνέδεαν με τους Γκόρντον Λίντι και Χάουαρτντ Χαντ, στελέχη της προεκλογικής εκστρατείας του Νίξον που προηγουμένως είχαν υπηρετήσει στον Λευκό Οίκο. Κατά τη διάρκεια της θητείας τους στον Λευκό Οίκο οι Λίντι και Χαντ είχαν εμπλακεί σε σοβαρές καταχρήσεις εξουσίας υπό τις εντολές μερικών από τους στενότερους συνεργάτες του προέδρου Νίξον.

Οι δημοσιογράφοι Μπομπ Γούντγουορντ (δεξιά) και Καρλ Μπέρνστιν (εδώ στο γραφείο τους στην εφημερίδα Washington Post, τον Μάιο του 1973) τιμήθηκαν για την αποκάλυψη του σκανδάλου Ουότεργκεϊτ με το βραβείο Πούλιτζερ (ASSOCIATED PRESS).

Η «μονάδα υδραυλικών» του Λευκού Οίκου

Οι καταχρήσεις εξουσίας από στελέχη του Λευκού Οίκου προέκυψαν από την άρνηση του διευθυντή του FBI Τζέι Εντγκαρ Χούβερ να συνεχίσει παράνομες πρακτικές του παρελθόντος ενάντια στο αντιπολεμικό κίνημα και σε άλλους αντιφρονούντες. Το 1970, ο Χούβερ δήλωσε σε διυπηρεσιακή επιτροπή: «Για πολλά χρόνια ενέκρινα το άνοιγμα της αλληλογραφίας και άλλες παρόμοιες ενέργειες, αλλά όχι τώρα. Γίνεται ολοένα πιο επικίνδυνο και είναι πιθανό να μας ανακαλύψουν. […] Δεν εναντιώνομαι στο να συνεχίσουμε τις διαρρήξεις και το άνοιγμα της αλληλογραφίας και άλλες παρόμοιες ενέργειες, αρκεί κάποιος ανώτερος από εμένα να τις εγκρίνει. […] Δεν αναλαμβάνω πλέον ο ίδιος την ευθύνη, αν και το έκανα για πολλά χρόνια».

Το κρίσιμο βήμα για την άμεση εμπλοκή του Λευκού Οίκου σε παράνομες δραστηριότητες, μετά την άρνηση του Χούβερ να τις αναλάβει ο ίδιος, έγινε ύστερα από τη μαζική διαρροή στους New York Times τον Ιούνιο του 1971 των λεγόμενων «Εγγράφων του Πενταγώνου», μιας μεγάλης μελέτης του υπουργείου Αμυνας για την εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ που περιείχε χιλιάδες απόρρητα έγγραφα. Ο Νίξον διέταξε τη δημιουργία άτυπης «μονάδας υδραυλικών» στο επιτελείο του Λευκού Οίκου με σκοπό την καταπολέμηση των διαρροών απόρρητων πληροφοριών στον Τύπο, με επικεφαλής τους Λίντι και Χαντ. Μία από τις πρώτες ενέργειές τους ήταν, με εντολή του συμβούλου Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν, ενός από τους στενότερους συνεργάτες του Νίξον, να διαρρήξουν το γραφείο του ψυχιάτρου του πρώην αξιωματούχου που είχε διαρρεύσει τα «Εγγραφα του Πενταγώνου», ελπίζοντας να βρουν στοιχεία για τον δημόσιο κλονισμό της αξιοπιστίας του.

Επομένως, η σύλληψη των Λίντι και Χαντ λόγω της διάρρηξης από τους πέντε συνεργάτες τους στο Ουότεργκεϊτ απειλούσε να οδηγήσει στην αποκάλυψη αυτής της προγενέστερης παράνομης ενέργειας, στην οποία εμπλεκόταν ένας ιδιαίτερα στενός σύμβουλος του Νίξον.

Ως εκ τούτου, ο Νίξον, ο σύμβουλος Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν, ο επιτελάρχης του Λευκού Οίκου Μπομπ Χάλντεμαν και ο συνήγορος του προέδρου Τζον Ντιν προσπάθησαν να περιορίσουν τη ζημιά συγκαλύπτοντας την πλευρά του εγκλήματος που αφορούσε τους ηθικούς αυτουργούς, δηλαδή τον επικεφαλής της προεκλογικής εκστρατείας και πρώην υπουργό Δικαιοσύνης Τζον Μίτσελ και άλλα ηγετικά στελέχη της προεκλογικής οργάνωσης. Αλλωστε, δεν είχαν άλλη επιλογή από τη συγκάλυψη, καθώς η αποκάλυψη των ηθικών αυτουργών θα οδηγούσε τις διωκτικές αρχές στις προγενέστερες παρανομίες της «μονάδας των υδραυλικών» μέσα από τον ίδιο τον Λευκό Οίκο. Οι πολιτικά φυσιολογικές ενέργειες συγκάλυψης όμως συνιστούσαν ποινικά κολάσιμα αδικήματα –εξαγορά μαρτύρων, παρεμπόδιση της Δικαιοσύνης– που αποτέλεσαν ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια της προεδρίας Νίξον.

Το κτίριο Ουότεργκεϊτ στις όχθες του ποταμού Ποτόμακ, στο οποίο στεγάζονταν τα γραφεία του Δημοκρατικού Κόμματος στην Ουάσιγκτον (ASSOCIATED PRESS).

Η δημοσιογραφική έρευνα και το «βαθύ λαρύγγι»

Με την παροχή πλουσιοπάροχης χρηματικής υποστήριξης στους επτά κατηγορουμένους από το μυστικό κονδύλιο για το Ουότεργκεϊτ που έστησε ο Νίξον και οι συνεργάτες του, το σκάνδαλο καταλάγιασε μερικές εβδομάδες μετά τη σύλληψη των διαρρηκτών. Παρέμεινε ωστόσο στην επικαιρότητα στις σελίδες της Washington Post λόγω του ρεπορτάζ των δημοσιογράφων Μπομπ Γούντγουορντ και Καρλ Μπέρνστιν, με τον πρώτο να καθοδηγείται από έναν αξιωματούχο τον οποίο στο βιβλίο τους «All the President’s Men» ονόμασε «βαθύ λαρύγγι». Ο αξιωματούχος αυτός οδήγησε τους δύο δημοσιογράφους σε έρευνες για την αποκάλυψη των πηγών του μυστικού κονδυλίου για το Ουότεργκεϊτ («Follow the money»).

Για δεκαετίες η ταυτότητα του «βαθιού λαρυγγιού» παρέμεινε μυστική, καθώς ο Γούντγουορντ αρνήθηκε να την αποκαλύψει, επικαλούμενος το δημοσιογραφικό απόρρητο. Πολλοί πανεπιστημιακοί και άλλοι ερευνητές αφιέρωσαν χρόνια σε άκαρπες προσπάθειες να λύσουν τον γρίφο. Το 2005, ο Μαρκ Φελτ, υποδιοικητής του FBI το διάστημα 1972-1973, αποκάλυψε ότι αυτός ήταν το «βαθύ λαρύγγι». Οταν πέθανε ο θρυλικός διευθυντής του FBI Τζέι Εντγκαρ Χούβερ, τον Μάιο 1972, έπειτα από περίπου μισό αιώνα στο πόστο αυτό, οι ανώτεροι συνεργάτες του, συμπεριλαμβανομένου του Μαρκ Φελτ, ήλπιζαν ένας τους να τον αντικαταστήσει. Αντ’ αυτών, ο Νίξον διόρισε ως νέο διοικητή του FBI τον Πάτρικ Γκρέι, που δεν προερχόταν από το FBI, προκαλώντας την μήνιν του Μαρκ Φελτ.

Πιο πρόσφατα αποκαλύφθηκε ότι ο επιτελάρχης του Λευκού Οίκου Μπομπ Χάλντεμαν είχε ενημερώσει τον Νίξον στις 19 Οκτωβρίου 1972 ότι ο Μαρκ Φελτ διέρρεε πληροφορίες στον Τύπο. Ο Νίξον δεν τόλμησε να κινηθεί ενάντια στον Φελτ, φοβούμενος μην προβεί σε χειρότερες αποκαλύψεις.

Το σκάνδαλο Ουότεργκεϊτ απέκτησε απότομα νέα δυναμική τον Απρίλιο 1973, όταν οι προσπάθειες συγκάλυψης των ηθικών αυτουργών της διάρρηξης κατέρρευσαν. Ο Τύπος και το Κογκρέσο στράφηκαν στη συνέχεια στην ίδια τη συγκάλυψη, που ενέπλεκε άμεσα κορυφαία στελέχη του Λευκού Οίκου. Στις 30 Απριλίου, ο Νίξον αναγκάσθηκε να απολύσει τον επιτελάρχη του Λευκού Οίκου Μπομπ Χάλντεμαν, τον σύμβουλο Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν και τον συνήγορό του Τζον Ντιν.

Αριστερά: Ο συνήγορος του προέδρου Νίξον, Τζον Ντιν καταθέτει στην Επιτροπή της Γερουσίας (ASSOCIATED PRESS). Δεξιά: Ο σύμβουλος Εσωτερικής Πολιτικής Τζον Ερλιχμαν καταθέτει στην Επιτροπή της Γερουσίας (ASSOCIATED PRESS).

 Ο Νίξον αρνείται να δώσει τις μαγνητοταινίες

Ακολούθησε η διαφοροποίηση του Τζον Ντιν από τους υπόλοιπους εμπλεκομένους στη συγκάλυψη. Ο Ντιν είχε βάσιμες υποψίες ότι οι υπόλοιποι θα επιδίωκαν να του φορτώσουν όλη την ευθύνη για τη συγκάλυψη. Για να μην καταλήξει αποδιοπομπαίος τράγος, αποφάσισε να συνεργαστεί με τη δικαιοσύνη και την εξεταστική επιτροπή της Γερουσίας. Μεταξύ άλλων, ο Ντιν κατέθεσε στη Γερουσία τον Ιούνιο του 1973 ότι είχε κατ’ επανάληψιν συζητήσει με τον Νίξον τις μεθόδους της συγκάλυψης, συμπεριλαμβανομένης της πλουσιοπάροχης χρηματοδότησης ενός από τα δύο πρώην στελέχη της «μονάδας των υδραυλικών» που είχαν οργανώσει τη διάρρηξη (εξαγορά μαρτύρων).

Καθώς ο Νίξον αρνήθηκε την κατηγορία, το όλο ζήτημα αφορούσε πλέον την αξιοπιστία του προέδρου έναντι της αξιοπιστίας ενός πρώην συμβούλου του. Αν και βαριά τραυματισμένος από τις αποκαλύψεις και τις ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν κατά των πρώην συνεργατών του, ο Νίξον είχε κάποιες ελπίδες να διασώσει την προεδρία του έστω και αποδυναμωμένη, εφόσον δεν προέκυπτε κάποιο ακλόνητο στοιχείο, πέρα από την κατάθεση του Ντιν, που να τον ενοχοποιεί ποινικά.

Τον Ιούλιο του 1973, ένας άλλος συνεργάτης του Νίξον ρωτήθηκε αν ο πρόεδρος μαγνητοφωνούσε τις συνομιλίες του στα γραφεία του. «Ηλπιζα να μου κάνατε αυτή την ερώτηση», απάντησε ο αξιωματούχος και αποκάλυψε ότι όντως ο Νίξον, από τις αρχές του 1971, μαγνητοφωνούσε τις συνομιλίες στα γραφεία του. Επομένως, υπήρχε τρόπος να διαπιστωθεί αν ο Ντιν είχε πει την αλήθεια για τις συνομιλίες του με τον Νίξον για τη συγκάλυψη. Καθώς ο Νίξον αρνήθηκε να παραδώσει τις μαγνητοταινίες των σχετικών συνομιλιών επικαλούμενος το απόρρητό τους, το ζήτημα κατέληξε για το επόμενο δωδεκάμηνο στη δικαιοσύνη. Τώρα, η υπόθεση θα λάμβανε δραματική τροπή.

Ο Χαράλαμπος Παπασωτηρίου είναι καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, πρόεδρος του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.

Πηγή: Καθημερινή – έντυπη έκδοση

Kινηματογραφικές εκδοχές των Προέδρων της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας

Με αφορμή την επέτειο της κατάληψης της Βαστίλλης

Kινηματογραφικές εκδοχές των Προέδρων της 5ης Γαλλικής  Δημοκρατίας

Μέχρι στιγμής, το καθεστώς της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, το οποίο προέκυψε το 1958 μέσα από τις ωδίνες του πολέμου της Αλγερίας, μετρά οκτώ προέδρους, από τον ιδρυτή Charles de Gaulle έως τον σημερινό Emmanuel Macron. Διαψεύδοντας επιδεικτικά όλες τις προβλέψεις, στα άνω των εξήντα έτη ζωής, έχει να επιδείξει μια αξιοσημείωτη αντοχή σε στιγμές γενικού αναβρασμού (Μάης 1968) ή σε ετερόκλητους πολιτικούς συσχετισμούς (συγκατοικήσεις των ετών 1986-1988, 1993-1995 και 1997-2002). Υπηρετήθηκε από “ιερά τέρατα” (de Gaulle, Mitterrand), από πολιτικούς μικρότερου, συγκριτικά, βεληνεκούς (Chirac, Hollande), τέλος, από άτομα με ισχυρή τεχνοκρατική προέλευση, παιδεία και συνείδηση (Pompidou, Giscard d’ Estaing, Sarkozy και Macron). Οι διαφορετικές προσωπικότητες, η ποικιλία ως προς το ύφος του καθενός και τον τρόπο άσκησης της εξουσίας, τέλος, η δικαιολογημένη, έως ένα βαθμό, εμμονή να θέσουν το δικό τους στίγμα στην Ιστορία, ενέπνευσαν σεναριογράφους, σκηνοθέτες και ηθοποιούς. Οι κινηματογραφικές ταινίες και οι τηλεταινίες, που αναφέρονται στους επτά από τους οκτώ προέδρους της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας ξεπερνούν, σήμερα, τις είκοσι. Η συντριπτική πλειοψηφία από αυτές παραμένουν πιστές στην ιστορική πραγματικότητα, αποδίδοντας τα γεγονότα έτσι όπως συνέβησαν και περιγράφοντας με επιτυχία την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Άλλες, πάλι, εστιάζουν στον εσωτερικό κόσμο, με επικαλύψεις ανάμεσα στην ιδιωτική ζωή και τον δημόσιο βίο, όπως και στον κοινό παρονομαστή όλων των πολιτικών ηγετών: τη μοναξιά της εξουσίας. Τέλος, υπάρχουν ορισμένες, οι οποίες κινούνται (χάρη στο ευρηματικό σενάριο) στο χώρο του φαντασιακού, αγγίζοντας τα όρια της παρωδίας. Το μεγάλο στοίχημα αναλογεί στους ηθοποιούς. Η φυσιογνωμική ομοιότητα, η πειστική απόδοση και ερμηνεία, το υποκριτικό ταλέντο και ο συνδυασμός των παραπάνω, αποτελούν τα κριτήρια της σημερινής αξιολόγησης. Σε εσάς εναπόκειται να προβείτε σε μια ιεράρχηση, έχοντας, προηγουμένως, δει τις φωτογραφίες και παρακολουθήσει τα στιγμιότυπα που έπονται.

 

  Α. Charles de Gaulle (1890-1970) [Προεδρική θητεία 1959-1969]

Charles de Gaulle, λόγος του 1947       


                                                   

Le grand Charles (2005)

 

Τον Αύγουστο του 1944, οι Γάλλοι γενικότερα και οι Παριζιάνοι ειδικότερα, ανακάλυπταν την εντυπωσιακή κορμοστασιά του στρατηγού Charles de Gaulle, καθώς κατέβαινε, μέσα σε κλίμα ενθουσιασμού και εθνικής ανά(σ)τασης τη λεωφόρο των Ηλυσίων Πεδίων, εμβληματικό σημείο του μόλις απελευθερωθέντος Παρισιού. Έως τότε, τον γνώριζαν μόνο από τον τόνο της φωνής του, μέσα από τις πύρινες εκκλήσεις του για αντίσταση κατά των Γερμανών, που αναμεταδίδονταν στην κατεχόμενη Γαλλία από το ραδιόφωνο του BBC. Ο de Gaulle ήταν το σύμβολο του αγώνα, εκείνος που κατάφερε να περισώσει την τιμή της χώρας και του λαού της έπειτα από τα οδυνηρά ολισθήματα του καθεστώτος του Vichy και των συνεργατών με τις αρχές κατοχής. Διόλου παράξενο, επομένως, το ότι ηγήθηκε της προσπάθειας ανοικοδόμησης, ως πρωθυπουργός της πρώτης αιρετής, έπειτα από τις βουλευτικές εκλογές του Οκτωβρίου 1945, κυβέρνησης. Όμως, οι μικροκομματικές αντιπαραθέσεις σε καιρό ειρήνης, διέσπασαν την ενότητα, η οποία είχε σφυρηλατηθεί την εποχή της Αντίστασης. Τον Ιανουάριο του 1946, ο de Gaulle υπέβαλε την παραίτησή του και αποσύρθηκε από την πολιτική ζωή. Επανήλθε δώδεκα χρόνια αργότερα, το 1958 (αρχικά ως πρωθυπουργός και κατόπιν ως πρόεδρος της Δημοκρατίας), εν μέσω των κραδασμών, που είχαν προκληθεί από τον πόλεμο της Αλγερίας. Τη φορά αυτή, ο de Gaulle υπήρξε ο ρυθμιστής των εξελίξεων, υπαγορεύοντας τους δικούς του όρους, με προεξέχοντα την ψήφιση ενός νέου συντάγματος, εκείνου της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, της οποίας διετέλεσε πρώτος, κατά σειρά, πρόεδρος. Η διάβαση της προσωπικής ερήμου μεταξύ των ετών 1946 και 1958, καθώς και η δραματική επάνοδος στην εξουσία είναι το θέμα της τηλεταινίας Le grand Charles του Bernard Stora. Στον κεντρικό ρόλο ο ηθοποιός Bernard Farcy αποδίδει εξαιρετικά τον de Gaulle της πρώτης μεταπολεμικής εποχής. Αξιοσημείωτη είναι και η παρουσία του ελληνικής καταγωγής Denis Podalydès, μέλους της Comédie Française, στο ρόλο του Claude Mauriac. Έξι χρόνια αργότερα, ο Podalydès υποδύθηκε, με απαράμιλλο τρόπο, έναν άλλο πρόεδρο της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, τον Nicolas Sarkozy (βλ. παρακάτω).

Ο Bernard Farcy ως de Gaulle στην τηλεταινία Le grand Charles.

Charles de Gaulle, διάγγελμα της 24ης Μαΐου 1968

Adieu de Gaulle, adieu (2009)

“Adieu de Gaulle, adieu”, ήταν ένα σύνθημα, το οποίο, μέσα στη δίνη των γεγονότων του Μαΐου 1968 ακούστηκε στις 29 του μήνα, από διαδηλωτές, που κουνούσαν επιδεικτικά τα μαντήλια τους, εν είδει αποχαιρετισμού. Η Τετάρτη  29 Μαΐου, υπήρξε, κατά γενική ομολογία, η στιγμή της κορύφωσης της κρίσης. Την ημέρα εκείνη, ο πρόεδρος de Gaulle εξαφανίζεται από προσώπου γης. Ουδείς γνωρίζει (ούτε καν ο πρωθυπουργός και η κυβέρνηση) που βρίσκεται. Έχει μεταβεί στην στρατιωτική βάση του Baden-Baden της Δυτικής Γερμανίας, όπου έχει συνάντηση με τον στρατηγό Massu, ανώτατο διοικητή των γαλλικών στρατιωτικών δυνάμεων, που σταθμεύουν επί του γερμανικού εδάφους. Εξετάζεται το ενδεχόμενο προσφυγής στη χρήση των ενόπλων δυνάμεων με σκοπό την αποκατάσταση της τάξης. Με το που διαρρέει η είδηση της φυγής, χιλιάδες διαδηλωτές ξεχύθηκαν στους δρόμους του Παρισιού φωνάζοντας το παραπάνω σύνθημα. Με αφορμή το συγκεκριμένο επεισόδιο, η τηλεταινία του Laurent Herbiet αναφέρεται στον τρόπο, με τον οποίο ο γηραιός (78 ετών) πρόεδρος αφομοίωσε τα γεγονότα του Μαΐου. Ουδέποτε στο παρελθόν, ο τελευταίος είχε άφησει να διαφανούν τόσα πολλά σημάδια αμηχανίας και αιφνιδιασμού. Συγκυρίες του παρελθόντος, που τον είχαν αναδείξει, χάρη στην πυγμή που επέδειξε τότε, ως αδιαφιλονίκητο λαϊκό ηγέτη (1940, 1958), ήταν, πέραν πάσης αμφιβολίας, κατά πολύ πιο κρίσιμες και δραματικές από ό,τι εκείνη του 1968. Ωστόσο, η περιγραφή από τον στρατηγό Massu, της συνομιλίας που είχε μαζί του στη γαλλική στρατιωτική βάση του Baden-Baden, αποκαλύπτει έναν de Gaulle τρομοκρατημένο, αδύναμο, απογοητευμένο, στα πρόθυρα, ψυχολογικά,να υποταχθεί σε εξελίξεις, που τον είχαν ξεπεράσει, με υποβολή παραίτησης. Η προχωρημένη ηλικία του Γάλλου προέδρου δεν αρκεί, προκειμένου να κατανοήσει κανείς την αναπάντεχη και εντυπωσιακή, ομολογουμένως,  αυτή μετάλλαξη. Η εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί κάπου αλλού. Ο ιδιαίτερος τρόπος, κράμα αυταρχισμού και πατερναλισμού, με τον οποίο ασκούσε ανέκαθεν την εξουσία, είχε δημιουργήσει κορεσμό σε επίπεδο κοινής γνώμης. Η ένταση και η βία του ξεσπάσματος, τον προσγείωσαν απότομα και τον έκαναν να συνειδητοποιήσει με καθυστέρηση, πως, προ πολλού εξέπεμπε σε διαφορετικό μήκος κύματος από έναν λαό, με τον οποίο ήταν πεπεισμένος ότι βρισκόταν σε διαρκή επικοινωνία. Διαπίστωσε με τον πλέον σκληρό τρόπο, πως η αρχή του τέλους για τον ίδιο είχε σημάνει. Ανασυντάσσοντας τις δυνάμεις του και επιστρατεύοντας όσα αποθέματα αντοχής του είχαν απομείνει, στράφηκε προς τη μοναδική, πλέον, υποχρέωση, που αισθανόταν πως είχε έναντι του γαλλικού λαού: την ανεύρεση ενός ασφαλούς τρόπου εξόδου από την κρίση. Αυτό ακριβώς έπραξε με το ραδιοφωνικό διάγγελμα της 30ής Μαΐου. Ο κόσμος το εξετίμησε και ανταποκρίθηκε αυθημερόν. Στη μεγαλειώδη διαδήλωση της λεωφόρου των Ηλυσίων Πεδίων, ένα εκατομμύριο Παριζιάνοι διακήρυξαν ηχηρά προς πάσα κατεύθυνση, πως δεν ήταν διατεθειμένοι να αφήσουν τη Γαλλία να βυθιστεί στο χάος και στην αναρχία. Ο θρίαμβος του γκωλικού κόμματος στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές, έναν μόλις μήνα αργότερα, εντάσσεται στην ίδια πάντοτε λογική. Τη λογική μιας ενστικτώδους αναλαμπής μπροστά στο χείλος της καταστροφής. Συνάμα, οι πάντες γνώριζαν, κατά βάθος, πως τα γεγονότα του Μαΐου είχαν θέσει την ταφόπλακα του γκωλικού κινήματος. Γεγονός, που επιβεβαιώθηκε περίτρανα τον Απρίλιο του 1969, με το αρνητικό αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος και την συνακόλουθη υποβολή παραίτησης του de Gaulle από το προεδρικό αξίωμα. Ο προβληματισμός, τα διλήμματα, η ανασφάλεια, η αναμέτρηση με τον εσωτερικό του κόσμο και τις πεποιθήσεις του, γενικότερα, όλα τα στοιχεία, που συγκροτούν αυτό που ονομάζεται “μοναξιά της εξουσίας”, αποδίδονται απόλυτα πειστικά από τον πρωταγωνιστή Pierre Vernier.

Pierre Vernier.

B. Georges Pompidou (1911-1974) [Προεδρική θητεία 1969-1974]

 

  Georges Pompidou, ανακοίνωση του θανάτου του Στρατηγού De Gaulle, 9 Νοεμβρίου 1970

Mort d’ un Président (2011)


                 

Από όλους τους μέχρι στιγμής προέδρους της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, ο Georges Pompidou υπήρξε ο μόνος που απεβίωσε ενόσω ασκούσε τα καθήκοντά του (ο François Mitterrand, αν και βαριά ασθενής, πρόλαβε να ολοκληρώσει τη δεύτερη θητεία του). Η τηλεταινία Mort d’ un Président του Pierre Aknine πραγματεύεται τους τελευταίους μήνες της προεδρίας Pompidou. Γνωρίζοντας από το 1972 πως ο πρόεδρος υπέφερε από μια ανίατη μορφή λευχαιμίας και με την προοπτική της μη επανεμφάνισής του στις προεδρικές εκλογές του 1976, δυο σύμβουλοι του τελευταίου, ο Pierre Juillet και η Marie-France Garaud, επιδόθηκαν σε μια προσπάθεια σφυρηλάτησης ενός υποψηφίου, ικανού να εμφανιστεί ως κληρονόμος των γκωλικών αξιών (τις οποίες ο ίδιος ο Pompidou είχε ουσιαστικά απεμπολήσει). Στόχος ήταν να παρεμποδιστεί η ανέλιξη στο προεδρικό αξίωμα του γνήσιου γκωλικού Jacques Chaban-Delmas. H επιλογή των δυο συμβούλων στράφηκε προς το πρόσωπο του υπουργού Αγροτικής Οικονομίας και πρώην στενού συνεργάτη του Pompidou όταν αυτός ασκούσε καθήκοντα πρωθυπουργού, Jacques Chirac. H συνεχώς επιδεινούμενη κατάσταση της υγείας του προέδρου και η εμμονή του τελευταίου να αποσιωπήσει το γεγονός (είναι χαρακτηριστικό το ότι το περιβάλλον του Μεγάρου των Ηλυσίων επέμενε πως επρόκειτο για εποχιακή γρίππη ενώ ήταν εμφανή τα σημάδια της φυσικής κατάπτωσης) προκάλεσε ένα κλίμα σύγχυσης. Ο θάνατος του Pompidou στις 2 Απριλίου 1974, συνέβη προτού οι Juillet και Garaud προλάβουν να υλοποιήσουν το σχέδιό τους. Εκ των πραγμάτων στράφηκαν προς τη μόνη προσφερόμενη εναλλακτική λύση: εκείνη της υποστήριξης της υποψηφιότητας του χαρισματικού και δυναμικού υπουργού Οικονομικών Valéry Giscard d’ Estaing. Έπεισαν, μάλιστα, τον Chirac να αποσκιρτήσει από τον γκωλικό χώρο, όπου φαινομενικά ανήκε, και να συνταχθεί με την υποψηφιότητα ενός προσώπου, το οποίο προερχόταν από το κέντρο. Επιβράβευση ήταν η επιλογή του Chirac ως πρωθυπουργού από το νεοεκλεγέντα Giscard d’ Estaing. H νοσηρή ατμόσφαιρα της ίντριγκας των τελευταίων μηνών της θητείας του Georges Pompidou κυριαρχεί στην τηλεταινία του  Pierre Aknine. Στο ρόλο του προέδρου εμφανίζεται ο, γνωστός στο γαλλικό κοινό, ηθοποιός Jean-François Balmer. Αν και η ομοιότητα με τον Pompidou δεν είναι μεγάλη, η εν γένει ερμηνεία του θυμίζει πολύ τον τελευταίο.

Ο Jean-François Balmer στο ρόλο του Georges Pompidou.

Εμφανώς μεγαλύτερη είναι η φυσιογνωμική ομοιότητα του Didier Bezace, o οποίος ενσαρκώνει τον Pompidou ως πρωθυπουργό της Γαλλίας στην προαναφερθείσα τηλεταινία Adieu de Gaulle, adieu.

Didier Bezace.

Γ. Valéry Giscard dEstaing (1926-    ) [Προεδρική θητεία 1974-1981]

 

Valéry Giscard d’Estaing, εκλογή στην Προεδρία της Δημοκρατίας, 1974

La rupture (2013)

Το πολιτικό ειδύλλιο ανάμεσα τον πρόεδρο  Valéry Giscard d’ Estaing και τον πρωθυπουργό  Jacques Chirac τερματίστηκε άδοξα το 1976, με την παραίτηση του τελευταίου.  Η αφορμή της παραίτησης υπήρξε καθαρά προσχηματική και ουδόλως αντανακλούσε τη βαθειά αίσθηση αμοιβαίας καχυποψίας, από την οποία διακατέχονταν ευθύς εξ αρχής οι δυο κορυφαίοι παράγοντες της γαλλικής ιεραρχίας. Εν όψει μιας μελλοντικής ανέλιξης στον προεδρικό θώκο, ο Chirac επένδυσε πολιτικά στην ανασυσταθείσα δημαρχία του Παρισιού (διετέλεσε δήμαρχος από το 1977 έως το 1995 και ταυτόχρονα πρωθυπουργός της συγκατοικησης επί προεδρίας Mitterrand μεταξύ των ετών 1986 και 1988). Διαισθανόμενος τη φθορά της εξουσίας, που υφίστατο ο Giscard d’ Estaing, επιχείρησε να αναδειχθεί ως αδιαφιλονίκητος εκφραστής του συντηρητικού κεντροδεξιού χώρου. Έτσι, όχι μόνο απέφυγε να στηρίξει την επανεκλογή του τελευταίου στις προεδρικές εκλογές του 1981, αλλά ήρθε σε συνεννόηση με τον υποψήφιο της Αριστεράς, François Mitterrand, τον οποίο στήριξε παρασκηνιακά. Η κρυφή συνάντηση των δυο ανδρών πραγματοποιήθηκε το 1980 στην οικία της μετέπειτα πρωθυπουργού των σοσιαλιστών Édith Cresson. Η τηλεταινία La rupture του Laurent Heynemann πραγματεύεται τη λανθάνουσα σχέση των δυο ανδρών, αποκαλύπτοντας το όχι πολύ γνωστό έντονο παρασκήνιο της εποχής. Οι δυο ηθοποιοί Hippolyte Girardot ( Valéry Giscard d’ Estaing) και Grégori Derangère (Jacques Chirac) απέχουν πολύ από το πρωτότυπο.

 

Hippolyte Girardot ( Valéry Giscard d’ Estaing).

Ανάλογη είναι η αίσθηση, που αποπνέει και ο Xavier de Guillebon, ο οποίος υποδύεται τον Giscard d’ Estaing στην αφιερωμένη στον Georges Pompidou τηλεταινία Mort d’ un Président. Γενικότερα, ο τρίτος κατά σειρά πρόεδρος της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας δεν έτυχε μιας επιτυχούς μεταφοράς στην οθόνη.

Valéry Giscard d’ Estaing.
Xavier de Guillebon.

 

 

 

    

 

 

 

 

 

 

   

Δ.  François Mitterrand (1916-1996) [Προεδρική θητεία 1981-1995]

François Mitterrand, πρωτοχρονιάτικο διάγγελμα της 31ης Δεκεμβρίου 1994


 

Le promeneur du Champ de Mars (2005)

Σε αντιδιαστολή με τον προκάτοχό του στο προεδρικό αξίωμα, ο François Mitterrand έτυχε ασύγκριτα ευμενέστερης μεταχείρισης. To κινηματογραφικό έργο Le promeneur du Champ de Mars του Robert Guédiguian στηρίζεται στο βιβλιο του Georges-Marc Benamou με τίτλο Le Dernier Mitterrand (1997), παρά το γεγονός ότι στην ταινία ο πρωταγωνιστής παραμένει ανώνυμος. Ο Benamou είχε συχνές ιδιωτικές συνομιλίες με τον πρόεδρο τα τελευταία τρία έτη της θητείας του, στο πλαίσιο περιπάτων στο Πεδίον του Άρεως της γαλλικής πρωτεύουσας. Οι εκμυστηρεύσεις περί ύπαρξης νόθου κόρης, περί συνεργασίας του Mitterrand με το καθεστώς του Vichy και περί επίδειξης ανοχής του τελευταίου έναντι των κατηγορουμένων για εγκλήματα κατά της Ανθρωπότητας René Bousquet και Maurice Papon, πέρασαν αυτούσιες στο βιβλίο, προκαλώντας τη μήνιν του περιβάλλοντος του προέδρου την επομένη, σχεδόν, του θανάτου του. Η ερμηνεία του Michel Bouquet είναι μεγαλειώδης. Ο ηθοποιός τιμήθηκε με το βραβείο César γι αυτήν.

Ο Michel Bouquet στο ρόλο του  François Mitterrand.

Changer la vie (2011)

 

Ωστόσο, ο ηθοποιός, ο οποίος διέπρεψε υποδυόμενος τον  François Mitterrand, είναι ο Philippe Magnan. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην απίστευτη ομοιότητα με το πρωτότυπο. Περαν αυτού, κατάφερε να αντιγράψει και να αποδώσει απόλυτα το ύφος, τον τόνο της φωνής και τις κινήσεις του Mitterrand. Υπάρχουν στιγμές, κατά τις οποίες ο θεατής αδυνατεί να προβεί σε διάκριση μεταξύ των δυο!  Changer la vie είναι μια τηλεταινία του Serge Moati. Ο τίτλος προέρχεται από ένα ποίημα του Arthur Rimbaud και είχε υιοθετηθεί ήδη από το 1972, ως προεκλογικό σύνθημα του Σοσιαλιστικού Κόμματος. Με το σύνθημα αυτό ο  François Mitterrand επικράτησε στην προεδρική εκλογή του 1981. Καλύπτει τα δυο πρώτα έτη της θητείας, από τον αρχικό ενθουσιασμό έως τη μεταστροφή προς την λιτότητα, το 1983.

Philippe Magnan

Η εύστοχη ενσάρκωση του Mitterrand από τον Philippe Magnan διαθέτει μια προϊστορία, η οποία αξίζει να μνημονευθεί. Ο ηθοποιός υποδύθηκε τον ίδιο ρόλο, κάνοντας μια φευγαλέα εμφάνιση το 2009 στην ταινία Farewell, ένα κατασκοπευτικό θρίλερ, όπου συναντάμε, σε πρωταγωνιστικό, μάλιστα ρόλο, τον Emir Kusturica.

 E. Jacques Chirac (1932- ) [Προεδρική θητεία 1995-2007]

Jacques Chirac, συνέντευξη της 14ης Ιουλίου 1998 στο Μέγαρο των Ηλυσίων

Παρά το γεγονός ότι δεν υφίσταται κάποιο κινηματογραφικό έργο, με επίκεντρο το πρόσωπό του (εξαιρουμένου του Dans la peau de Jacques Chirac, μιας συρραφής αντιφατικών εννοιών, που συμπεριλαμβάνονται στις δημόσιες τοποθετήσεις του με ακούσιο πρωταγωνιστή τον…ίδιο) ο Jacques Chirac είναι τακτικός θαμών της έβδομης τέχνης, όπου αποδίδεται συχνά με τρόπο απολαυστικό. Στην τηλεταινία Mort d’ un Président, τον υποδύεται ο Samuel Labarthe.

Samuel Labarthe.

Στην προαναφερθείσα La rupture, η σκυτάλη περνά στον καθόλου πειστικό  Grégori Derangère. Το ίδιο ισχύει και για την περίπτωση του (κατά τα άλλα εξαίρετου ηθοποιού) Thierry Lhermitte στην ταινία L’ affaire Gordji: Histoire d’ une cohabitation (2012), η οποία πραγματεύεται μια υπόθεση που ταλάνισε το 1987 τη συγκατοίκηση με τον πρόεδρο Mitterrand.

Grégori Derangère
Thierry Lhermitte.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η αποκάλυψη προήλθε από τον ηθοποιό Bernard Le Coq, o οποίος, σε δυο περιπτώσεις, το 2011 και το 2013, ενσάρκωσε κατά τρόπο ιδανικό από κάθε άποψη τον πέμπτο πρόεδρο της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας. Οι αντίστοιχες ταινίες παρουσιάζονται παρακάτω. Για την ώρα περιοριζόμαστε σε ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την πρώτη (La conquête), η οποία αναφέρεται στον Nicolas Sarkozy.

Jacques Chirac και Bernard Le Coq. 

   

       ΣΤ. Nicolas Sarkozy (1955-     ) [Προεδρική θητεία 2007-2012]  

Nicolas Sarkozy, ομιλία στο Μέγαρο των Ηλυσίων, Ιούνιος 2007

La conquête (2011)

 

Μια από τις πάμπολλες αρετές της συγκεκριμένης ταινίας είναι η φυσική ομοιότης των ηθοποιών με τα πρόσωπα, τα οποία υποδύονται (Bernard Le Coq ως Jacques Chirac, Samuel Labarthe ως Dominique de Villepin – ο ίδιος είχε υποδυθεί την ίδια ακριβώς χρονιά και τον Jacques Chirac όπως προαναφέρθηκε – Florence Pernel ως Cécilia Sarkozy, Michèle Moretti ως Bernadette Chirac). Όμως, την παράσταση κλέβει μακρόθεν ο Denis Podalydès, που δίνει πραγματικό ρεσιτάλ ηθοποιίας στον κεντρικό ρόλο του Nicolas Sarkozy. Όχι μόνο η ομοιότης είναι εξόφθαλμη, αλλά αναδεικύονται ανάγλυφα οι φιλοδοξίες, ο αδίστακτος χαρακτήρας και η συμπλεγματική συμπεριφορά του προσώπου. Στις 6 Μαΐου 2007, ημέρα του δευτέρου γύρου των προεδρικών εκλογών, ο υποψήφιος Sarkozy ανακαλεί στη μνήμη του την τελευταία πενταετία, από την εποχή που, ως υπουργός Εσωτερικών, είχε εγκαινιάσει μια ταραχώδη και επεισοδιακή πορεία με καταληκτικό στόχο την κατάκτηση της εξουσίας. Μέσα σε αυτά τα πέντε χρόνια κατάφερε να σφυρηλατήσει το προφίλ ενός υποψηφίου προέδρου, έχοντας ως ανταγωνιστή τον υπουργό Εξωτερικών Dominique de Villepin, εκλεκτό του απερχόμενου προέδρου Chirac, αλλά και δυσκολίες ιδιωτικού περιεχομένου, όπως η ουσιαστική ρήξη της σχέσης με τη σύζυγό του Cécilia. Πρόκειται για μια βιογραφική κινηματογραφική ταινία, βασισμένη εξ ολοκλήρου σε πραγματικά γεγονότα, η οποία εισάγει τον θεατή στα παρασκήνια, όχι πάντοτε έντιμα και ηθικά, της πολιτικής ζωής. Το εξαιρετικό σενάριο είναι του Patrick Rotman και η εξίσου άψογη σκηνοθεσία του Xavier Durringer.

O Denis Podalydès στο ρόλο του Nicolas Sarkozy.

Διαφορετική αν και όχι άνευ ενδιαφέροντος, είναι η ερμηνεία του ιδίου προσώπου από τον Thierry Frémont στην ταινία La dernière campagne (βλ. παρακάτω). Βέβαια, ο Podalydès έχει στο μεταξύ θέσει τον πήχυ ψηλά, με αποτέλεσμα η αποστολή του οιουδήποτε ανταγωνιστή του να έχει καταστεί εξαιρετικά δύσκολη.

Thierry Frémont

Ζ. François Hollande (1954- ) [Προεδρική θητεία  2012-2017]


Franç
ois Hollande, λόγος που εκφωνήθηκε στο Bourget, 2014 


 

La dernière campagne (2013)

Σε αντίθεση με τις προαναφερθείσες περιπτώσεις, η τηλεταινία La dernière campagne του Bernard Stora εξιστορεί μια πέρα ως πέρα φανταστική υπόθεση, στα όρια της παρωδίας. Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2012 για την ανάδειξη του νέου προέδρου, ο Jacques Chirac είναι μάρτυς της ανελέητης αντιπαράθεσης ανάμεσα στους δυο κυριότερους υποψηφίους: τον εν ενεργεία πρόεδρο Nicolas Sarkozy και τον εκπρόσωπο της Αριστεράς, François Hollande. Έχοντας υποστεί τη φθορά της προχωρημένης ηλικίας αλλά και μιας κλονισμένης υγείας, ο Chirac ευελπιστεί να διαδραματίσει παρασκηνιακά ρόλο ρυθμιστή των εξελίξεων. Έτσι, στον ύπνο του ονειρεύεται πως συναντά κρυφά τον Hollande παρέχοντας στον τελευταίο συμβουλές προκειμένου να κερδίσει τη μάχη των εκλογών εις βάρος ενός Sarkozy, με τον οποίο είχε ανοικτούς προσωπικούς λογαριασμούς από το 1995. Στην ταινία, οι φαντασιώσεις του Chirac συγχέονται με πραγματικά στιγμιότυπα της προεκλογικής εκστρατείας, προσδίδοντας στο έργο έναν έντονα σουρρεαλιστικό χαρακτήρα. Ο έχων εντρυφήσει πλέον στον ρόλο του Chirac, Bernard Le Coq, επαναλαμβάνει μια εξίσου πετυχημένη ερμηνεία του συγκεκριμένου προσώπου. Ανάλογης ποιότητας είναι και η συνεισφορά του Patrick Braoudé, η ομοιότητα του οποίου με τον  François Hollande αποτελεί ένα από τα ατού του έργου. Σε ελαφρώς χαμηλότερο επίπεδο ο Thierry Frémont (Nicolas Sarkozy) συμπληρώνει την τριάδα των προέδρων.

 

Jacques Chirac και François Hollande.
Τρεις πρόεδροι δίνουν τα χέρια για τις ανάγκες της ταινίας: François Hollande (Patrick Braoudé), Jacques Chirac (Bernard Le Coq) και Nicolas Sarkozy (Thierry Frémont).

Η.  Emmanuel Macron (1977-     ) [Προεδρική θητεία 2017-       ]

   Emmanuel Macron , απάντηση στα “Κίτρινα γιλέκα”, 10 Δεκεμβρίου 2018

Η θητεία του Emmanuel Macron δεν διαθέτει ακόμη το χρονικό βάθος εκείνο, που θα επέτρεπε τη μεταφορά της στην οθόνη. Δεν αποκλείεται, πάντως, να κυκλοφορήσει κάποτε κάποια ταινία με τίτλο: Τα κίτρινα γιλέκα. Ίδωμεν. Για την ώρα, το δράμα εκτυλίσσεται σε πραγματικό χρόνο.

Κείμενο – επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Μουρέλος

Μορφοποίηση – επιμέλεια έκδοσης: Δημήτρης Μητσόπουλος

Π. Παπαπολυβίου: «Να πέσει, μωρέ, η Πατρίδα, αλλά να πέσει μαχόμενη!»

«Να πέσει, μωρέ, η Πατρίδα, αλλά να πέσει μαχόμενη!»

Όσοι έχουν ζήσει ή μελετούν σήμερα, εκ των υστέρων, τις τραγικές ημέρες της τουρκικής εισβολής γνωρίζουν τα κύρια χαρακτηριστικά των απέλπιδων προσπαθειών απόκρουσής της: την έλλειψη οπλισμού και συντονισμού μετά την πρόχειρη και χαοτική επιστράτευση, τα τραγικά αποτελέσματα του προηγηθέντος πραξικοπήματος και τις επιπτώσεις τους στο ηθικό και την ψυχική ενότητα των μονάδων και του πληθυσμού, το αίσθημα εγκατάλειψης από την Ελλάδα, αυξανόμενο όσο περνούσαν οι ώρες και οι μέρες. Υπήρξαν και στις δύο φάσεις της τουρκικής εισβολής περιστατικά διάλυσης, δειλίας, πράξεις εσχάτης προδοσίας, σωρεία ακατανόητων και παράλογων διαταγών που οδηγούσαν σε εγκατάλειψη πατρώου εδάφους, την περικύκλωση από τον εχθρό προωθημένων μονάδων και μεμονωμένων στρατιωτών, και πολλαπλασίαζαν τα φαινόμενα λιποταξιών και μαζικής αποχώρησης από την πρώτη γραμμή.

Όμως δεν ήταν μόνο αυτά: Υπήρξαν και περιπτώσεις ηρωισμού και προσωπικής αυτοθυσίας αξιωματικών, Ελλαδιτών και Κυπρίων, υπαξιωματικών και νεαρών στρατιωτών, στην προσπάθειά τους να αποκρούσουν την τουρκική εισβολή, μεγαλειώδεις προσωπικές πράξεις αυταπάρνησης. Παρά τις αντιξοότητες και τα αρνητικά δεδομένα, υπήρξαν στρατιωτικές μονάδες, αξιωματικοί και οπλίτες που πολέμησαν υπεράνθρωπα, σώμα με σώμα, στη Λάπηθο και στην Κερύνεια, στον Πενταδάκτυλο, στην Πράσινη Γραμμή στη Λευκωσία, στην ΕΛΔΥΚ, στη Μεσαορία.

Υπήρξαν δεκάδες, ίσως εκατοντάδες, περιπτώσεις δειλών, ανάξιων, επίορκων αξιωματικών, στρατιωτών και οπλοφορούντων ατάκτων «καπεταναίων». Υπήρξαν, όμως, και περιστατικά ανδρείας, που μπορεί να μην αποδείχθηκαν ικανά για να αποσοβήσουν την εθνική ήττα, όμως πρέπει να αναφέρονται κι αυτά, όταν μιλάμε για τον προδομένο πόλεμο του 1974. Και όπου αρμόζει να απονέμεται ο πρέπων έπαινος και η οφειλόμενη αναγνώριση, όπως το επιτάσσει και ο καβαφικός στίχος: «Και περισσότερη τιμή τους πρέπει …»

Ανάμεσα στους τελευταίους, μια ξεχωριστή θέση αναλογεί στον ταγματάρχη Τάσο Μάρκου, 38 χρονών το 1974, με σύζυγο και δυο μικρά παιδιά. Ο Παραλιμνίτης απόφοιτος του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου είχε ενταχθεί από τις πρώτες μέρες στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ. Όταν τον αναζήτησαν οι αρχές, για συμμετοχή του σε μια επιχείρηση της ΕΟΚΑ, κατάφερε να διαφύγει στην Ελλάδα, όπου πραγματοποίησε το παιδικό του όνειρο, έδωσε εξετάσεις και πέρασε στη Σχολή Ευελπίδων. Τον Νοέμβριο του 1958, τριτοετής φοιτητής, εγκατάλειψε τη Σχολή, μαζί με άλλους έξι συμπατριώτες του ευέλπιδες και ανθυπολοχαγούς και επέστρεψε στην Κύπρο για να προσφέρει και πάλι στην ΕΟΚΑ. Από τον αρχηγό της ΕΟΚΑ, Γρίβα-Διγενή, του ανατέθηκε η ευθύνη του τομέα της Κυθρέας, στον Πενταδάκτυλο. Μετά τη λήξη του Αγώνα και την αποφοίτησή του από τη Σχολή Ευελπίδων, γύρισε οριστικά στο νησί τον Νοέμβριο του 1961 και εντάχθηκε στον Κυπριακό στρατό. Διακρίθηκε στις μάχες του 1963-1964, στη Λευκωσία, προήχθη σε ταγματάρχη το 1971, και το 1973 αρνήθηκε την πρόταση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου για να αναλάβει την ηγεσία του Εφεδρικού σώματος, επιλέγοντας να παραμείνει στην Εθνική Φρουρά.

Τον Ιούλιο του 1974 υπηρετούσε στο 12ο Τακτικό Συγκρότημα, της Κυθρέας, περιοχή που γνώριζε άριστα και είχε πολλούς φίλους. Μόλις εκδηλώθηκε το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου κατέβηκε στη Λευκωσία και διερεύνησε τις πιθανότητες εκδήλωσης αντικινήματος. Τις επαφές και τις προσπάθειές του για αντιπραξικόπημα συνέχισε και στα τέλη Ιουλίου, μεταξύ πρώτης και δεύτερης εισβολής, όταν συνάντησε για τον σκοπό αυτό και τον Τάσσο Παπαδόπουλο. Δεν θα προλάβαινε… Προηγουμένως, είχε υποβάλει την παραίτησή του από τον στρατό, στον ίδιο τον Γλαύκο Κληρίδη, απογοητευμένος και απηυδισμένος με όσα είχε ζήσει στη διάρκεια της πρώτης εισβολής. Η παραίτησή του δεν έγινε δεκτή. Επέστρεψε στην περιοχή Κυθρέας – Μιας Μηλιάς, όπου αφιερώθηκε στην οργάνωση της άμυνας της περιοχής. Τα αισθήματα του Τ. Μάρκου εκείνες τις μέρες τα περιέγραψε στον Πάνο Μυρτιώτη ένας από τους έφεδρους στρατιώτες του, όπως τα άκουσε να τα εκφράζει σε μια έντονη συζήτησή με συνάδελφό του: «Να πέσει, μωρέ, η Πατρίδα, αλλά να πέσει μαχόμενη!»

Το πρωί της 14ης Αυγούστου 1974, μετά την κατάρρευση των συνομιλιών της Γενεύης, ακολούθησε η δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής. Ο Τάσος Μάρκου, εθεάθη για τελευταία εξακριβωμένη φορά λίγο πριν το μεσημέρι της ίδιας μέρας. Είχε διώξει τους τελευταίους άνδρες του στα μετόπισθεν και είχε μείνει με τον Αγκαστινιώτη ασυρματιστή του. Επέλεξε την προσωπική σύγκρουση με τα σιδερόφρακτα στρατεύματα εισβολής. Θα τιμούσε, έτσι, τα «όπλα τα ιερά», τα οποία του εμπιστεύτηκε η πατρίδα. Και θα αποδεικνυόταν, στο πεδίο της μάχης, ο ιδανικός ηγήτορας, της στρατιωτικής ορολογίας: Αυτός που μπορεί να εμπνεύσει και να καθοδηγήσει. Και στη ζωή και μεταθανατίως.

Δημοσιεύθηκε στην εφημ. «Ο Φιλελεύθερος» στις 13 Ιουλίου 2019

Ο Τάσος Μάρκου, σε φωτογραφία του 1961
Ο Πέτρος Παπαπολυβίου είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου

Πηγή: papapolyviou.com

Οι κακουχίες των πρώτων Ελλήνων μεταναστών στις ΗΠΑ – Πως τα κατάφεραν

Οι κακουχίες των πρώτων Ελλήνων μεταναστών στις ΗΠΑ – Πως τα κατάφεραν

Η πρώτη ομάδα Ελλήνων που έφτασε στις Η.Π.Α. αποβιβάστηκε στη Florida το 1768. Οι απόγονοι της ομάδας αυτής έχουν προφανώς χάσει κάθε αίσθημα Ελληνικής καταγωγής.

Περίπου 400 Ελληνες εγκαταστάθηκαν στην αποικία Νέα Σμύρνη, που ιδρύθηκε από ένα Σκωτσέζο. Λόγω των βάρβαρων συνθηκών εργασίας που επικρατούσαν, πολλοί άποικοι πέθαναν και οι υπόλοιποι εγκατέλειψαν την αποικία αυτή και εγκαταστάθηκαν στη St. Augustine. Τα ίχνη των πρώτων αυτών Ελλήνων αποίκων έχουν χαθεί από τα μέσα του 18ου αιώνα.

Οι Ελληνες που έφθαναν στην Αμερική μέχρι το 1924, συνήθως πήγαιναν στην πόλη όπου υπήρχαν συγγενείς ή φίλοι και απασχολούνταν σε οποιαδήποτε δουλειά μπορούσαν. Τα πιο συνηθισμένα επαγγέλματα εκείνης της εποχής για τους Ελληνες ήταν στιλβωτές υποδημάτων, λαντζέρηδες, εργάτες μεταλλείων, βιομηχανικοί εργάτες ή εργάτες σιδηροδρόμων.

Μέσα σε λίγα χρόνια, αρκετοί κατόρθωσαν να εξοικονομήσουν αρκετά χρήματα ώστε να ξεκινήσουν δικές τους μικροεπιχειρήσεις, όπως πλυντήρια, εστιατόρια ή καταστήματα τροφίμων. Οι Ελληνες αρέσκονταν ιδιαίτερα στα εστιατόρια. Το 1950 ήταν 30 φορές πιο πιθανό να είναι μάγειρες ή εστιάτορες απ’ ότι άτομα άλλης εθνικής καταγωγής.

Οι επιχειρήσεις που ξεκίνησαν οι μετανάστες, καθώς και τα επαγγέλματα που διάλεξαν τα παιδιά τους, θα μπορούσαν να πετύχουν στις περισσότερες Αμερικανικές πόλεις. Ωστόσο, οι κοινότητες ήδη είχαν θεμελιωθεί. Μεταγενέστερες μετακινήσεις φίλων και συγγενών απλά ενίσχυσαν το φαινόμενο της συγκέντρωσης των Ελλήνων σε ορισμένες επιλεγμένες περιοχές, κυρίως κοντά σε βιομηχανικά αναπτυγμένες πόλεις.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις πληθυσμού Ελληνικής καταγωγής παρατηρούνται στη New York, στο Chicago, στο Los Angeles, στο Cambridge και στο Lowell της Μασσαχουσέττης.

H ροή της μετανάστευσης από την Ελλάδα προς τις ΗΠΑ παρουσιάζει ορισμένες αξιόλογες διακυμάνσεις. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια των ετών 1900-30 παρουσιάζει σημαντική αύξηση, για να υποχωρήσει κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου και να αυξηθεί και πάλι στη συνέχεια κατά τη διάρκεια των ετών 1950-80, μετά την πάροδο των οποίων υποχωρεί και πάλι σε σημαντικό βαθμό.

«Πλεύρισε το καράβι στο λιμάνι, το λιμάνι πατωμένο, το τελωνείο απάνω στα νερά. Φαίνεται πως η «Αυστροαμερικάνα» έβγαλε πολλούς λαθραίους, ελεύθερους να φεύγει ο καθένας για το δικό του μέρος κι οι άλλες εταιρείες παραπονέθηκαν… Ήρθε ο γιατρός κι άρχισε να εξετάζει έναν, έναν. Όποιος ήταν καλός του ‘δινε μια κάρτα με μπλε μολύβι και έγραφε επάνω οράιτ, αμερικάνικα. Όποιος δεν ήταν καλός του ‘δινε κάρτα με κόκκινο.

Μου ‘δωσε κόκκινο ο γιατρός, των άλλων μπλε. Την επαύριο ήρθε πάλι η επιτροπή, μας ξανακοίταξαν, μας έκριναν δεύτερη φορά σκάρτους. Σε τρεις μέρες καινούργια επιτροπή ανώτερη. Μας όρκισαν ότι ποτέ η κυβέρνηση δεν επιτρέπει σε άρρωστους, κλέφτες και εγκληματίες να πατήσουν αμερικανικό έδαφος. Τότε πήραμε απόφαση ότι μας γύριζαν πίσω. Μ΄ έκλεισαν στο μπουντρούμι με τους εξήντα άλλους από διάφορες φυλές. Στις 30 Νοεμβρίου (1907) έρχεται ο διερμηνέας του πλοίου… Μόλις μας έβγαλαν απάνω άρχισε ο νους μου να γυρίζει. Σκεπτόμουν να το σκάσω. Με τη σκούφια, τα παπούτσια λυτά, το πανωφόρι στον ώμο, είπα να μπω σε μια βάρκα να κρυφτώ τη νύχτα, στη σκιά του πλοίου να πέσω στο νερό. Φοβήθηκα μην πνιγώ δεν το ‘βρισκα καλό. Αποφάσισα να κάνω τον κόπο να κατέβω απ΄ τη σκάλα. Βάζω τα χέρια πίσω. Κατεβαίνω μπροστά στους κλητήρες. Μπαίνω τάχα για το νερό μου, βρίσκω μια πόρτα, άλλοι κλητήρες μέσα δεν ‘δώσαν σημασία. Στρίβω δεξιά, τραβάω κάτι διαδρόμους, βλέπω γυαλί και απόξω κόσμο να περνάει. Βγαίνω και δεν το πίστευα».

Ήταν ανάμεσα στα 12.000.000 που από το 1892 έως το 1954, περίμεναν μετά από μια ημέρα καραντίντα στο Ellis Island να εξεταστούν από τους γιατρούς, τρέμοντας μήπως δεν τους βρουν απολύτως υγιείς και τους γυρίσουν πίσω.

Το ημερολόγιο έδειχνε 11 Απριλίου 1890, όταν οι πρώτοι Έλληνες μετανάστες έφθασαν στον «Νέο Κόσμο», στο λιμάνι της Ν. Υόρκης.

Έως την δεκαετία του 1880 η πλειονότητα των μεταναστών στις ΗΠΑ προερχόταν από την Βόρεια και την Κεντρική Ευρώπη, ενώ κατόπιν τροποποιήθηκε και τα μεταναστευτικά ρεύματα ξεκινούσαν από τις χώρες της Μεσογείου, της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, την Κίνα και την Ιαπωνία.

Έως το 1914 μετανάστευσαν επίσημα στις ΗΠΑ πάνω από 350.000 άτομα, περίπου το 1/4 του συνολικού πληθυσμού της Ελλάδας το 1907. Οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί (ανά έτος/αριθμός μεταναστών): 1870/23, 1875/25, 1880/23, 1883/75, 1887/313, 1890/1.105, 1893/1.131, 1896/2.175, 1899/2.375.

Η μετανάστευση εντάθηκε μετά το 1890 και συμβάδισε με την σταφιδική κρίση που έπληξε τους αγρότες κυρίως της Δυτικής Πελοποννήσου σε συνδυασμό με την μικρή οικογενειακή ιδιοκτησία και καλλιέργεια που επικρατούσε εκεί. Ένα άλλο τμήμα των μεταναστών καταγόταν από την Θεσσαλία και ήταν κολλήγοι με μικρή οικογενειακή καλλιέργεια. Σύντομα, πάντως, η μετανάστευση γενικεύθηκε και μετανάστες έφευγαν από όλες τις περιοχές της Ελλάδας, ιδιαίτερα όμως από τα νησιά του Αιγαίου και την Πελοπόννησο.

Χαρακτηριστικό είναι επίσης το γεγονός ότι σε σύγκριση με τα αντίστοιχα μεταναστευτικά ρεύματα, Σερβίας, Βουλγαρίας και Μαυροβουνίου διαπιστώνουμε πως και από τα τρία αυτά κράτη στο διάστημα 1899-1911 μετανάστευσαν συνολικά 107.613 άτομα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η Ελλάδα ήταν η μόνη που είχε επεξεργασμένη παραδοσιακή οικονομική δομή και γι’ αυτό δέχθηκε πολύ βαρύτερο πλήγμα με την συρρίκνωση του διεθνούς εμπορίου.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 έως το 1924 οι αρχές των ΗΠΑ είχαν καταγράψει 500.000 Έλληνες και «ανήκοντες στην ελληνική φυλή», καθώς έτσι κατέτασσαν και τους Έλληνες που προέρχονταν από τα εδάφη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Πίσω, όμως, από τους αριθμούς είναι οι άνθρωποι και απειράριθμα κίνητρά που τους ωθούσαν στην μετανάστευση. Ωστόσο ο σκοπός ήταν ένας: Η αναζήτηση εργασίας.

Ήδη από το Ellis Island, τους συνόδευε το «ανειδίκευτος εργάτης», που υποδήλωνε αγροτική εργασία ή εργασία σε μικρή βιοτεχνία στον τόπο προέλευσης.

Αν εξαιρέσει κανείς ένα ποσοστό που ανέρχεται περίπου στο 20%, οι υπόλοιποι Έλληνες μετανάστες, ακολούθησαν την κοινή μοίρα των υπολοίπων μεταναστών: εργάσθηκαν στα αστικά κέντρα, στα ορυχεία της Δύσης, στην κατασκευή σιδηροδρόμων και στα υφαντουργεία της Νέας Αγγλίας. Η ιστορία τους είναι αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας του εργατικού κινήματος των ΗΠΑ.

Δεν ήταν καθόλου, μα καθόλου εύκολα για εκείνους: με ελάχιστες εμπειρίες οργανωμένου συλλογικού αγώνα, ξένοι ανάμεσα σε ξένους, ένα φθηνό ιδιαίτερα ευάλωτο σε κάθε λογής πιέσεις και διαρκώς ανανεούμενο εργατικό δυναμικό, που αντιμετώπιζε και την δικαιολογημένη καχυποψία των εμπειρότερων συναδέλφων τους στην δουλειά, πάλεψαν με «θεούς και δαίμονες» να σταθούν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις εστίες τους.

Τους εκμεταλλεύονταν όχι μόνο τα ξένα αφεντικά, αλλά και οι «δικοί» τους πάτρωνες, καθώς έτσι ονόμαζαν εκείνους που τους «ενοικίαζαν» για τις δουλειές.

Η συσσωρευμένη δυσαρέσκεια, αυτών και εκατοντάδων χιλιάδων άλλων, οδήγησε στο πρωτοφανές απεργιακό κίνημα του 1912-1914. Εμβληματική μορφή ανάμεσά τους ο Ηλίας Σπαντιδάκης, Λούις Τίκας, που δολοφονήθηκε από τις δυνάμεις καταστολής στη μεγάλη απεργία των ανθρακωρυχείων του Λάντλοου. Το κοινό σύνθημα εκείνου του κινήματος ήταν πρώτα-πρώτα η «οργάνωση», και το κοινό αίτημα η βελτίωση των συνθηκών εργασίας.

Το απεργιακό κίνημα εκείνων των χρόνων, «έσβησε» με την είσοδο των ΗΠΑ στον Α Παγκόσμιο Πόλεμο. Το αποτέλεσμα εκείνων των αγώνων ήταν η βελτίωση των συνθηκών, αλλά όχι η μεταμόρφωσή τους.

Για τους μετανάστες εργάτες, τα χρόνια εκείνα πραγματοποιήθηκαν πάρα πολλά βήματα σε συμπυκνωμένο ιστορικά χρονικό διάστημα: έμαθαν την οργάνωση στα εργατικά συνδικάτα, έμαθαν στο πώς να οργανώνουν τους διεκδικητικούς αγώνες τους, ενώ ταυτόχρονα είχαν να αντιμετωπίσουν και το μεγάλο δίλημμα, ανάμεσα στη ζωή και τις κοινωνικές εμπειρίες που έφεραν μαζί τους, την «ταυτότητά» τους και στο παρόν τους στις ΗΠΑ ως μισθωτοί εργάτες, ένα παρόν που έπρεπε να αντιμετωπίσουν με κοινό αγώνα με τους άλλους εργάτες -μετανάστες και μη- ως εργατική τάξη συνολικά, ανεξαρτήτως καταγωγής.

Ήταν μακρύς και δύσβατος ο δρόμος από τα εργοστάσια του Φόρντ που μπορούσαν να «μπουν» με τις «τοπικές ενδυμασίες» τους, αλλά να «βγουν» ντυμένοι «αμερικάνικα» έως τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο οπότε οι «τοπικές ενδυμασίες» γίνονταν δεκτές, υπό την προϋπόθεση ότι συμφωνούσαν με την πολιτική των ΗΠΑ.

Οι Έλληνες μετανάστες δεν ήταν οι μόνοι που αντιμετώπιζαν τέτοια ζητήματα και η απάντηση σε όλα αυτά κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν, η πορεία κάθε άλλο παρά ευθύγραμμη ήταν. Η πορεία τους, όπως και εκείνη εκατοντάδων χιλιάδων μεταναστών, δεν μπορεί να ξεχωριστεί από την γενική πορεία του εργατικού κινήματος των ΗΠΑ, ούτε από την πορεία του σοσιαλιστικού και κομμουνιστικού κινήματος, τόσο στις ΗΠΑ, όσο και διεθνώς.

Μια πορεία συναρπαστική, σε μεγάλο βαθμό, μη γνωστή, αντιφατική και μη ευθύγραμμη, αναπόσπαστο τμήμα των κοινωνικών και πολιτικών θυελλών που συγκλόνισαν τον 20ο αιώνα. Κάθε σελίδα της, απαιτεί για μια μόνο «περίληψη», χιλιάδες λέξεις και πάντα κάτι θα «ξεφεύγει»: Πίσω από τα φύλλα των ελληνικών εργατικών εφημερίδων, πίσω από τα βλέμματα στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες, ανάμεσα στις γραμμές των επιστολών που έστελναν στην Ελλάδα, κάτω από την άσφαλτο των τεράστιων λεωφόρων που «έλιωσαν» τις σόλες τους οι απεργοί, που μάτωσαν οι δολοφονημένοι εργάτες, «ακούγεται» ο ανθρώπινος μόχθος, γίνεται απτή η τεράστια «προμηθεϊκή» προσπάθεια του μετανάστη εργάτη για μια καλύτερη ζωή, για έναν άλλο κόσμο.

Οι Έλληνες μετανάστες εργάτες μεταμορφώθηκαν μέσα στο καμίνι της ζωής και της ταξικής πάλης, στις γραμμές της οποίας μπήκαν, αυτοί που μόλις «χθες» δεν είχαν ακούσει λέξη για όλα αυτά. Τα ίχνη τους αποτυπώθηκαν βαθιά στην πάλη αυτή: εφημερίδες, εργατικά σωματεία, οργάνωση μεγάλων απεργιών, όπως εκείνη των χιλιάδων εργατών στα εργαστήρια γούνας στην Ν. Υόρκη, των εργατών επισιτισμού στο μεγάλο ξενοδοχείο Waldorf Astoria, πολιτικοποίηση, μαζί με την αναγκαιότητα αντιμετώπισης της καχυποψίας, της καταστολής και των απελάσεων.

Ήλθαν αντιμέτωποι με την «αντιριζοσπαστική εκστρατεία» των ετών 1919-1920, όταν οι μετανάστες «δαιμονοποιήθηκαν» ως εισαγωγείς «ανατρεπτικών ιδεών» στις ΗΠΑ, μια εκστρατεία που θα επανέλθει στα χρόνια του Μακαρθισμού μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η καπιταλιστική κρίση του 1929 έβαλε σε πολύ μεγάλη δοκιμασία τους μετανάστες, μεγάλο μέρος των οποίων, ιδιαίτερα όσοι διατηρούσαν μικρές επιχειρήσεις καταστράφηκαν κυριολεκτικά. Η Ύφεση έπληξε τους μετανάστες και από το ελληνικό έδαφος, καθώς η απόφαση για «δραχμοποίηση» των καταθέσεων συναλλάγματος, το 1932, εξανέμισε καταθέσεις και εμβάσματα.

Ακόμα, η Ύφεση ήλθε να «υπενθυμίσει» και την καταγωγή τους, μιας και οι τράπεζες στις ΗΠΑ κατέσχεσαν ή δημοπράτησαν ακίνητα, ακόμα και εκκλησίες, όπως του Αγίου Βασιλείου στο Σικάγο, που είχαν αγοραστεί με έξοδα των κοινοτήτων και τα δάνεια ήταν αδύνατον να αποπληρωθούν.

Αλλά πλήγμα δέχθηκε και το κοινοτικό πλαίσιο αλληλοϋποστήριξης, που είχε δημιουργηθεί ως τότε.

Οι εργάτες, άνεργοι πλέον, μαζί με χιλιάδες άλλους περιμένουν στις ουρές των συσσιτίων. Στήριγμα και πάλι το οργανωμένο εργατικό κίνημα και ένα σύνθημα που αγγίζει το βαθύ συναίσθημα της αξιοπρέπειας, «ταυτότητα» αιώνων των Ελλήνων που δεν ήθελαν με κανένα τρόπο να κάνουν εμφανείς τις δυσκολίες που περνούσαν: «Οργανώσου και μη ντρέπεσαι» ήταν το σύνθημα που καλούσε σε πάλη και οργάνωση στα Συμβούλια Ανέργων που είχαν επίκεντρο το Σικάγο.

Θα ακολουθήσει το New Deal του Προέδρου Ρούζβελτ και η προσπάθεια βελτίωσης των συνθηκών, εντός του υπάρχοντος κοινωνικού και οικονομικού συστήματος, όπως το διατύπωσε ο Τζ. Μ. Κέυνς.

Είναι τα χρόνια που εγκαινιάζεται η αυξανόμενη παρουσία των μεταναστευτικών πληθυσμών στην «επίσημη» πολιτική και κοινωνική ζωή των ΗΠΑ, ενώ ταυτόχρονα εντείνεται η διαπάλη στους κόλπους του εργατικού κινήματος.

Οι μεγάλες απεργίες των ετών 1934-1935 δεν αποσκοπούσαν πλέον στην επαναστατική προοπτική, αλλά σε μεταρρυθμίσεις των σχέσεων κεφαλαίου-εργασίας. Οι Έλληνες μετανάστες, συμμετείχαν στους αγώνες αυτούς, αντιμέτωποι και με το άγρυπνο μάτι της βασιλομεταξικής δικτατορίας. Δεν δίστασαν να δώσουν το «παρών» στις Διεθνείς Ταξιαρχίες στην Ισπανία, στο πλάι του ισπανικού λαού, δεν δίστασαν να συνδράμουν την Εθνική Αντίσταση στην Ελλάδα, στη διάρκεια της Κατοχής.

Γράμματα μ’ ευχές και αφιερώσεις, ασπρόμαυρες φωτογραφίες, τραγούδια, αναμνήσεις, βιώματα, ελπίδες και διαψεύσεις, μεγάλοι αγώνες, άλματα κυριολεκτικά στη ζωή, βίοι ανθρώπων που χάνονται πλέον στην αχλύ του χρόνου, αλλά και ένα ολοζώντανο «παρών», δεν χωρούν σε ένα σημείωμα: Δρόμοι, πλατείες, σιδηρόδρομοι, ορυχεία, φτιάχτηκαν από τα χέρια των εργατών, ανάμεσά τους και οι Έλληνες μετανάστες που 270 χρόνια μετά την άφιξη του Mayflower στον «Νέο Κόσμο», στοιβάζονταν στο Ellis Island φθάνοντας με την «Αυστροαμερικάνα».

Με τη δουλειά των χεριών τους, μεταμόρφωσαν τη «νέα γη» από τα σπλάχνα της ως τους ουρανοξύστες της και μέσα σε αυτό το καμίνι μεταμορφώθηκαν και αυτοί, παραμένοντας στις μεγάλες λεωφόρους, ταυτόχρονα «ίδιοι» και «άλλοι», και προσπαθώντας να συμβάλλουν στο να αλλάξει ο κόσμος.

Έγραψαν ιστορία ως αναπόσπαστο τμήμα του κόσμου της δουλειάς, μια ιστορία που πρέπει να μαθευτεί, μια ιστορία για την οποία, ακριβώς ο κόσμος της δουλειάς πρέπει να είναι περήφανος.

 

Η συγκλονιστική ιστορία των Ελλήνων μεταναστών στην Αμερική ~ Μηχανή του Χρόνου

http://www.dailymotion.com/video/x5rve5t

 

Πηγή:

 

 

Αναρτήθηκε στις 16/10/2017, 10:18

 

Aleksandra Μ. Pećinar: Από τις ελληνοσερβικές στις ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις. Οι εξελίξεις του διπλωματικού άξονα Αθήνας-Βελιγραδίου προς το τέλος του Μεγάλου Πολέμου

Aleksandra Μ. Pećinar

 Από τις ελληνοσερβικές στις ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις.

 Οι εξελίξεις του διπλωματικού άξονα Αθήνας-Βελιγραδίου προς το τέλος του Μεγάλου Πολέμου 

Παρά τη σημασία και τη διαπλοκή των ελληνοσερβικών σχέσεων  στον 19ο και στον 20ό αιώνα, η πορεία τους στην βαλκανική ιστοριογραφία έχει ερευνηθεί επιπόλαια και μη συστηματικά μέχρι στιγμής, κυρίως ως μέρος των φαινομένων που σχετίζονται με την πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων στα Βαλκάνια.  Επιπρόσθετα, η αναφορά στην εγγύτητα και στους παραδοσιακούς δεσμούς τους, έχει δημιουργήσει μια παράδοξη εικόνα που υποδεικνύει την ανεπαρκή επίγνωση στα βασικά φαινόμενα και στις διαδικασίες, που καθόριζαν ζωτικής σημασίας διασυνδέσεις της Σερβίας  και της Ελλάδας κατά τη διάρκεια ολόκληρης της ιστορικής διαδρομής των μεταξύ τους σχέσεων. Διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν πολλές ανεξερεύνητες πτυχές των συνολικών διμερών επαφών τους. Ιδιαίτερα περίπλοκο είναι το ζήτημα των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο γειτονικών χωρών. (1)

Εδώ θα έπρεπε να έχει κανείς υπόψη ότι η μη επαρκής αποτίμηση της επίδρασης του παράγοντα της στρατιωτικής ισχύος και της πολιτικής επάνω στις διπλωματικές εξελίξεις, όπως και στην αλληλοεξαρτησή τους, συχνά συνεπάγεται την ερμηνεία των διακρατικών σχέσεων αποκλειστικά βάσει της οπτικής και των πρωτοβουλιών των ηγετών. Πέρα όμως από τον ρόλο που διαδραμάτισαν ο Έλληνας και ο Σέρβος πρωθυπουργός στην διευθέτηση των ελληνοσερβικών σχέσεων, η σημασία του «στρατιωτικού παράγοντα», ήταν προφανής για την όλη εξέλιξη του συγκεκριμένου διπλωματικού άξονα μεταξύ Αθηνών και Βελιγραδίου,  ειδικά στα χρονολογικά πλαίσια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. (2)

Σε μια προσπάθεια οι διμερείς δεσμοί των δύο χωρών να διασαφηνιστούν βάσει των πολιτικών γεγονότων, αλλά και των σχετικών στρατιωτικών ζητημάτων κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό ετών από το τέλος του,  ας γυρίσουμε το βλέμμα έναν αιώνα πίσω και ας θυμηθούμε τις ιστορικές εξελίξεις που υποβοήθησαν σημαντικά και πολυδιάστατα, όχι μόνο τις επιχειρήσεις για τη διάσπαση του Μακεδονικού Μετώπου τον Σεπτέμβριο του 1918, αλλά και την περαιτέρω πορεία των γειτονικών ελληνοσερβικών σχέσεων.

Οι δυο πρωθυπουργοί Ελλάδας και Σερβίας, Ελευθέριος Βενιζέλος και Nikola Pašić.

Σερβία και Ελλάδα από το 1912 έως το 1917

Παρά το γεγονός ότι οι σχέσεις των δύο χωρών πριν από τη διενέργεια των Βαλκανικών Πολέμων εδράζονταν σε ένα σαθρό υπόβαθρο, η στροφή των Βαλκανίων προς νέες ιστορικές συγκυρίες στις αρχές της δεκαετίας του 1910-1920, σηματοδότησε μια περισσότερο δυναμική τους ανάπτυξη. Χωρίς να αμφισβητήσει κανείς τη  σημασία της πρωτοβουλίας του Βελιγραδίου, τον Αύγουστο του 1912, περί συνομολόγησης μιας ελληνοσερβικής συνθήκης, οι σχέσεις ανάμεσα στις δυο χώρες είχαν ήδη προσλάβει μια πιο συγκεκριμένη μορφή χάρη στον σχηματισμό της Βαλκανικής Συμμαχίας, λίγους μήνες νωρίτερα. Ωστόσο, οι εξελίξεις των Βαλκανικών Πολέμων (κατ’ αρχήν η άποψη των δύο χωρών περί των κοινών συνόρων δυτικά του Αξιού από το 1913, αλλά και η αμοιβαία πίστη και προσήλωση στους κοινούς στόχους ενός ενδεχομένου ελληνοσερβικού άξονα), συνέβαλαν στην ενίσχυση της συνεργασίας τους στο μέλλον.

Η υπογραφή της Συνθήκης Συμμαχίας του 1913 αποτέλεσε αναμφίβολα τον πυρήνα αυτών των σχέσεων, συνάμα όμως και μια έκφραση της νέας αντίληψης της βαλκανικής πολιτικής των δύο χωρών, που μέχρι τότε χαρακτηριζόταν από την απουσία στρατηγικής και από την πλήρη υπαγωγή στις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Η ποιοτική διαφορά της ελληνοσερβικής Συνθήκης συμμαχίας που συνήφθη το 1913, σε αντιδιαστολή με τις προηγούμενες προσπάθειες διακρατικών προσεγγίσεων στα Βαλκάνια, αντανακλάται στο γεγονός ότι η πράξη αυτή παρείχε ένα απλό, αλλά συγκεκριμένο πλαίσιο, το οποίο υποσχόταν μακροπρόθεσμη συνεργασία σε πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο. Ταυτόχρονα, η συγκεκριμένη συνθήκη προέβλεπε τη διασφάλιση και προστασία του νέου status quo στην περιοχή, ως εγγυητρια της σταθερότητας, επιβεβαιώνοντας, επιπρόσθετα, τις πρόσφατες εδαφικές επεκτάσεις.

Η ουσία των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ της Σερβίας και της Ελλάδας κατά την περίοδο αυτή συνίστατο στη διατήρηση μιας κοινής θέσης, η οποία θα έπρεπε να είναι επωφελής και για τις δύο πλευρές ως προς την εφαρμογή των ειρηνευτικών τους πρωτοβουλιών. (3) Ακριβώς βάσει αυτής την αντίληψης εξελίχθηκαν οι ελληνοσερβικές σχέσεις κατά την περίοδο του Μεγάλου Πολέμου που ακολούθησε. Είναι αλήθεια ότι η Συνθήκη Συμμαχίας του 1913 υπογράφτηκε υπό ορισμένες προϋποθέσεις, σε μια στιγμή όπου, βάσει των γεωπολιτικών συγκυριών και κριτηρίων της εποχής, μια ενδεχόμενη ένοπλη σύγκρουση ήταν εφικτό να περιοριστεί στα Βαλκάνια. Σύμφωνα με τις τότε γεωπολιτικές αντιλήψεις, θα ήταν ήταν ανακόλουθο  η Ελλάδα να παρέμβει σε έναν αυστροσερβικό πόλεμο. Εξίσου παράλογη ηχούσε μια σερβική ανάμειξη σε μια ενδεχόμενη ένοπλη ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, που, λίγους μήνες αργότερα, φάνταζε ως εφικτή εξαιτίας του ζητήματος της κυριαρχίας στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Με βάση τα παραπάνω δεδομένα θα πρέπει να κατανοήσει κανείς την άρνηση της Αθήνας να συνδράμει στρατιωτικά το Βελιγράδι τον Αύγουστο του 1914. Ο Βενιζέλος απέρριψε την ευκαιρία να συμμετάσχει στον πόλεμο κατόπιν του αυστροουγγρικού τελεσίγραφου, του οποίου η Σερβία είχε γίνει αποδέκτης. Η Ελλάδα, ωστόσο, έσπευσε να καταστήσει σαφές ότι θα τηρούσε στάση ευμενούς ουδετερότητας, επιτρέποντας τη διέλευση, μέσω του λιμένα της Θεσσαλονίκης, οπλισμού και εν γένει πολεμικού υλικού. (4)

H αυστριακή κανονιοφόρος SMS Bodrog στον Δούναβη και ο βομβαρδισμός του Βελιγραδίου (29 Ιουλίου 1914).

Στο σημείο αυτό δεν πρέπει να παραβλέψουμε τους ιδεολογικούς παράγοντες που είχαν αντίκτυπο στην τελική απόφαση του βασιλιά Κωνσταντίνου και των συνεργατών του στην εσωτερική πολιτική σκηνή της Ελλάδας να κρατήσει τη χώρα έξω από τον πόλεμο. Η πίστη του στην ισχύ του γερμανικού στρατιωτικού και πολιτικού  μηχανισμού, οι εξ αγχιστείας στενοί οικογενειακοί του δεσμοί με τον Γερμανό αυτοκράτορα, αλλά και η αντίθεση ενός τμήματος της ελληνικής άρχουσας τάξης στην πολιτική του αστικού φιλελευθερισμού που ακολουθούσε ο Βενιζέλος, επηρέασαν αναμφίβολα τις απόψεις του σχετικά με τον στρατηγικό σχεδιασμό της χώρα στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής. (5)

Ωστόσο, η άρνηση του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ζαΐμη να υπερασπιστούν τη σερβική πλευρά μπροστά στη βουλγαρική επίθεση, τον Οκτώβριο του 1915, δεν υπόκειτο σε γεωπολιτικά κριτήρια της εποχής. Η επίθεση της Βουλγαρίας είχε ως στόχο την κατάκτηση του σερβικού τμήματος της Μακεδονίας, τη διατάραξη των κοινών συνόρων μεταξύ Σερβίας και Ελλάδας, τέλος, την πλήρη ανατροπή του status quo, που εγγυόταν η Συνθήκη Συμμαχίας του 1913. Σε τελική ανάλυση, η παραβίαση, από πλευράς Ελλάδας, των συμβατικών της υποχρεώσεων, τον Οκτώβριο του 1915, προκλήθηκε και από την αποτυχία της βαλκανικής πολιτικής του συνασπισμού της Συνεννοήσεως, από την αποτελεσματική γερμανική διπλωματική παρέμβαση στην περιοχή, καθώς και εξαιτίας των παρενεργειών της πολιτικοοικονομικής κρίσης που η χώρα βίωσε μέσα στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα . (6)

Η σύγκρουση αυτή του βασιλιά και του πρωθυπουργού σηματοδότησε ουσιαστικά την έναρξη του φαινομένου, που στην ελληνική ιστοριογραφία φέρει την ονομασία «Εθνικός Διχασμός» και το οποίο παρουσιάζεται ως κομβική παράμετρος της μεταβολής των ποιοτικών χαρακτηριστικών των ελληνοσερβικών σχέσεων (1915-1917).

Όσο η πολιτική και οικονομική κρίση στην Ελλάδα είχε άμεσο αντίκτυπο στις ελληνοσερβικές σχέσεις, άλλο τόσο οι συγκρούσεις στο εσωτερικό της σερβικής στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας κατά την ίδια περίοδο προκάλεσαν τις δικές τους αρνητικές παρενέργειες, ακόμη και αν δεν είχαν προσλάβει τόσο δραματική τροπή. Στην περίπτωση της Σερβίας, η εσωτερική κρίση προκλήθηκε από την αντιπαράθεση μεταξύ της πολιτικής και της στρατιωτικής ηγεσίας. Φυσιολογικά, το ξέσπασμα του πολέμου ενίσχυσε τη θέση της δεύτερης, αποδυναμώνοντας αισθητά την ευελιξία της πολιτικής ηγεσίας στην υλοποίηση των δικών της σχεδιασμών. Τα ιστορικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι τα αποτελέσματα της ελληνοσερβικής αμυντικής συμμαχίας του 1913 σε μεγάλο βαθμό περιορίστηκαν από τις εδαφικές διεκδικήσεις αμφοτέρων των συμβαλλομένων μερών, οδηγώντας σε αυξανόμενες εντάσεις και διαφωνίες. Τις σχέσεις αυτές, οι πρωθυπουργοί των δυο χωρών, επιχείρησαν να αποκρύψουν μέσω της προπαγάνδας για τους προαναφερθέντες λόγους. Μια σειρά από επίσημα έγγραφα που ανταλλάχθηκαν μεταξύ ελληνικής και σερβικής ηγεσίας μαρτυρούν  τις προσπάθειές των δύο συμμαχικών κυβερνήσεων. Η πολιτική αυτή δοκιμάστηκε άσχημα όταν οι σχέσεις της Αθήνας με τον συνασπισμό της Συνεννοήσεως είχαν φτάσει σε οριακό σημείο. Η σερβική κυβέρνηση εξαρτιόταν, φυσικά, εξ ολοκλήρου από τους Συμμάχους, γνωρίζοντας, ταυτόχρονα, ότι η διατήρηση καλών σχέσεων με την Ελλάδα θα μπορούσε να είναι πολύτιμη στη μεταπολεμική οργάνωση των Βαλκανίων. Για τον ίδιο λόγο, οι ελληνικές αρχές απέφευγαν να αντιδράσουν έντονα στις προπαγανδιστικές δραστηριότητες των Σέρβων στρατιωτών στην ελληνική Μακεδονία, γνωρίζοντας ότι αυτές δεν αποτελούσαν την επιλογή της σερβικής πολιτικής ηγεσίας. Υιοθετώντας  μετριοπαθή στάση ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα, προσπάθησαν να αποφύγουν ακόμη μεγαλύτερους κραδασμούς στις ελληνοσερβικές σχέσεις, που θεωρούνταν πολύτιμες για τη διασφάλιση των ζωτικών συμφερόντων του ελληνισμού. Η επάνοδος του Βενιζέλου στην εξουσία, όμως, το καλοκαίρι του 1917, παρείχε τις προδιαγραφές για μια ριζική αναβάθμιση των σχέσεων αυτών, καθώς και την ελπίδα ότι η παρουσία του θα συνέβαλε ριζικά στην ταχεία αποκατάσταση των διμερών φιλικών σχέσεων έως το πέρας των πολεμικών επιχειρήσεων το 1918. (7) 

Η Ελληνο-Σερβική Συνθήκη Συμμαχίας, έκδοση του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας.

Η νίκη του Σκρα και ο αντίκτυπός της στις ελληνοσερβικές σχέσεις

Όταν επιχειρήσει κανείς να αναλύσει το θέμα του ελληνικού διπλωματικού σχεδιασμού κατά την περίοδο του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου και προσπαθήσει να αξιολογήσει τα κίνητρα της επίσημης εξόδου της Ελλάδας στον πόλεμο, πρέπει να έχει υπόψη ότι «η ελληνική κυβέρνηση εντάσσοντας τη χώρα στην πολεμική προσπάθεια  των δυνάμεων της Entente,  στην πραγματικότητα εκπλήρωνε την υπόσχεση που είχε υιοθετήσει το 1915 να τηρήσει τις υποχρεώσεις που απέρρεαν από την ελληνοσερβική Συνθήκη Συμμαχίας του 1913!» (8)

Η σερβική ηγεσία έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον  για τις εξελίξεις στην Ελλάδα. Η πρεσβεία στην Αθήνα βρισκόταν σε συχνή επικοινωνία με τον Βενιζέλο και τον υπουργό Εξωτερικών Νικόλαο Πολίτη, προκειμένου να διαπιστώσει της δυνατότητες της νέας κυβέρνησης να επιβάλει την εξουσία της στην χώρα και να συνδράμει έμπρακτα στην πολεμική προσπάθεια των Συμμάχων. (9) Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η παρέμβαση της Ελλάδας στον πόλεμο το καλοκαίρι του 1917 επιβαλλόταν και για αμυντικούς λόγους, αφού τμήμα της ελληνικής Μακεδονίας βρισκόταν ήδη υπό τον έλεγχο του εχθρού. Σε τελική όμως ανάλυση, τη μαξιμαλιστική πολιτική του Βενιζέλου την κατέστησε αναπόδραστη ο Εθνικός Διχασμός. Ο Έλληνας πρωθυπουργός είχε να αντιμετωπίσει ανυπέρβλητα προβλήματα. Εάν λάβει κανείς υπόψη τις πολιτικές εξελίξεις από τις αρχές του Μεγάλου Πολέμου, που καταπόνησαν στο έπακρο τις στρατιωτικές δυνατότητες της χώρας ( ήδη περιορισμένες εξαιτίας των οικονομικών, βιομηχανικών και δημοσιονομικών δυσκολιών), τόσο μεγαλύτερη σημασία θα έπρεπε να αποδοθεί στη σημαντικότατη μάχη του Σκρα, της οποίας οι συνέπειες υπήρξαν καθοριστικές, καθώς από την έκβαση της επιχείρησης κρίθηκε η αξία του ελληνικού στρατού, η τύχη του Μακεδονικού μετώπου, αλλά ίσως και η μοίρα της ίδιας της Μακεδονίας!(10)

Αξιωματικοί της μεραρχίας Αρχιπελάγους απέναντι από το ύψωμα του Σκρα ντι Λέγκεν.

Η νικηφόρα μάχη του Σκρα  ντι Λέγκεν είχε μεγάλη απήχηση στην πολιτικά διαιρεμένη Ελλάδα. Βοήθησε στο να περάσουν σε δεύτερη μοίρα, έστω προσωρινά, τα οξυμένα πολιτικά πάθη, να αναβιώσουν οι μνήμες των νικηφόρων Βαλκανικών Πολέμων των ετών 1912-1913 και να αποκατασταθεί η ενότητα των Ελλήνων. Εξύψωσε ακόμη το φρόνημα των ελληνικών δυνάμεων που πρόσφατα είχαν επιστρατευθεί και αναπτέρωσε το ηθικό τους, καθώς εντάχθηκαν στις τάξεις ενός  νικηφόρου στρατού. Τέλος, συνέβαλε στην ανύψωση του ηθικού του συνόλου του Σ.υμμαχικού Στρατηγείου, κάτι που συνέτεινε τα μέγιστα στη επιτυχή έκβαση της τελικής μάχης, για τη διάσπαση του μετώπου λίγους μήνες αργότερα. Σε οικονομικό επίπεδο έδωσε τα αναγκαία επιχειρήματα στον ανακληθέντα από τις 9 Ιουνίου 1918 στο Παρίσι στρατηγό Guillaumat να υποστηρίξει με σθένος την εισήγησή του προς τον Γάλλο πρωθυπουργό Clemenceau για να χορηγηθούν στην Ελλάδα δύο δάνεια, για την άμεση ανασυγκρότηση του Ελληνικού Στρατού. Σε στρατιωτικό/τακτικό επίπεδο πέτυχε να εκτιμηθεί διεθνώς η ανδρεία και η αξία του ελληνικού στρατού. Ο στρατηγός Guillaumat άρχιζε μετά τη μάχη του Σκρα να καταρτίζει τα επιθετικά του σχέδια, τα οποία στηρίζονταν σε σημαντικό βαθμό στον Ελληνικό Στρατό. Ακολούθησε η διάσπαση του Μακεδονικού Μετώπου το Σεπτέμβριο του 1918, που κατάφερε το τελειωτικό πλήγμα στις  Κεντρικές Αυτοκρατορίες στο βαλκανικό χώρο. Σε στρατηγικό επίπεδο, η νικηφόρα μάχη του Σκρα ντι Λέγκεν, η οποία σημειωτέον υπήρξε η πρώτη καταγραφείσα διάρρηξη σε ένα από τα τρία ως τότε μεγάλα μέτωπα, σε αρκετά μεγάλο εύρος ρήγματος, σε δύσβατο ορεινό έδαφος, έπεισε και τους τελευταίους από τους Συμμάχους για την αναγκαιότητα της υπάρξεως και ενισχύσεως του Μακεδονικού Μετώπου. Σε διπλωματικό, τέλος επίπεδο, αμέσως σχεδόν μετά τη διάσπαση του μετώπου, ο ένας μετά τον άλλο οι σύμμαχοι των Κεντρικών Αυτοκρατοριών συνθηκολόγησαν! (11)

 

Γυναίκα υπαξιωματικός του Σερβικού στρατού κυκλοφορεί τραυματίας σε κεντρική οδό της Θεσσαλονίκης.
Ο μετέπειτα ακαδημαϊκός Miladin Pećinar, πρωτοπόρος της υδροτεχνικής στη Σερβία (στο μέσο) εικονίζεται στο αεροδρόμιο της Μίκρας.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Παρά το γεγονός ότι ο διεθνής αντίκτυπος της μάχης του Σκρά ήταν τεράστιος, στην ουσία, η απουσία πραγματικού ενδιαφέροντος των Συμμάχων ματαίωνε τους περαιτέρω στόχους του Βενιζέλου. Επιπλέον, με έναν απρόβλεπτο τρόπο, η ήττα του βουλγαρικού στρατού άρχισε να απειλεί την Ελλάδα.(12) Μετά την πτώση του Radoslavov, ένας από τους λόγους, από τους οποίους προήλθε και η ήττα αυτή, η νέα βουλγαρική κυβέρνηση, υπό τον Aleksandar Malinov, άρχισε κρυφές διαπραγματεύσεις με τους Συμμάχους. Ιδίως στους κόλπους των κυβερνήσεων των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας, η προοπτική της σύναψης χωριστής ειρήνης με τη Βουλγαρία, έβρισκε σοβαρά ερείσματα, καθώς έτσι οι Κεντρικές Αυτοκρατορίες θα έχαναν ένα από τα βασικά τους περιφερειακά στηρίγματα. Καθώς οι Βούλγαροι εξακολουθούσαν να κατέχουν την Ανατολική Μακεδονία και σερβικά εδάφη, ο κίνδυνος να αποστατήσουν από τον αυστρογερμανικό συνασπισμό, με αντάλλαγμα τα κατεχόμενα εδάφη, συνιστούσε  μια απειλητική εξέλιξη για την Ελλάδα. Ο εφιάλτης αυτός βασάνιζε τον Βενιζέλο από την εποχή που το ελληνικό Γενικό επιτελείο είχε παραδώσει στη Βουλγαρία την ανατολική Μακεδονία. Γνώριζε καλά ότι η καθυστερημένη παρέμβαση της Ελλάδας στον πόλεμο και τα προηγηθέντα δραματικά εσωτερικά γεγονότα, περιόριζαν τις διεθνείς δυνατότητες της χώρας, ενώ οι ενδοσυμμαχικοί ανταγωνισμοί και αντιθέσεις επιδείνωναν την κατάσταση. Οι επιλογές του ισορροπούσαν σε τεντωμένο σκοινί, καθώς δεν υπήρχε κοινή στρατηγική των Συμμάχων για το συγκεκριμένο μέτωπο. Στους κόλπους της βρετανικής κυβέρνησης επικρατούσε ισχυρό ρεύμα υπέρ της απόσυρσης των στρατευμάτων από τη Θεσσαλονίκη και της μεταφοράς τους στην Παλαιστίνη. Η απουσία πραγματικού ενδιαφέροντος, εκ μέρους του συμμαχικού παράγοντα ακύρωνε τον στόχο του Βενιζέλου, που ήταν να αποτελέσει το Μακεδονικό μέτωπο μια από τις επιθετικές αιχμές της Entente. (13)

Η πάλη του Βενιζέλου ήταν σκληρή και η στρατηγική του αναπτύχθηκε σε πολλά επίπεδα. Με τη σειρά της, η Σερβία αντιμετώπιζε ανάλογη απειλή, καθώς σε περίπτωση σύναψης χωριστής ειρήνης της Entente με τη Βουλγαρία κινδύνευαν και σερβικά εδάφη. Με την επάνοδο του Βενιζέλου στην εξουσία άρχισαν οι επαφές ανάμεσα στην ελληνική και την σερβική κυβέρνηση προκειμένου να διαμορφωθεί κοινή στάση σε μια σειρά από διπλωματικά ζητήματα που αφορούσαν στα συμφέροντα των δύο κρατών. Θεμελιώδες κίνητρο αμφοτέρων των πλευρών ήταν ακριβώς η αντιμετώπιση των προαναφερθέντων σεναρίων περί χωριστής ειρήνης με τη Βουλγαρία. Ο Βενιζέλος συναντήθηκε το φθινόπωρο του 1917 στην Κέρκυρα με τον Σέρβο πρωθυπουργό Nikola Pašić και τον έπεισε να συμπήξουν κοινό μέτωπο, αναβιώνοντας, με τον τρόπο αυτό, την ελληνοσερβική συμμαχία. Στο κοινό μέτωπο προσχώρησε και η Ρουμανία, γεγονός που δυσκόλευε τις επιδιώξεις των βουλγαρόφιλων στελεχών της βρετανικής κυβέρνησης. Πάντως, ο υπουργός Εξωτερικών Arthur Balfour, αν και αντιμετώπιζε θετικά την προοπτική μιας χωριστής ειρήνης, δεν ήθελε να έρθει σε ρήξη με την Αθήνα, επισημαίνοντας ότι “επιβάλλεται να είμαστε απόλυτα ειλικρινείς απέναντι σε έναν πολιτικό όπως ο Βενιζέλος!”.(14) Η πλάστιγγα έγειρε προς το μέρος της Ελλάδας και των υπολοίπων βαλκανικών χωρών από τη στιγμή που και η Γαλλία ξεκαθάρισε τη θέση της: καμία διαπραγμάτευση με τη Βουλγαρία. Η λύση έπρεπε να δοθεί στα πεδία των μαχών. Η άφιξη τον Ιούνιο του 1918 στη Θεσσαλονίκη του τρίτου κατά σειρά ανώτατου διοικητή, Louis Franchet d’ Espèrey, σηματοδότησε την εγκατάλειψη των διαφόρων σεναρίων για συνεννόηση ανάμεσα στην Entente και Βουλγαρία. Τελικά η αγγλογαλική συνδιάσκεψη των Βερσαλλιών, με συμμετοχή της στρατιωτικής και διπλωματικής ηγεσίας των δύο κρατών, αποφάσισε να απορρίψει τελικά κάθε ιδέα περί χωριστής ειρήνης με τη Βουλγαρία, εκτιμώντας ότι στην παρούσα φάση θα έβλαπτε την πολεμική τους προσπάθεια στα Βαλκάνια.

Ο νέος αρχιστράτηγος ήταν θιασώτης μιας γενικής επίθεσης κατά των Γερμανοβουλγάρων, όμως η ανώτατη συμμαχική διοίκηση στο Παρίσι παρέμενε διστακτική. Ο Βενιζέλος και ο Franchet d’ Espèrey διέθεταν έναν σημαντικό σύμμαχο στο Παρίσι: τον Guillaumat, ο οποίος πίστευε ότι μια νίκη στα Βαλκάνια ήταν εφικτή. Στην πλάστιγγα βάραινε τώρα και ο ελληνικός στρατιωτικός παράγοντας. Η Ελλάδα διέθετε, πλέον, στρατό 300.000 ανδρών, η αξία του οποίου είχε δοκιμαστεί στο Σκρα. Πρώτοι πείστηκαν οι Γάλλοι, ενώ ο Βρετανός πρωθυπουργός David Lloyd George έκαμψε τις αντιστάσεις του αυτοκρατορικού επιτελείου. Έμεναν οι Ιταλοί, οι αντιρρήσεις των οποίων δεν σχετίζονταν με τη στρατιωτική πτυχή της επιχείρησης, αλλά με τον φόβο τους ότι μια νίκη στα Βαλκάνια θα αύξανε το διεθνές κύρος της Ελλάδας και εκείνο του Βενιζέλου προσωπικά. (15)

Οι Γάλλοι στρατηγοί Maurice Sarrail(επάνω) Adolphe Guillaumat(κάτω δεξιά) και Louis Franchet d’ Espèrey(κάτω αριστερά), ανώτατοι διοικητές του Θεάτρου Επιχειρήσεων της Θεσσαλονίκης.

Η αλλαγή στη διεθνή θέση της Ελλάδας κατά την περίοδο δημιουργίας του Βασίλειου των  Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων

Η περίοδος ενίσχυσης της διεθνούς θέσης της Ελλάδας λίγο πριν από την επίσημη ένταξή της στο πλευρό της Entente, και η νίκη της στη μάχη του Σκρα ντι Λέγκεν, συνέπεσε με την περίοδο προετοιμασίας για τη δημιουργία ενός νέου γιουγκοσλαβικού κράτους. Παράλληλα με τις διεργασίες ενοποίησης των νοτιοσλαβικών λαών σε ένα κοινό κράτος, εξελίσσονταν και οι διαδικασίες προβολής  των επισήμων ελληνικών εθνικών διεκδικήσεων, καθώς και οι προετοιμασίες για τη συμμετοχή της χώρας στον πόλεμο. (16)

Από τη στιγμή της επίσημης ένταξης της Ελλάδας στον πόλεμο, ο Βενιζέλος είχε αποφύγει να προβάλει τις ελληνικές διεκδικήσεις, στάση που διατήρησε  και κατά τη διάρκεια της διπλωματικής προσπάθειας για την  αποτροπή της σύναψης χωριστής ειρήνης της Entente με τη Βουλγαρία. Η επίσημη προβολή των ελληνικών διεκδικήσεων άρχισε να πραγματοποιείται μετά τη μάχη του Σκρα ντι Λέγκεν και έγινε περισσότερο έντονη την εποχή της συνθηκολόγησης της Βουλγαρίας. (17)

Σε αντίθεση με την Ελλάδα, ως εμπόλεμο κράτος ευθύς εξαρχής, η Σερβία είχε τη δυνατότητα να προβάλει  τις επίσημες διεκδικήσεις της από νωρίς. Η ένωση των Γιουγκοσλάβων αποτελούσε ανέκαθεν το μεγάλο εθνικό όραμα όλων των σερβικών κυβερνήσεων. Ωστόσο, η κήρυξη του πολέμου από την Αυστροουγγαρία  προσέφερε μια μοναδική ευκαιρία για την υλοποίησή του, στην περίπτωση, βέβαια, που οι Σύμμαχοι εξέρχονταν νικητές από τον πόλεμο.

Κέρκυρα, 20 Ιουλίου 1917: Η υπογραφή της Διακήρυξης για τη δημιουργία ενός ενιαίου σλαβικού κράτους

Οι διεργασίες αυτές σηματοδοτούσαν την αρχή μιας περιόδου, την οποία χαρακτήριζε η επίσημη συνεργασία των δύο χωρών και η μεταξύ τους συνεννόηση για την επίτευξη των εξωτερικών τους στόχων. Στην ουσία, όμως, ξεκινούσε μια εποχή, κατά την οποία οι πολιτικές εξελίξεις στο σκηνικό των Βαλκανίων δημιουργούσαν γόνιμο έδαφος για την εμφάνιση νέων προστριβών μεταξύ των δύο συμμάχων. (18)

Όπως ήταν φυσικό, δημιουργήθηκαν προβλήματα στην ελληνοσερβική μεθόριο, ως συνέπεια της μακροχρόνιας παρουσίας στρατευμάτων στην περιοχή. Τα συνοριακά επεισόδια αποτελούσαν συνεχή εστία προβλημάτων για τις δύο ηγεσίες.  Δεν ήταν λίγες οι αναφορές των αρμοδίων ελληνικών αρχών που έκαναν λόγο για βίαιη συμπεριφορά Σέρβων στρατιωτών, επιτάξεις τροφίμων, παρεμπόδιση οικονομικών συναλλαγών, αλλά, κυρίως, για διεξαγωγή προπαγάνδας στους Σλαβόφωνους, και όχι μόνο, κατοίκους της περιοχής. Παράπονα, εντούτοις, εκφράζονταν και από τη σερβική πλευρά,  εξαιτίας αντίστοιχης συμπεριφοράς των ελληνικών δυνάμεων εντός του σερβικού εδάφους. (19)

Αλλωστε, το ότι στρατιωτικοί κύκλοι του Βελιγραδίου υποστήριζαν την επέκταση προς νότο με καταληκτικό σημείο τη Θεσσαλονίκη, αποτελούσε κοινό μυστικό.  Από την άλλη πλευρά, με δεδομένη την παρουσία του ελληνικού πληθυσμού στη Μακεδονία, ήταν επόμενο να τρέφονται ελληνικές βλέψεις για το Μοναστήρι, τουλάχιστον υπό μορφή προπαγάνδας, αισθητής στον τοπικό πληθυσμό και σε συλλόγους από την εποχή ανάκαμψης της Ελλάδας, της ισχυροποίησης της θέσης της χώρας στα Βαλκάνια, της επιστράτευσης του 1917 και της συνακόλουθης παρουσίας ελληνικών στρατιωτικών μονάδων στην ευρύτερη περιοχή. Ο Βενιζέλος επέκρινε αυστηρά τα σχέδια αυτά έχοντας κατά νου τη διατήρηση των καλών γειτονικών σχέσεων με τη Σερβία. Παρά το γεγονός ότι τόσο ο Ιωάννης Κουντουριώτης, επιτετραμμένος  παρά τη σερβική Αυλή, όσο και ο ίδιος ο Βενιζέλος, ως ένθερμοι υποστηρικτές της ελληνοσερβικής φιλίας, θεωρούσαν ότι η προσάρτηση της Γευγελής ήταν ζωτικής σημασίας  για τα συμφέροντα της Ελλάδας, όλη η υπόθεση εγκαταλείφθηκε από την ελληνική διπλωματία, αν και επισημαίνετο χαρακτηριστικά πως «σε μια εποχή, κατά την οποία η Σερβία συνειδητοποιούσε ότι στα Βαλκάνια δεν διέθετε άλλον φίλο πέραν την Ελλάδας”, η επίσημη Αθήνα όφειλε να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία δεόντως.  (20)

Εντούτοις, ούτε τα μεθοριακά επεισόδια, ούτε το πρόσφατο παρελθόν κατάφεραν να δηλητηριάσουν τις διμερείς διακρατικές σχέσεις. Τόσο η Αθήνα, όσο και το Βελιγράδι, επιθυμούσαν ειλικρινά την ανάπτυξη των αγαστών σχέσεων και, επομένως, δεν έδιναν συνέχεια στα παράπονα διαφόρων τοπικών παραγόντων. Κύριο μέλημα τους αποτέλεσε η συγκρότηση ενός διπλωματικού μετώπου ενάντια στη Βουλγαρία. Οι εδαφικές απαιτήσεις της Σερβίας είχαν απόλυτη ανάγκη από την υποστήριξη της Ελλάδας και, ως εκ τούτου ήταν παράλογη η σκέψη ότι η Σερβία εποφθαλμιούσε τα ελληνικά εδάφη. Επιπρόσθετα, η απειλή της Βουλγαρίας για αμφότερες τις χώρες, κατέστησε την συνεργασία μεταξύ τους αναπόφευκτη. Τον Οκτώβριο του 1918, ο Έλληνας πρωθυπουργός κατάφερε να αποκομίσει τη σερβική συγκατάθεση ως προς τις ελληνικές διεκδικήσεις στην Ανατολική και Δυτική Θράκη, η οποία επιβεβαιώθηκε και κατά τις συναντήσεις του Pašić με τους Βενιζέλο και Κουντουριώτη, έναν μήνα, περίπου. αργότερα.

Αμέσως μετά τη λήξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, όλες οι χώρες που κατοικούνταν από τους Σλάβους ( Σερβία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Κροατία, Σλοβενία ​​και Μαυροβούνιο), ενώθηκαν υπό το σκήπτρο του βασιλιά Πέτρου Α΄ της Σερβίας και του διαδόχου του Αλεξάνδρου, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα νέο κράτος, το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. Αναμφίβολα, η ελληνική πλευρά αφιέρωνε μεγάλη προσοχή στην όλη υπόθεση.(21) Οι αναφορές των ελληνικών πρωτογενών πηγών σχετικά με τις εσωτερικές εξελίξεις στο νεοσύστατο γιουγκοσλαβικό κράτος, καθε άλλο παρά ως πλούσιες δύνανται να χαρακτηριστούν, εκφράζουν, εν τούτοις, μια αντικειμενική άποψη σχετικά τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η γειτονική χώρα, ως αποτέλεσμα των εθνικών και πολιτικών προστριβών και των κοινωνικών αναταράξεων. Το ζήτημα της αναγνώρισης του νεοσύστατου Βασίλειου από την Ελλάδα λειτουργούσε πλέον ως ένας πολύ σημαντικός δείκτης των προσπαθειών της ελληνικής πλευράς για τη διατήρηση των καλών γειτονικών σχέσεων, ακόμη και με δεδομένη την «πολυπλοκότητα του βορείου γείτονά της». (22)

Τα δύο κράτη καλούνταν τώρα να προσδιορίσουν εκ νέου τις μεταξύ τους σχέσεις. Το ελληνικό υπουργείο των Εξωτερικών πρότεινε την επαναδιαπραγμάτευση του πρωτοκόλλου του 1913, τονίζοντας ότι το σερβικό κράτος με τη νομική έννοια του όρου δεν υφίστατο πια. Βάσει αυτής της θέσης δεν επρόκειτο το Βασίλειο των Σέρβων Κροατών και Σλοβένων να υποχρεωθεί να πολεμήσει στη Μικρά Ασία, αλλά ούτε και η Ελλάδα σε βάρος της Ουγγαρίας. Αντιθέτως, αμφότερα τα  συμβαλλόμενα μέρη έπρεπε να επιμείνουν στη διατήρηση των Συνθηκών του Βουκουρεστίου και του Νεϊγύ, προσδιορίζοντας ταυτόχρονα τη μεταξύ τους συμμαχία αποκλειστικά σε σχέση με τη Βουλγαρία. Λαμβανομένης υπόψη της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων, ανέκυπτε η ανάγκη μιας επίσημης ερμηνείας των συμμαχικών διασυνδέσεων μεταξύ των δύο κρατών. (23)

Χάρτης και θυρεός το Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων

Η θέση της Αθήνας ήταν ότι το κοινό κράτος των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων θα μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν ισχυρό παράγοντα στα Βαλκάνια και ως εκ τούτου η συμμαχία του με την Ελλάδα ήταν σε θέση να λειτουργήσει αποτρεπτικά έναντι οποιασδήποτε επιβουλής της Ιταλίας στην Αδριατική θάλασσα. Περικυκλωμένο, όμως, από επτά γείτονες  (με τους έξι εκ των οποίων υπήρχαν διαμάχες και οι προστριβές περί συνόρων), το νεοσύστατο Βασίλειο δεν έπαυε να διανύει μια κρίσιμη περίοδο. Αν και οι προσδοκίες του Βελιγραδίου ότι η επερχόμενη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης θα δημιουργούσε τον καινούργιο πολιτικό χάρτη της Ευρώπης ήταν εμφανείς, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων αφενός είχε εγκαταλειφθεί από τους συμμάχους του Μεγάλου Πολέμου (που έτρεφαν τα δικά τους σχέδια για τα Βαλκάνια) και αφετέρου βρισκόταν αντιμέτωπο με τις επιθετικές φιλοδοξίες της ιταλικής διπλωματίας στην ίδια περιοχή. Παρά την εδαφική επέκταση, και την υπεροχή, την οποία είχε αποκτήσει  έναντι της Ελλάδας στον τομέα αυτό, η σερβική εξωτερική πολιτική της στιγμής εκείνης χαρακτηριζόταν από  αβεβαιότητα και έλλειψη αποφασιστικότητας απέναντι  στον διπλωματικά ενισχυμένο γείτονά της. Στα χρόνια που ακολούθησαν η εμφάνιση ενός νέου κράτους στα βόρεια σύνορά της Ελλάδας, προκάλεσε μερική μεταστροφή στις διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των δύο γειτόνων. (24)

Η ανακύρηξη του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων στη Λιουμπλιάνα στις 29 Οκτωβρίου 1918.

Συμπεράσματα

Βάσει των ανωτέρω στοιχειών μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι ελληνοσερβικές σχέσεις κατά την περίοδο του Μεγάλου Πολέμου βασίστηκαν σε μια παράξενη ισορροπία, χρήσιμη, ωστόσο για την επίτευξη των στόχων της πολιτικής ηγεσίας και των δύο χωρών. Η ισορροπία αυτή διατηρήθηκε εξαιτίας της κοινής πεποίθησης περί διαρκούς κινδύνου από τη Βουλγαρία, όπως  και της αμοιβαίας διαφύλαξης του εδαφικού καθεστώτος που δημιούργησε η Συνθήκη του Βουκουρεστίου του 1913 στα Βαλκάνια. Ακόμη και στις δύσκολες στιγμές που διένυσαν οι ελληνοσερβικές σχέσεις, και οι δύο πλευρές φρόντισαν να μην διαταράξουν αυτή τη ιδιότυπη ισορροπία, γνωρίζοντας καλά πως,  ανεξάρτητα από την τελική έκβαση του πολέμου, η αμοιβαία τους συμφωνία θα αποδεικνυόταν απαραίτητη για τη χάραξη του μεταπολεμικού πολιτικού γίγνεσθαι στα Βαλκάνια. Μόνο έτσι θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τη Βουλγαρία, αλλά και να προστατεύσουν μακροπρόθεσμα τα συμφέροντά τους στην ευρύτερη περιοχή.

Αναλύοντας την επίδραση του στρατιωτικού παράγοντα στις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής και στην διπλωματική ικανότητα της Σερβίας (Γιουγκοσλαβίας) κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η στρατιωτική της ισχύς διαδραμάτιζε κομβικό ρόλο στον όλο σχεδιασμό και εφαρμογή της εξωτερικής της πολιτικής (και όχι μόνο εν καιρώ πολέμου) αποτελώντας «το εργαλείο της πολιτικής» στην επίλυση των ζητημάτων που την αφορούσαν διαχρονικά.  Επίσης, ότι, η έμπρακτη συμμετοχή της Ελλάδας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, χαρακτηρίζεται από πολιτικές και διπλωματικές παραμέτρους, οι οποίες  συσχετίστηκαν άμεσα με τη λειτουργία των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων.

Με δεδομένη, επομένως, την αλληλοεξάρτηση της στρατιωτικής ισχύος μιας χώρας με την άσκηση της επίσημης διπλωματίας της, διαπιστώνουμε ότι  η νίκη των Ελλήνων στη μάχη του Σκρα αποτέλεσε σημείο καμπής έως το τέλος του 1918, επισπεύδοντας το τέλος των στρατιωτικών επιχειρήσεων στο μέτωπο της Θεσσαλονίκης. Εν κατακλείδι, η Ελλάδα, αν και καθυστέρησε να εξέλθει στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, εντούτοις προσέφερε στους Συμμάχους σοβαρή ενίσχυση τα δε ελληνικά στρατεύματα συμμετείχαν με αξιόλογη ικανότητα και μεγάλη αποτελεσματικότητα στις επιχειρήσεις. Η μάχη του Σκρα υπήρξε καθοριστική για την τελική νικηφόρα έκβαση του πολέμου στην περιοχή.  Ομοίως, ο σερβικός στρατός μεταμορφώθηκε την ίδια εποχή στον « ισχυρότερο μοχλό της σερβικής πολιτικής» έπειτα από τις κρίσεις  που η χώρα βίωσε στις αρχές του 20ού αιώνα

Ο άξονας Αθήνας – Βελιγραδίου, ο οποίος στηριζόταν σε καθαρά αντιβουλγαρικό υπόβαθρο, συνιστούσε τον ακρογωνιαίο λίθο της εξωτερικής πολιτικής των δύο χωρών. Η δαιμονοποίηση του βασιλιά Κωνσταντίνου από τον πολιτικό και στρατιωτικό κόσμο της Ελλάδας έπειτα από τα γεγονότα του 1915, ανήγαγε τον Βενιζέλο  σε εγγυητή των εγκάρδιων σχέσεων και των κοινών συμφερόντων. Η επίτευξη της εθνικής ολοκλήρωσης της Ελλάδας και της Σερβίας, όπως αυτή εννοείτο μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, μετέτρεψε τα δύο μικρά βαλκανικά κράτη  σε ρυθμιστές του ευρύτερου γεωπολιτικού σκηνικού στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, δίχως, ωστόσο, να παραγνωρίζεται ο ρόλος των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η Aleksandra Μ. Pećinar είναι Διδάκτωρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου. Έχει ειδικευθεί στη μελέτη των διμερών ελληνο-σερβικών σχέσεων και είναι συγγραφέας της πραγματείας Srpsko-grcki diplomatski i saveznicki odnosi(1912-1918) [Ελληνο-σερβικές συμμαχικές και διπλωματικές σχέσεις (1912-1918)], Βελιγράδι, 2016.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

¹  Richard Clogg,  Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας, (Βελιγράδι 2000), 279.

² M. Bjelajac, Diplomatija i vojska, Srbija i Jugoslavija 1901-1999 [Διπλωματία και στρατός, Σερβία και Γιουγκοσλαβία 1901-1999], (Βελιγράδι׃ Odbrana, 2010), 13.

³ Λ. Χασιώτης, Ελληνοσερβικές σχέσεις 19131918, Συμμαχικές προτεραιότητες και πολιτικές αντιπαλότητες, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2004,197.

⁴  Μ. Milošević, Srbija i Grčka 1914-1918, Iz istorije diplomatskih odnosa, Zaje ar 1997 [Ελλάδα και Σερβία 1914-1918, Από την ιστορία των διπλωματικών σχέσεων) (Ζάγιετσαρ 1997], 32. Δ.Δ. Ζαγκλής, Η Μακεδονία του Αιγαίου και οι Γιουγκοσλάβοι, (Αθήνα׃ Σιδέρης, 1975), 383-396.

⁵  Γ. Λεονταρίτης, Η  Ελλάδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, 1917-1918, (Αθήνα׃ ΜΙΕΤ, 2005), 15-18.

⁶ Ž. Αvramovski, Ratni ciljevi Bugarske i centralne sile 1914-1918 [Οι πολεμικοί στόχοι της Βουλγαρίας και Κεντρικές Δυνάμεις] (Βελιγράδι׃ ISI, 1985).

⁷  Γ. Λεονταρίτης, Η  Ελλάδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, 73-108.

⁸  Ε.Γαρδίκα- Κατσιαδάκη, “Greek Diplomatic Planning” στο׃ The Salonica Theatre of Operations and the Outcome of the Great War, (Θεσσαλονίκη׃ ΙΜΧΑ, 2005), 109.

⁹  A. Pećinar, Zaokret u grčkoj politici prema jugoslovenskoj državi 1919-1922, [Στροφή στην ελληνική «γιουγκοσλαβική» πολιτική 1919-1922] Arhiv, časopis Arhiva Jugoslavije, godina XIII, (1-2),81-96.

¹º Κ. Σβολόπουλος, Η Απόφαση για την ελληνική απόβαση στη Σμύρνη, Ομιλία του Ακαδημαικού κ. Κωνσταντίνου Σβολόπουλου, Ακαδημία Αθηνών, Δημόσια συνεδρία της 5ης  Μαΐου 2009, Εν Αθήναις 2009, Εκ των Πρακτικών της Ακαδημίας Αθηνών, τ.84 Β` (2009)

¹¹  Γ. Λιακούρης, Αντιστράτηγος ε.α., «Η Μάχη του Σκρα, 30 Μαΐου 1918», Περίπλους Ναυτικής Ιστορίας, Τεύχος 99, Απρίλιος-Μαίος 2017, 22-28.

¹²  Γ. Λεονταρίτης, Η  Ελλάδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο 1917-1918, (Αθήνα׃ ΜΙΕΤ, 2005),19-20.

¹³ Νικόλαος Εμμ. Παπαδάκης, Ελευθέριος Βενιζέλος και Μακεδονία,1914-1918, Η σημασία μάχης του Σκρα, ( Χανιά׃ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», 2008),43–44.

¹⁴ Д. Живојиновић, Невољни ратници, Велике силе и Солунски фронт (1914–1918), Београд, 2008. [ Απρόθυμοι πολεμιστές, Μεγάλες Δυνάμεις και Μακεδονικό μέτωπο (1914-1918), Βελιγράδι 2008] 292–295.

¹⁵ Νικόλαος Εμμ. Παπαδάκης, Ελευθέριος Βενιζέλος και Μακεδονία,1914-1918, Η σημασία μάχης του Σκρα, ( Χανιά׃ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», 2008),54.

¹⁶ A. Pećinar, Zaokret u grčkoj politici prema jugoslovenskoj državi 1919-1922, [Στροφή στην ελληνική «γιουγκοσλαβική» πολιτική 1919-1922] Arhiv, časopis Arhiva Jugoslavije, godina XIII, (1-2),81-96.

¹⁷ Hellenic Army General Staff, Army History Directorate, A Concise history of the Participation of the Hellenic Army in the First World War 1914-1918,  An Army History Directorate publication, Athens 1999, 179–187.

¹⁸ ΑΥΕ/1918/А5/II, Α΄ Πολιτική, Τελικοί σκοποί πολέμου, Ελληνικαί βλέψεις/Διαμαντόπουλος από Θεσσαλονίκη, 28 Δεκεμβρίου 1917, Αριθμός 10267. Βλ. και Milošević, Srbija i Grčka, 290.

¹⁹ Λ. Χασιώτης, Ελληνοσερβικές σχέσεις 1913-1918,354.

²º Ibid 19.

²¹ Bogdan Krizman, Vanjska politika Jugoslavenske drzave (1918-1941) [Η εξωτερική πολιτική του γιουγκοσλαβικού κράτους] (Zagreb 1975),11.

²² Την τάση του Βενιζέλου το καινούριο γιουγκοσλαβικό Βασίλειο να αναγνωριστεί πρώτα από την πλευρά της Αθήνας την προκατέλαβε ο Αμερικανός πρόεδρος Woodrow Wilson στις 6 Φεβρουαρίου 1919 (στο Χασιώτης, Ελληνοσερβικές σχέσεις 1913-1918, 246.)

²³ Λ. Χασιώτης, Ελληνοσερβικές σχέσεις 1913-1918, 247.

²⁴ Bogdan Krizman, Vanjska politika Jugoslavenske drzave (1918-1941) [Η εξωτερική πολιτική του γιουγκοσλαβικού κράτους] (Zagreb, 1975),11.

Αλέξανδρος Δάγκας: Το κομματικό συμφέρον (raison de Parti) και το κρατικό συμφέρον (raison d’État). Η μπολσεβικική επανάσταση και η κομματική (κρατική) εξουσία έως το 1953.

Αλέξανδρος Δάγκας

Το κομματικό συμφέρον (raison de Parti) και το κρατικό συμφέρον (raison d’État). Η μπολσεβικική επανάσταση και η κομματική (κρατική) εξουσία έως το 1953.

Tο κομματικό συμφέρον (raison de Parti) είναι ιστορικά η συνισταμένη των επιδιώξεων του εργατικού κόμματος –του μηχανισμού εξουσίας της εργατικής τάξης– στο πεδίο της πάλης των τάξεων. Οι αντιλήψεις του Β. Ι. Λένιν για τη σοσιαλιστική επανάσταση και για το κόμμα κοινοποιήθηκαν αρχικά στο περιβάλλον των διανοουμένων ως απλά μία πρακτική που μετερχόταν την κατά περίπτωση κατάλληλη τακτική[1], έως το 1923 που ο Lukacs, με το έργο του Ιστορία και ταξική συνείδηση, προέβη σε μία φιλοσοφική αιτιολόγηση του μπολσεβικισμού και ενέταξε την επαναστατική ιδεολογία και πρακτική του λενινισμού σε ένα πλαίσιο φιλοσοφίας της επανάστασης και του κόμματος της εργατικής τάξης[2]. Στην πορεία της ρωσσικής επανάστασης, το λενινιστικό «κόμμα νέου τύπου» εξελίχθηκε σε ανεξιχνίαστο μυστήριο  Χωρίς τη συγκρότηση ενός κόμματος αυτού του τύπου, μονολιθικού, με επαγγελματίες επαναστάτες και παράνομο κομματικό μηχανισμό, δεν θα ήταν δυνατή η επίτευξη της κοινωνικής ανατροπής. Με ένα κόμμα αυτού του τύπου, αφ’ ετέρου, εκδηλώνονταν αρνητικά φαινόμενα σχετιζόμενα με τη χρήση της εξουσίας, που εμφανίζονταν αλληλεξαρτώμενα με το περιεχόμενό του.

Πρώτιστο μέλημα του κόμματος, σε παραλληλισμό με το κράτος, υπήρξε η επιβίωσή του. Με την ισχύ, επιδιωκόταν η συντήρηση του μάχιμου των δυνάμεών του, και η διατήρηση μηχανισμών που θα εγγυούνταν την ασφάλειά του. Απαραίτητος ήταν, ακόμη και στην ειρηνική περίοδο, ο παράνομος μηχανισμός, μη υποκείμενος σε έλεγχο. Στην πορεία της ρωσσικής επανάστασης και της οικοδόμησης της νέας κοινωνίας, το κομματικό συμφέρον (raison de Parti) ενισχύθηκε, αφού διατυπώθηκε μία προσέγγιση με την οποία έβρισκε στην πράξη δρόμους ο λενινιστικός πραγματισμός και υιοθετούνταν τακτικοί χειρισμοί που απέβλεπαν στην ισχυροποίηση του κόμματος.

Η ανείπωτη τραγωδία, μετά το 1934, κατά την επιβολή του κομματικού (κρατικού) συμφέροντος, εκ μέρους των προσώπων της πυραμίδας εξουσίας στη Μόσχα, εναντίον επιλεγμένων στόχων συνδέθηκε με την παραβίαση ηθικών κανόνων. Η κρατική ασφάλεια έκρινε την κοινωνική πραγματικότητα με γνώμονα το κομματικό (κρατικό) συμφέρον, το οποίο τοποθετούνταν σιωπηλά υπεράνω της ηθικής. Οι κρατούντες έκριναν ότι ο ιδεαλισμός στην πολιτική του κομμουνιστικού οργανισμού (κομμουνιστικό κόμμα, προλεταριακό κράτος) θα οδηγούσε σε αδυναμία υπεράσπισης της ταξικής επανάστασης, στην αμφιβολία κατά την αναγνώριση, σε κάθε βήμα, του ταξικού συμφέροντος. Οι τακτικές κινήσεις του κόμματος και του κράτους όφειλαν να παραμείνουν κρυφές, στην περίπτωση υιοθέτησης πρακτικών που ήταν αντίθετες σε αρχές και ιδεώδη.

Το ζήτημα των εκκαθαρίσεων στο σοβιετικό κόμμα και το σοβιετικό κράτος συνδεόταν με την εσωκομματική διένεξη των συνεργατών του Λένιν, μετά το θάνατο του ηγέτη (1924), και των τάσεων που αυτοί εκπροσωπούσαν. Οι μπολσεβίκοι, μικρή ομάδα (είκοσι τέσσερεις χιλιάδες άτομα κατά την αστική επανάσταση το Φεβρουάριο 1917) που μεγεθύνθηκε (τριακόσιες χιλιάδες στην εποχή της σοσιαλιστικής επανάστασης τον Οκτώβριο 1917), ήταν ενταγμένοι σε ένα πολιτικό σύστημα που δημιουργήθηκε από ανάγκη –δεν υπήρχαν άλλα κόμματα–. Τα μέλη ήταν ελάχιστα σε σχέση με την κοινωνία. Μία σύγκρουση μεταξύ των ηγετικών στελεχών κατέληξε στην επικράτηση του Ι. Β. Στάλιν. Όπισθεν των προσώπων, συγκρούονταν επίσης πολιτικές γραμμές. Ο Στάλιν προέκρινε την οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα. Η αρχική ημικαπιταλιστική επιλογή της Νέας Οικονομικής Πολιτικής (πωλήσεις μέρους των προϊόντων των αγροτών στην ελεύθερη αγορά) εγκαταλείφθηκε. Το 1929, η κομματική καθοδήγηση υπό το Στάλιν θεώρησε ότι ωρίμασαν οι συνθήκες για συνεταιριστικοποίηση (κολλεκτιβοποίηση) της αγροτικής οικονομίας και συσπείρωσης των αγροτών σε συγκεντροποιημένες μονάδες παραγωγής (συνεταιριστικά κολχόζ, κρατικά σοβχόζ). Ο στόχος της επιλογής ήταν να εξευρεθούν τα οικονομικά μέσα που απαιτούνταν για την εκβιομηχάνιση της αγροτικής παραγωγής (εργαλεία, τρακτέρ) και για τη σοσιαλιστική εκβιομηχάνιση της σοβιετικής οικονομίας. Στο πλαίσιο της «πολιτικής της επίθεσης του σοσιαλισμού ενάντια στον καπιταλισμό», επισυνέβησαν δραματικές ανατροπές στην κοινωνία. Οι αλλαγές επιχειρούνταν στη διάρκεια συγκεκριμένων ιστορικών συνθηκών, σε μία χώρα που βρισκόταν περικυκλωμένη από ισχυρές καπιταλιστικές και ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, με οικονομία στην οποία ο πυρήνας συνίστατο από αγρότες, κουλάκους (εύποροι χωρικοί) και κατόχους μικρής ιδιοκτησίας. Η άποψη της κομματικής ομάδας καθοδήγησης ήταν ότι η αγροτική οικονομία αποτελούσε τροχοπέδη για το σοσιαλισμό. Έπρεπε πάση θυσία να κολλεκτιβοποιηθεί, διότι δεν μπορούσε η κατακερματισμένη παραγωγή να καλύψει τις ανάγκες της πόλης, ούτε να προσφέρει εξαγωγικούς πόρους για αντίστοιχη εισαγωγή αγαθών αναγκαίων για την κίνηση της βιομηχανίας. Οι σφοδρές αντιδράσεις στη σφαίρα της οικονομίας, που οδήγησαν σε φρικτές εξελίξεις όπως ο λιμός των ετών 1931-1933, αντιμετωπίσθηκαν με δρακόντεια κρατικά μέτρα, διώξεις, απάλειψη των κουλάκων ως κοινωνικού στρώματος και καταστολή της αντίδρασης των συντεταγμένων με αυτούς μεσαίων αγροτών και καθυστερημένων πτωχών χωρικών. Βρέθηκε, σε μία χρονική φάση, το κόμμα να έχει χάσει τη στήριξη της κοινωνίας. Παραβιαζόταν το αξίωμα του Λένιν που προσδιόριζε ως εγγύηση για την παραμονή των εργατών στην εξουσία τη συμμαχία με τους αγρότες (το είχε επιτύχει με την εφαρμογή της Νέας Οικονομικής Πολιτικής). Το κόμμα κήρυξε πόλεμο κατά των αγροτών και άλλων κοινωνικών στρωμάτων και ομάδων που εναντιώνονταν, με την πρόβλεψη ότι σύντομα θα δικαιωνόταν. Η καθοδηγητική ομάδα υπό το Στάλιν, αδυνατώντας να δώσει εξηγήσεις στο λαό για τις κυβερνητικές αποτυχίες (ο οικονομικός και διοικητικός μηχανισμός λειτουργούσε πλημμελώς, με ατυχήματα, εκρήξεις σε εργοστάσια, εκτροχιασμούς συρμών), στράφηκε για αντιπερισπασμό στην αναζήτηση εχθρικών στοιχείων και δολιοφθορέων. Παραπέμφθηκαν, το 1928, πρόσωπα σε δίκες για σαμποτάζ, οι οποίες έλαβαν προπαγανδιστική αξιοποίηση. Τελικά, στη σύγκρουση του κόμματος με τους αγρότες, το πείραμα επέτυχε. Η σοβιετική οικονομία, και η κοινωνία πίσω από αυτή, άρχισε να παράγει. Στις αρχές του 1933, το κόμμα δήλωσε ότι η κολλεκτιβοποίηση είχε ολοκληρωθεί και ότι η εκβιομηχάνιση είχε νικήσει. Στο 17ο συνέδριο του κόμματος («συνέδριο των νικητών»), στις αρχές του 1934, αναγνωρίσθηκε ο «θρίαμβος της σταλινικής πολιτικής».

Ένα από τα πρώτα συνεταιριστικά κολχόζ στην Ουκρανία, στη δεκαετία 1920-1930.

Η κομματική ηγετική ομάδα, και το κράτος στα χέρια της, οχυρώνονταν. Τον Ιούλιο 1934, η υπηρεσία ασφαλείας (ΓκεΠεΟυ) έγινε τμήμα του κομμισσαριάτου (υπουργείου) εσωτερικών υποθέσεων (ΕνΚαΒεΝτε) και απωλέσθηκε ο έλεγχός της από το κόμμα. Η περίοδος 1935-1938 χαρακτηρίσθηκε από την καταστροφή του κόμματος του Λένιν. Η καθοδήγηση υπό το Στάλιν τσάκισε ανηλεώς τους θεωρούμενους ως αντιπάλους. Το σύνθημα για την εκκαθάριση του κόμματος δόθηκε με το φόνο του ηγετικού στελέχους Σ. Μ. Κίρωφ, το Δεκέμβριο 1934. Για το φοβερό γεγονός, εκφράσθηκαν διάφορες εκτιμήσεις. Ο εξόριστος Λ. Ν. Τρότσκυ κατήγγειλε το Στάλιν ως εμπνευστή του φόνου. Η καθοδηγητική ομάδα υπό το Στάλιν χρέωσε την ενέργεια σε παράνομο κέντρο τρομοκρατίας, και έδωσε το σύνθημα έναρξης διώξεων. Τη νομική βάση για την απαγγελία κατηγορίας και την άμεση εκτέλεση μεγάλου αριθμού σοβιετικών πολιτών αποτέλεσε διάταγμα, που προέβλεπε ταχύτατες, απλοποιημένες διερευνήσεις υποθέσεων και απαγόρευε την έφεση και αίτηση χάριτος. Το Σεπτέμβριο 1936, ο κομμισσάριος (υπουργός) εσωτερικών υποθέσεων (ΕνΚαΒεΝτε) Γ. Γ. Γιάγκοντα αντικαταστάθηκε από το Ν. Ι. Γιεζώφ[3]. Με το όνομα του τελευταίου συνδέθηκε η περίοδος των μαζικών εκκαθαρίσεων. Η ΕνΚαΒεΝτε γιγαντώθηκε, με εκτεταμένο δίκτυο πρακτόρων σε όλη την επικράτεια. Το 1937, εκτυλίχθηκε επιχείρηση δίωξης απάντων των θεωρούμενων ως ενεργών αντισοβιετικών στοιχείων, αδιακρίτως μπολσεβίκων, πρώην κουλάκων, μελών εθνικών μειονοτήτων και λοιπών, και των φιλικών προς αυτούς ατόμων. Εκκαθαρίσθηκαν μέλη εθνοτήτων ύποπτων για συνεργασία με ξένα κράτη, μάζες ανθρώπων που διέμεναν στη χώρα, πολιτικοί πρόσφυγες, κομμουνιστές, αντιφασίστες και άλλοι φυγάδες. Στις 11 Δεκεμβρίου 1937, εκδόθηκε διάταγμα για τη διεξαγωγή επιχείρησης διώξεων εναντίον των Ελλήνων. Κατά τη γενική εκκαθάριση μέσα στο μπολσεβικικό κόμμα, ηγετικά στελέχη παραπέμφθηκαν στις «δίκες της Μόσχας», το 1936-1938. Σχεδόν όλοι εκτελέσθηκαν. Ενδιαμέσως, το 1937, καταδικάσθηκαν και εκτελέσθηκαν οι ανώτατοι αξιωματικοί. Οδηγήθηκαν στο θάνατο σχεδόν όλοι οι στρατάρχες και διοικητές στρατιών, όλοι οι ναύαρχοι. Τον Ιούλιο 1938, ο Λ. Π. Μπέρια ανέλαβε καθήκοντα ως αναπληρωτής του Γιεζώφ. Μετά από αυτό το χρονικό σημείο, σημειώθηκε άμβλυνση των διώξεων. Το Νοέμβριο 1938, ο Μπέρια διέταξε την παύση των διώξεων και τον επόμενο μήνα, Δεκέμβριο 1938, ανέλαβε επικεφαλής της ΕνΚαΒεΝτε[4]. Οι επτακόσιες χιλιάδες εκτελεσθέντες κατά το διάστημα 1937-1938 ήταν κυρίως καθοδηγητικά στελέχη του κόμματος, μέλη των κρατικών οργάνων, των οικονομικών οργάνων, της διοίκησης του στρατού, της ηγεσίας της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Από τα εκατόν σαράντα μέλη της κεντρικής επιτροπής του σοβιετικού κόμματος, που εκλέχθηκαν το 1934 στο 17ο συνέδριο (το τελευταίο πριν από τις διώξεις), εκτελέσθηκαν τα δύο τρίτα. Από τους δύο χιλιάδες αντιπροσώπους του 17ου συνεδρίου, σχεδόν οι μισοί εκτελέσθηκαν με την κατηγορία της αντεπαναστατικής δράσης. Οι διώξεις αξιωματικών στο στρατό, τον Ιούνιο 1937, ήταν εκτενείς (πολλές χιλιάδες θύματα, ήρωες του εμφύλιου πολέμου και του αγώνα κατά της ξένης επέμβασης υπό τις εντολές του Τρότσκυ). Μεγάλος αριθμός μελών ξένων κομμουνιστικών κομμάτων, τμημάτων (παραρτήματα) της Κομμουνιστικής Διεθνούς, που είχαν βρει καταφύγιο στη Ρωσσία, χιλιάδες ήρωες, εκτελέσθηκαν ως πράκτορες ξένων δυνάμεων, κατά την εξέλιξη μίας απίστευτης συμφοράς. Μεταξύ των ελλήνων κομμουνιστών, χάθηκε ο «ήρωας του Καλπακίου» Μάρκος Μαρκοβίτης από τη Νάουσσα. Σε εκθέσεις, που υποχρεώθηκε να γράψει, ο Μαρκοβίτης έδωσε περιγραφή του Ιορδάνη Ιορδανίδη με μελανά χρώματα. Επρόκειτο για ανυποχώρητο κομμουνιστή, ο οποίος κινήθηκε από τη γενέτειρα Κωνσταντινούπολη στην Αίγυπτο το 1919, όπου εργάσθηκε ως καθηγητής ελληνικών, και κατόπιν στην Αθήνα το 1923 ως συνεργάτης του παιδαγωγού Αλέξανδρου Δελμούζου στη Μαράσλειο Σχολή, πριν να καταλήξει το 1930 στο σοβιετικό έδαφος[5]. Οι πιέσεις εις βάρος του Μαρκοβίτη για ομολογία ενοχής βρήκαν αποτέλεσμα στην κατάθεση ενοχοποιητικών στοιχείων για τον Ιορδανίδη και ακόλουθη δίωξή του και εκτέλεση.

Ιορδάνης Ιορδανίδης, 1930
Κάρτα για τους Μαρκοβίτη – Πανούση, «ήρωες του Καλπακίου» (συλλογή Αλ. Δάγκα).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Οι εκκαθαρίσεις στο εσωτερικό της ΕνΚαΒεΝτε ήταν εξίσου ολέθριες. Ο επικεφαλής Γιάγκοντα (1934-1936) καταδικάσθηκε για αυτουργία στο φόνο του Κίρωφ. Μαζί με αυτόν, εκτελέσθηκε όλη η σειρά των αξιωματικών της παλιάς Τσεκά (υπηρεσία ασφαλείας επί Λένιν). Ο Γιεζώφ (συνελήφθη τον Απρίλιο 1939, εκτελέσθηκε το Φεβρουάριο 1940) κρίθηκε υπεύθυνος για τις μεγάλες διώξεις και την αδυναμία να ελέγξει το μέγεθος των εκκαθαρίσεων, με σκοπό να φέρει πανικό στο λαό, με εντολές που λάμβανε από το τροτσκιστικό κέντρο. Μαζί με το Γιεζώφ, εξοντώθηκε το σύνολο των αξιωματικών της ΕνΚαΒεΝτε που διεκπεραίωναν τη δουλειά των εκτελέσεων πριν από δύο χρόνια. Σε αυτούς αποδόθηκε η ευθύνη, αφήνοντας αλώβητο το κόμμα και την ομάδα καθοδήγησης υπό το Στάλιν.

Αριστερά: O Genrikh Yagoda  με τη σύζυγό του Ida Averbakh  το 1922. Η Ida εκτελέστηκε το 1938. Δεξιά: Nikolai  Ivanovich Yezhov.

Η πρακτική του κατασταλτικού κομματικού (κρατικού) μηχανισμού χαρατηρίσθηκε από τη συστηματική παραβίαση της σοσιαλιστικής νομιμότητας, με εκδήλωση σε δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη περίπτωση αφορούσε στους συλληφθέντες εντός του σοβιετικού κράτους. Σε γενικευμένη κλίμακα, ασκήθηκε εκ μέρους των κρατικών οργάνων ακραία βία για την απόσπαση ομολογιών προσωπικής ενοχής (συνεργασία με τους τροτσκιστές και με τις ξένες μυστικές υπηρεσίες για ανατροπή του κράτους) και για την κατάθεση στοιχείων ενοχής άλλων προσώπων. Συνθηκολογημένοι, σε κατάσταση κατάπτωσης, σωματικά και ηθικά τσακισμένοι από τα βασανιστήρια και την ψυχολογική πίεση, τρομοκρατημένοι από τις απειλές εναντίον των οικογενειών τους, οι ήρωες πρώην ηγέτες μπολσεβίκοι βρέθηκαν πειθαναγκασμένοι να προβούν, εμπρός στο πολιτικό αδιέξοδο, σε δημόσιες ομολογίες της προδοσίας τους και να ενοχοποιήσουν άλλους υποτιθέμενους συνωμότες. Οι κατηγορούμενοι κατέθεταν ανακρίβειες, για γεγονότα, μέρη και ανθρώπους που ήταν ευχερής υπόθεση να διαπιστωθούν, χωρίς να λαμβάνεται σχετική πρόνοια διαλεύκανσης, οδηγώντας τις σοβαροφανείς δικονομικές διαδικασίες και τελικές ετυμηγορίες ενοχής στη σφαίρα της γελοιότητας. Οι καταδίκες σε θάνατο εκτελούνταν χωρίς καθυστέρηση[6]. Ορισμένα κορυφαία στελέχη, που καταδικάσθηκαν σε φυλάκιση και καταναγκαστικά έργα, βρήκαν το θάνατο λίγο αργότερα, κατά παράνομο τρόπο. Στην περίπτωση των Karl Radek και Γ. Γ. Σοκόλνικωφ, οι οποίοι καταδικάσθηκαν σε φυλάκιση το 1937 στη δεύτερη δίκη της Μόσχας, θανατώθηκαν το 1939 μέσα στη φυλακή από πράκτορες της ΕνΚαΒεΝτε (διαδόθηκε ότι φονεύθηκαν από συγκρατούμενους). Πολλές εκτελέσεις φυλακισμένων έλαβαν χώρα μετά τη γερμανική επίθεση το 1941, με διαταγή του Μπέρια προς τους άνδρες της ΕνΚαΒεΝτε. Σε μία περίπτωση, εκατόν εξήντα φυλακισμένοι στη φυλακή Ορυόλ νοτίως της Μόσχας, μεταξύ αυτών ο Christian Rakovsky, πρώην κορυφαίος ηγέτης καταδικασθείς στην τρίτη δίκη της Μόσχας το 1938 σε καταναγκαστικά έργα, και η Ό. Ν. Κάμενεβα (σύζυγος του πρώην κορυφαίου Λ. Μ. Κάμενεφ, αδελφή του Τρότσκυ), οδηγήθηκαν στο γειτονικό δάσος Μεντβέντεφ και εκτελέσθηκαν. Ο Α. Γ. Μπελομπορόντωφ (το 1918, στο Εκατερίνμπουγκ Ουραλίων, κατά την προέλαση των Λευκοφρουρών και πτώση της πόλης, διέταξε, πριν από την εκκένωση, την εκτέλεση των μελών της βασιλικής οικογένειας Ρομανώφ) αρνήθηκε να ομολογήσει και δεν προσήχθη στη δεύτερη δίκη της Μόσχας, το 1937, όπως είχε προγραμματισθεί. Σε σημείωμα προς το Γιεζώφ, ο Στάλιν έγραψε: «… Δεν είναι η ώρα να πιέσετε αυτό τον άνθρωπο και να τον κάνετε να μιλήσει για τις βρώμικες πράξεις του; Πού βρίσκεται, σε φυλακή ή σε ξενοδοχείο;»  Η συνέχεια ήταν τα βάρβαρα βασανιστήρια. Τουφεκίσθηκε το 1938. Σπουδαίοι μπολσεβίκοι πρόφθασαν να αυτοκτονήσουν πριν να διασυρθούν, όπως ο Β. Β. Λομινάτζε το 1935, ο Μ. Π. Τόμσκυ το 1936, ο Γ. Κ. Ορτζονικίτζε το 1937, ο γενναίος στρατηγός Γ. Μ. Γκαμάρνικ το 1937.

Ο πολιτισμός, που διακατείχε τα κρατικά όργανα, έφθασε σε απόλυτη εκτροπή. Άνδρες της υπηρεσίας ασφαλείας, εντεταλμένοι για την εκτέλεση θανατικών ποινών, ασκούνταν στη σκοποβολή με κινούμενους ανθρώπινους στόχους. Η κατάχρηση εξουσίας άγγιζε ποταπά όρια. Στην περίπτωση του Μπέρια, ο φύλακας της κρατικής ασφαλείας αποκόμιζε αντίτιμο από γυναίκες που προσέρχονταν για να ικετεύσουν για τους κρατούμενους συζύγους τους.

Κόκκινη Πλατεία Μόσχας, 1933. Η σοβιετική ηγεσία στο κόμμα, κυβέρνηση, στρατό, πολιτισμό. Επάνω, ομιλητής ο Λ. Μ. Καγκανόβιτς, επικεφαλής της κομματικής οργάνωσης Μόσχας. Πρώτος από αριστερά, ο Μαξίμ Γκόρκυ.

Η δεύτερη περίπτωση επαναστατικής, αλλά εν πάση περιπτώσει παράνομης, πρακτικής των σοβιετικών πρακτόρων αφορούσε στην εξουδετέρωση ατόμων, τα οποία βρίσκονταν εκτός της σοβιετικής επικράτειας. Οι φονικές ενέργειες εναντίον επιλεγμένων στόχων ήταν αμέτρητες. Ως η μεγαλύτερη επιτυχία θεωρήθηκε η επιχείρηση εξόντωσης του Τρότσκυ, εγκατεστημένου στην Πόλη του Μεξικού, τον Αύγουστο 1940. Ο αυτουργός, ισπανός κομμουνιστής Ramón Mercader, ο οποίος προσήχθη ενώπιον της μεξικανικής δικαιοσύνης, πάραυτα τιμήθηκε in absentia, στη Μόσχα, με ανώτατο παράσημο[7]. Σε ένα απάνθισμα γεγονότων που έλαβαν χώρα στο εξωτερικό, ο Γ. Σ. Αγκαμπέκωφ, παλαιός πράκτορας της Τσεκά και κατόπιν της ΓκεΠεΟυ, αυτομόλησε το 1930 στη Γαλλία, και φονεύθηκε από πράκτορες της ΕνΚαΒεΝτε στα Πυρηναία το 1937. Ο Ignace Reiss, πράκτορας που δραστηριοποιούνταν στη δυτική Ευρώπη από τη δεκαετία του 1920, διαπίστωσε το 1936 ότι οι φίλοι του στη Μόσχα εκτελούνταν διαδοχικά και, το 1937, ειδοποίησε την υπηρεσία ασφαλείας ότι αποχωρούσε και εντασσόταν στον τροτσκισμό. Σε ενάμισυ μήνα, τον φόνευσαν στη Λωζάνη της Ελβετίας. Μετά την εξουδετέρωσή του,  ο φίλος του, Β. Γ. Κριβίτσκυ, επίσης πράκτορας στη δυτική Ευρώπη, αποστάτησε, κατέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες και αποκάλυψε τα απόρρητα στοιχεία που γνώριζε. Πυροβολήθηκε, το 1941, σε δωμάτιο ξενοδοχείου στην Ουάσιγκτον[8]. Ο στρατιωτικός ηγέτης στην εποχή της επανάστασης και διπλωμάτης Φ. Τ. Ρασκόλνικωφ, ευρισκόμενος το 1938 στη Βουλγαρία, στη Σόφια, αρνήθηκε να υπακούσει σε διαταγή επιστροφής στη Μόσχα, προβλέποντας τη σύλληψή του, και συνέγραψε ανοικτή επιστολή διαμαρτυρίας προς το Στάλιν εναντίον της κατηγορίας περί αυτομόλησης. Το 1939, στη Νίκαια Γαλλίας, σκοτώθηκε από πτώση από παράθυρο του πέμπτου ορόφου κτιρίου. Ο υποστράτηγος της ΕνΚαΒεΝτε Γ. Σ. Λιουσκώφ, ο σαδιστής  που απέσπασε τις ομολογίες των Γ. Ε. Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ το 1936 (κορυφαίοι, ένοχοι στην πρώτη δίκη της Μόσχας), αυτομόλησε στους Ιάπωνες το 1938 μετά τον παραμερισμό του προϊσταμένου του, Γιεζώφ, και παρέδωσε κρίσιμα απόρρητα έγγραφα. Ευρισκόμενος στην κατεχόμενη Κίνα, το 1945, κατά την προέλαση των Σοβιετικών εκτελέσθηκε από τους Ιάπωνες. Ορισμένοι αποστάτες κατόρθωσαν να επιβιώσουν. Στην περίπτωση του συνταγματάρχη της ΕνΚαΒεΝτε Α. Μ. Ορλώφ, παρόντος από το 1936 στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο όπου διακρίθηκε κατά των αναρχικών και τροτσκιστών, αρνήθηκε να επιστρέψει το 1938 στη Μόσχα, γνωρίζοντας την εξόντωση συναδέλφων του και προβλέποντας την εκτέλεσή του, και διέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου επέζησε[9].

Η ορειβατική σκαπάνη (πιολέ), φονικό εργαλείο του Ramón Mercader κατά του Τρότσκυ, στο Μουσείο Κατασκοπείας στη Νέα Υόρκη.

Η ερμηνεία της εκκαθάρισης συνδέεται με το γεγονός ότι το κόμμα, αφού αρχικά διευθέτησε το ταξικό ζήτημα, μετά το 1934 έδωσε ριζική λύση στο εσωκομματικό. Η αναταραχή στην αγροτική κοινωνία, την οποία συμμερίζονταν τα κομματικά μέλη με αγροτικές καταβολές, εκφράσθηκε ομοίως στο εσωτερικό του κόμματος. Το 1929-1932, χιλιάδες αγροτικές εξεγέρσεις, που καταστέλλονταν από το στρατό, μετέδιδαν κλίμα λιποψυχίας μέσα στο κόμμα. Η ομάδα καθοδήγησης θεώρησε ότι η κομματική (κρατική) εξουσία ήταν επισφαλής ανάμεσα σε αντιπάλους, οι οποίοι αναζωογονούνταν. Μετά το 1935, όταν η χώρα οδηγούνταν στην πλήρη κολλεκτιβοποίηση της αγροτικής παραγωγής, τα πρόσωπα της καθοδήγησης υπό το Στάλιν έκριναν ότι υπήρχαν μεγάλες ομάδες προς τις οποίες δεν μπορούσαν να δείξουν εμπιστοσύνη. Έπρεπε, αυτοί οι οποίοι είχαν δημιουργήσει εσωκομματικά προβλήματα κατά το παρελθόν, επίσης οι εν δυνάμει ύποπτοι για συνένωση σε ανατρεπτική κίνηση, παλιοί συναγωνιστές του Λένιν, στρατιωτικά στελέχη του Κόκκινου Στρατού επί Τρότσκυ, άτομα με προσωπικότητα, με μνήμη και με γνώμη, να εξαφανισθούν. Το πρόβλημα ήταν να δικαιολογηθεί η ενδοκομμουνιστική εκκαθάριση. Μετά το φόνο του Κίρωφ, παρουσιάσθηκε αιφνιδίως μία εικόνα στην κοινωνία, σύμφωνα με την οποία αρθρωνόταν πολυπλόκαμη συνωμοσία, με νήματα που οδηγούσαν στον Τρότσκυ και από αυτόν στις ξένες μυστικές υπηρεσίες. Μετά το 1936, εκτυλίχθηκε η υπόθεση της επαγρύπνησης κατά του εχθρού, ο οποίος διέθετε τεράστια εξάπλωση, έχοντας εισχωρήσει παντού, στο κράτος, κόμμα, στρατό, αστυνομία, ΕνΚαΒεΝτε (υπηρεσία ασφαλείας), στον οικονομικό μηχανισμό (εργοστάσια, κολχόζ), και δρούσε αργά, μεθοδικά. Για την καταστολή της συνωμοσίας, απαιτούνταν μέτρα τα οποία οδήγησαν σε μαζικές διώξεις των παλαιών κομματικών στελεχών. Η κατασκευή του κατάλληλου σκηνικού είχε απώτερο στόχο να ενοχοποιηθούν οι κατηγορούμενοι για τα δεινά, να επωμισθούν τις αδυναμίες στην οικονομία και διοίκηση. Υπερίσχυσε η τακτική της αποκάλυψης δολιοφθορέων που ευθύνονταν για τα προβλήματα στην παραγωγή και στις υποδομές (βιομηχανικά ατυχήματα, βλάβες στις γραμμές παραγωγής, δυστυχήματα στις συγκοινωνίες) και παραπομπής αυτών σε δίκες στο φως της ημέρας.

Ο εξόριστος Τρότσκυ ήταν, στην υπόθεση των εκκαθαρίσεων, το σκιάχτρο. Ανύπαρκτος στο σοβιετικό κόμμα, καταγεγραμμένος ως εχθρός στη συλλογική κρίση της κοινωνίας, διάσημος στη Δύση χάρις στην παρεχόμενη διαφήμιση, χρησίμευσε στην κομματική ηγεσία υπό το Στάλιν ως πρόσχημα για τις διώξεις Το πραγματικό στήριγμα ανά χώρα δεν ήταν τα ελάχιστα, ασήμαντα τροτσκιστικά στελέχη, αλλά οι δυτικές μυστικές υπηρεσίες, οι οποίες χειραγωγούσαν τον τροτσκισμό εναντίον του αληθινού αντίπαλου, των Σοβιετικών. Ο εχθρός του εχθρού ήταν ο καλύτερος φίλος. Πολλοί τροτσκιστές, εφαρμόζοντας την τακτική του εισοδισμού (είσοδος στους αντίπαλους πολιτικούς σχηματισμούς για επαναστατική δουλειά εκ των ένδον), συνδέονταν οργανικά με τα καπιταλιστικά καθεστώτα –και, παρεμπιπτόντως, πλούτιζαν–.Υπήρχε εξάλλου  το βάσιμο αξίωμα ότι δεν εμφανίσθηκε οιοδήποτε κίνημα ενάντια στο σοβιετισμό το οποίο να μη χειραγωγήθηκε από τις δυτικές μυστικές υπηρεσίες. Ο παιδαγωγός John Dewey, τίμιος αστός δημοκράτης και παλιός φίλος των μπολσεβίκων («χρήσιμος ηλίθιος»), επιχείρησε να αναμειχθεί το 1937 για τη διαπίστωση της συνεργασίας του Τρότσκυ με τους υποτιθέμενους συνωμότες (αργότερα, το 1946, που τα αρχεία της γερμανικής υπηρεσίας Gestapo πέρασαν στα χέρια των Συμμάχων, προβλήθηκε η υπόδειξη για την αναζήτηση αποδείξεων της υποτιθέμενης συνεργασίας των θυμάτων των δικών της Μόσχας με το ναζιστικό καθεστώς).

Ενεχόταν, στην κατάπτωση της κομματικής ηθικής, ο χαρακτήρας του λενινιστικού κόμματος. Στις εξελίξεις δεν μετείχε μόνος ο καθοδηγητής, αλλά στο σύνολό του ο κομματικός μηχανισμός, μονολιθικός, μη δεχόμενος τη διαφωνία. Υπεισερχόταν επίσης ο χαρακτήρας του πολιτικού συστήματος, όπως αυτό διαμορφώθηκε στό σοβιετικό κράτος, με την ύπαρξη ενός μόνο κόμματος, στο οποίο απαγορευόταν η δημιουργία τάσεων. Υπήρχαν συγκρούσεις κοινωνικές, ομάδες και τάξεις με αντικρουόμενα συμφέροντα, οι οποίες δεν μπορούσαν να εκφρασθούν μέσω άλλων πολιτικών συλλογικοτήτων. Αναγκαστικά, χωνεύονταν μέσα στο ενιαίο κόμμα και στην ομοφωνία του, στο πλαίσιο της μονολιθικότητας. Ακραίες ήταν επίσης οι ανεπάρκειες του υποκειμενικού παράγοντα. Στις συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής καθυστέρησης –κατάλοιπο της τσαρικής εποχής–, της αμάθειας και απουσίας δημοκρατικών παραδόσεων, το σύστημα που οικοδομήθηκε στό σοβιετικό κράτος στηριζόταν στην απόλυτη εξουσία των κομματικών στελεχών. Επρόκειτο για επαγγελματίες επαναστάτες με χαμηλή πρόσληψη της οικονομίας και τεχνικής σε σχέση με την οικοδόμηση του σοσιαλισμού στη χώρα. Αμόρφωτοι, οι γραμματείς περιοχών είχαν κατά 70% στοιχειώδη μόνο εκπαίδευση. Εξάλλου, στις συνθήκες έως το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, με τον κίνδυνο εισβολής από το εξωτερικό, απαιτούνταν ενότητα στην κοινωνία που έπρεπε να εξασφαλισθεί από τα παλιά στελέχη. Όμως τα νέα μέλη που αποφοιτούσαν από τις παραγωγικές, στρατιωτικές και άλλες σχολές είχαν διαφορετικά συμφέροντα και εξέφραζαν δυσαρέσκεια, η οποία συσσωρευόταν και δημιουργούσε προβλήματα στην εξουσία. Η καθοδήγηση υπό το Στάλιν επενέβη με την τακτική των εκτελέσεων των παλιών κομμουνιστών. Προς όφελος αυτής της νέας κομματικής μάζας, καταστράφηκε το άνθος του μπολσεβικισμού, η μερίδα των στελεχών, πολιτισμένων επαναστατών, που μορφώθηκαν στη Δύση και γνώρισαν τις αξίες και την ηθική του Διαφωτισμού.

Η χρονική επιλογή ενεργοποίησης των διώξεων, το έτος 1937, καθορίσθηκε από την οικονομική συγκυρία. Είχε λήξει, τότε, το δεύτερο πεντάχρονο οικονομικό πλάνο 1933-1937, είχαν επιλυθεί βασικά οικονομικά ζητήματα, ολοκληρώθηκε η κολλεκτιβοποίηση και διευθετήθηκε το πρόβλημα της πείνας, προόδευσε η εκβιομηχάνιση. Φάνηκαν στην πράξη ενδείξεις ότι η σοβιετική εξουσία μπορούσε να επιβιώσει, ότι διέθετε τη δυνατότητα οικοδόμησης του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα. Είχαν εισέλθει τα νέα στελέχη –η πρώτη γενιά μετά την επανάσταση– στην παραγωγή, στο κράτος, στο στρατό. Τα θετικά αποτελέσματα σε όλους τους τομείς αποτελούσαν εγγύηση επίτευξης περαιτέρω προόδου χωρίς τη βοήθεια του παλιού κομματικού δυναμικού. Η αλλαγή φρουράς πραγματοποιήθηκε ταχέως, με σκληρότητα εκ μέρους των νέων, την ίδια που είχαν επιδείξει οι παλιοί απέναντι στους αντιπάλους τους.

Η κουλτούρα, 1939. Ορχήστρα μπαλαλάικας του Κόκκινου Στρατού.

Με τη γενική εκκαθάριση και την εξάλειψη μέχρι και των εν δυνάμει υπόπτων, η κομματική ηγεσία υπό το Στάλιν ένοιωσε ασφαλής από τον κίνδυνο εσωτερικών εχθρών, οι οποίοι, στον επερχόμενο πόλεμο, θα συνέβαλλαν στην ήττα, Η κοινωνία είχε ομογενοποιηθεί, αναπτύχθηκε η οικονομία περαιτέρω, Στο 18ο συνέδριο του κόμματος, το Μάρτιο 1939, διαπιστώθηκε η κυριαρχία της σοσιαλιστικής οικονομίας και νίκη του σοσιαλισμού, αλλαγή της ταξικής σύνθεσης της σοβιετικής κοινωνίας, εξαφάνιση των εκμεταλλευτριών τάξεων, με επίτευξη εξίσωσης των εργατών, αγροτών, διανοουμένων χωρίς ταξικές συγκρούσεις μεταξύ αυτών. Στην πραγματικότητα, η ριζική αλλαγή βρισκόταν στη διαμόρφωση νέας δομής εξουσίας. Στρατολογούνταν στο κόμμα νέα μέλη με άγραφη μνήμη (tabula rasa), χωρίς απευθείας γνώση της ιστορίας του μπολσεβικισμού παρά μόνο με τη διαμεσολάβηση της τρέχουσας επίσημης κομματικής άποψης, ευχειράγωγα στην ένταξή τους στο υποδεικνυόμενο κομματικό πλαίσιο λειτουργίας του «δημοκρατικού συγκεντρωτισμού» (διάλογος και αντίλογος στο εσωτερικό του κόμματος –ανύπαρκτος–, υλοποίηση των αποφάσεων με ενιαία δράση προς τα έξω). Άξεστοι και ακαλλιέργητοι τύποι, όπως ο εκλεκτός της ομάδας καθοδήγησης υπό το Στάλιν, Α. Α. Ζντάνωφ, αναγορεύονταν σε ηγετικές φιγούρες. Τα νέα στελέχη ήταν επιδεκτικά στην αφομοίωση της καθοδηγητικής γραμμής που παρεχόταν από την ηγετική ομάδα με όλες τις στρεβλώσεις όπως η προσωπολατρεία του Στάλιν. Ουδείς αμφισβητούσε τον αρχηγό. Επικουρικός ήταν, για την τυφλή υπακοή, ο μύθος του ηγέτη. Ο Ι. Β. Στάλιν ήταν ο καλύτερος μαθητής του Β. Ι. Λένιν, του αλάνθαστου, αδιαμφισβήτητου καθολικής αποδοχής προσώπου (στην πραγματικότητα, ο αρχηγός αμφισβητούνταν συνεχώς, υποχρεωμένος να ζυγιάζει τους συσχετισμούς στην ηγεσία κάθε φορά που εισηγούνταν τις αριστοτεχνικές τακτικές κινήσεις του). Ο Στάλιν είχε κατανοήσει την αξία της επαναστατικής τρομοκρατίας του Λένιν (ο διάδοχος τη μετέφερε, στην κομματική και κρατική πρακτική, στην πλέον στρεβλή, αυθαίρετη και βίαιη εκδοχή.της). Ο Στάλιν ήταν ο εγκρατής επαναστάτης που κοιμόταν με τις μπότες (στην πραγματικότητα, είχε απαράδεκτα ελαττώματα –ήταν πότης, επίσης ευήκοος στις γυναικοδουλειές που προτείνονταν από το λάγνο γεωργιανό συμπατριώτη Μπέρια–). Ο Στάλιν ήταν ο θεωρητικός του μαρξισμού που μελετούσε εντατικά (στην πραγματικότητα, απαίδευτος, απέκτησε στοιχειώδη μόνο θεωρητική κατάρτιση ως ακροατής σε ιδιαίτερα μαθήματα με ακαδημαϊκούς και άλλους σοφούς).

Οι εκκαθαρίσεις στην κοινωνία και στο κόμμα, τα εγκλήματα, προξένησαν ανυπολόγιστη ζημία στην εικόνα του κομμουνισμού, την οποία προσλάμβανε η διεθνής κοινή γνώμη, διαπαιδαγωγημένη στις αξίες και την ηθική του Διαφωτισμού. Σε μία περίπτωση, στη Θεσσαλονίκη, ο φοιτητής φιλολογίας Σωτήρης Κωστόπουλος κλήθηκε, μαζί με άλλους σεσημασμένους φοιτητές, από τον καθηγητή Αβροτέλη Ελευθερόπουλο, ο οποίος ζητούσε να μάθει, «τί γίνεται, εκεί πάνω, με τους δικούς σας, σκοτώνονται μεταξύ τους;»[10]

Η αυτοπεποίθηση μετά την αντιφασιστική νίκη, το 1945, και η προβολή του σοβιετικού κράτους ως παγκόσμιας δύναμης δεν επέδρασαν στον πολιτισμό της καθοδηγητικής ομάδας υπό το Στάλιν. Συνεχίσθηκε η καταδίωξη υποτιθέμενων εχθρών και εξαφάνισή τους. Η παρέμβαση του σοβιετικού κράτους στο εβραϊκό ζήτημα ήταν, εν προκειμένω, η πλέον ατυχής πτυχή.

Κρατικές συμμαχίες 1941-1945. «Έτσι θα γίνει με το φασιστικό θηρίο»

Επαγρύπνηση, 1953. «Εργάτη πολιτοφύλακα, να είσαι σε επαγρύπνηση! Δεν έχεις δικαίωμα να χαλαρώνεις την προσοχή σου!»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Οι Εβραίοι που εντάχθηκαν, μέσα στην κάθε χώρα, στην υπόθεση του σοσιαλισμού ήταν σε αναλογία πολύ μεγαλύτερη σε σύγκριση με τις άλλες εθνικές ομάδες. Μετά το 1920, εβραίοι πράκτορες κινήθηκαν στις χώρες της ανατολικής Μεσογείου για να δημιουργήσουν επαναστατική αγκιτάτσια μεταξύ των αράβων και εβραίων γηγενών, επίσης των εβραίων εποίκων στην Παλαιστίνη. Όλοι βρήκαν το θάνατο στις εκκαθαρίσεις της δεκαετίας 1930. Στην περίπτωση της Charlotte Rosenthal, εβραίας γηγενούς της Αλεξάνδρειας (ήταν σύζυγος του πράκτορα Avigdor που συνελήφθη το 1936 και αποβίωσε στη φυλακή), φυλακίσθηκε αλλά επέζησε. Μετά τη γερμανική εισβολή το 1941, η κομματική ηγεσία στη Μόσχα έλαβε, το Φεβρουάριο 1942, την πρωτοβουλία σύστασης της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής, η οποία έθεσε στόχο την κινητοποίηση των απανταχού Εβραίων στον αγώνα κατά του φασισμού. Ο πρόεδρος, Σ. Μ. Μιχόελς, αναγνωρισμένος ηθοποιός και θεατρικός παράγων, ταξίδευσε το 1943, μαζί με το διανοούμενο ποιητή Ι. Σ. Φέφφερ, στις χώρες της Αμερικής, με καθήκοντα εράνου για το σοβιετικό στρατό και αντιφασιστικής προπαγάνδας. Στο πολιτικό κλίμα της αποδοχής και καλλιέργειας των εθνικών ιδιαιτεροτήτων, εισηγήθηκαν, το Φεβρουάριο 1944, με επιστολή προς το Στάλιν, την ίδρυση αυτόνομης εβραϊκής δημοκρατίας στην Κριμαία. Το σοβιετικό κράτος ενεπλάκη, το 1947, στις συζητήσεις για την ίδρυση εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη και υποστήριξε με υπέρμετρη έμφαση στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών την εβραϊκή υπόθεση, προσδοκώντας οφέλη από την κομμουνιστικοποίηση των σοσιαλιστών σιωνιστών εναντίον των αντιδραστικών αραβικών καθεστώτων (το αφελές ρομάντσο αποδείχθηκε σύντομο, με την οριστική τοποθέτηση, έως το 1950, του ισραηλινού κράτους στο πλευρό του δυτικού καπιταλιστικού μπλοκ).

Σπάνια φωτογραφία. Η Charlotte Rosenthal, συνοδευόμενη από τον Thompson, βρετανό κομμουνιστή από το Μάντσεστερ (British National Archives [παραχωρήθηκε από τον αιγύπτιο ιστορικό Rim Naguib])
Solomon Mikhoels, πρόεδρος της  Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Παράλληλα με την ανάπτυξη διπλωματικών σχέσεων και δραστηριοποίηση για τον προσεταιρισμό του κράτους του Ισραήλ, μία εκκαθάριση ενεργοποιήθηκε το 1948 κατά μελών της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής, με την κατηγορία της ανάπτυξης εθνικιστικής αντίδρασης μέσα στη χώρα. Τον Ιανουάριο 1948, πράκτορες φόνευσαν το Μιχόελς, στο Μινσκ της Λευκορωσσίας, με κτύπημα στο κεφάλι, μετέφεραν το πτώμα στο ρείθρο ενός δρόμου και ο θάνατος καταγράφηκε ως τροχαίο δυστύχημα. Η κηδεία έγινε υποκριτικά με τις δέουσες για μία προσωπικότητα τιμές. Ο Φέφφερ, που συνελήφθη, μνημόνευσε κατά την ανάκριση, χωρίς να υποστεί βασανιστήρια, δεκάδες Εβραίους. Οι ανακρίσεις στοιχειοθέτησαν τη συνεργασία των κατηγορουμένων με τις δυτικές μυστικές υπηρεσίες, με απόσπαση ομολογιών με βασανιστήρια οι οποίες, κατά τα γνωστά, ενοχοποιούσαν και τρίτα πρόσωπα. Ο δημοσιογράφος και ιστορικός τέχνης Ζ. Γ. Γκρίνμπεργκ πέθανε το 1949 από τα βασανιστήρια μέσα στη φυλακή Λουμπιάνκα της Μόσχας. Ο πεφωτισμένος κομματικός και κρατικός παράγων, πρώην γραμματέας της κόκκινης Διεθνούς της εργασίας (Profintern), Σ. Α. Λοζόφσκυ, 70 ετών, επιλέχθηκε στο ρόλο του κύριου κατηγορούμενου, συνελήφθη τον Ιανουάριο 1949, βασανίσθηκε αλλά άντεξε και δεν προέβη σε ομολογία ή υπόδειξη τρίτων προσώπων. Εκτελέσθηκε, μαζί με το Φέφφερ και δώδεκα επιπλέον εβραίους διανοουμένους, το 1952, στα υπόγεια της φυλακής Λουμπιάνκα[11]. Ο Μ. Μ. Λιτβίνωφ, ο σπουδαίος πρώην κομμισσάριος (υπουργός) εξωτερικών (έως το 1939), που, μολονότι φίλος των επίσης εβραίων Ζηνόβιεφ, Κάμενεφ και Τρότσκυ, επέζησε των εκκαθαρίσεων της δεκαετίας 1930 (κατά τύχη, σύμφωνα με κατοπινή εκτίμηση του διαδόχου του, Β. Μ. Μόλοτωφ), τραυματίσθηκε το 1951 σε σύγκρουση του αυτοκινήτου του με φορτηγό και υπέκυψε σε σύντομο χρόνο. Το 1949, συνελήφθη η Π. Σ. Ζεμτσούζινα, σύζυγος του Μόλοτωφ ο οποίος βρισκόταν σε δυσμένεια. Καταδικάσθηκε για συμμετοχή στη σιωνιστική προδοσία και εξορίσθηκε, έως το 1953 που αποβίωσε ο Στάλιν. Σε άλλη γενική εκκαθάριση, εκατοντάδες εβραίοι ιατροί, κορυφαίοι επιστήμονες, επιβαρύνθηκαν, το 1952-1953, με κατηγορίες για συνωμοσία κατά της ζωής των σοβιετικών ηγετών. Η υπόθεση συνδεόταν με ανακατατάξεις στην κορυφή, κατά τις οποίες απολύθηκε και συνελήφθη ο κομμισσάριος (υπουργός) κρατικής ασφαλείας, βασανιστής Β. Σ. Αμπακούμωφ. Η δίωξη κατά των ιατρών έπαυσε το 1953 με το θάνατο του Στάλιν[12]. Οι διώξεις κατά Εβραίων δεν ήταν ωστόσο καθολικής κλίμακας. Παραδείγματος χάριν, ο συγγραφέας Ι. Γ. Έρενμπουργκ, μέλος της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής, δεν ενοχλήθηκε. Ο Λ. Μ. Καγκανόβιτς, ηγετικό στέλεχος στη στενή ομάδα περί το Στάλιν, παρέμεινε στο πόστο του.

Παρέλαση Πρωτομαγιάς στο Τελ Αβίβ, 1949.

Με τις αλλαγές στην κομμουνιστική ηγεσία, το 1953, και την επικράτηση νέας καθοδηγητικής ομάδας υπό το Ν. Σ. Χρουστσώφ, διαφορετικό πνεύμα επικράτησε στο κόμμα και στο κράτος σε σχέση με το κομματικό (κρατικό) συμφέρον, με αποκατάσταση της σοσιαλιστικής νομιμότητας και στροφή σε πλείστα θέματα εσωτερικού και εξωτερικού ενδιαφέροντος.

Εν είδει συμπεράσματος, η υφήλιος, στην περίοδο που εξετάζουμε, βίωσε, εκτός από τον αγριανθρωπισμό του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού, αυθαιρεσίες της εξουσίας στην πρώτη χώρα του σοσιαλισμού, με την εξυπηρέτηση του κρατικού συμφέροντος μέσω της εφαρμογής μίας ανηλεούς τακτικής. Ο επαγγελματισμός των αρμόδιων οργάνων, προσώπων και ομάδων πιστών στη σοβιετική εξουσία, μαχητών στις συνθήκες πριν και κατά τον πόλεμο, για την περιφρούρηση του κομματικού συμφέροντος –ακριβέστερα, της εξουσίας της καθοδηγητικής ομάδας υπό το Στάλιν– δεν γνώρισε φραγμό. Στην περίπτωση του Andrés Nin, ηγέτη της αυτόνομης οργάνωσης POUM στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος εξαφανίσθηκε το 1937 (απήχθη από τους πράκτορες της ΕνΚαΒεΝτε και κατέληξε από τα βασανιστήρια που υπέστη υπό την εποπτεία του Ορλώφ), και του ερωτήματος που έθεταν οι μαχητές του POUM, «πού είναι ο Nin;», οι κομμουνιστές απαντούσαν, «στη Salamanca [έδρα του φασίστα ηγέτη Franco] ή στο Βερολίνο [έδρα του Hitler]». Το μήνυμα ήταν ότι οι αμφισβητίες που δεν συντάσσονταν με τη σταλινική εκδοχή της σοσιαλιστικής επανάστασης ήταν αποσυνάγωγοι.

Το κόμμα και το κράτος μετά το 1953. Ν. Σ. Χρουστσώφ: «Σύντροφοι, στη δουλειά! Οι σκοποί μας είναι σαφείς, οι στόχοι μας προκαθορισμένοι.»
Επαγρύπνηση στο στρατό, 1953. «Σοβιετικέ στρατιώτη! Τήρησε τους κανόνες των τηλεφωνικών και τηλεγραφικών ραδιοσυνδιαλέξεων. Πρόσεχε!»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η κριτική για τα απεχθή εγκλήματα, με μία σύνθετη οπτική, δεν υποτιμά τις ιστορικές συνθήκες στις οποίες αναπτύχθηκε το φαινόμενο της κομματικής αυθαιρεσίας. Οι ακρότητες, αντικειμενικά, οδήγησαν στη διάλυση των αναχρονιστικών οικονομικών και κοινωνικών δομών, και δημιουργία μίας κοινωνίας ενιαίας, η οποία άντεξε στον ανταγωνισμό της οικονομικής ανάπτυξης και κέρδισε τον παγκόσμιο πόλεμο. Στον αντίποδα της κομματικής και κρατικής γραφειοκρατίας, ο λαός ήταν αφοσιωμένος στο σοσιαλισμό και η νεώτερη γενεά δούλεψε για την εκπλήρωση των πλάνων όχι από φόβο αλλά από συνείδηση. Οι πρόοδοι ενίσχυσαν την αυτοπεποίθηση των σοβιετικών πολιτών και του διεθνούς προλεταριάτου για τη δυνατότητα επικράτησης επί του κεφαλαιικού συστήματος.

Σήμερα, στην ιστορική πορεία, οι επιστήμονες ερευνητές, κρίνοντας εκ των υστέρων (εκ του ασφαλούς –εκ του αποτελέσματος–) διαπιστώνουν ότι το κοινωνικό πείραμα του λενινισμού στον 20ό αιώνα δεν άφησε ίχνη παρά μονάχα εμμέσως, ως ουτοπία της κοινωνικής δικαιοσύνης, έστω βυθισμένη σε τέλματα αμφιλεγόμενης περιφρούρησης των δικαίων του προλεταριάτου και άσκησης αυθαίρετης εξουσίας. Το ερώτημα που τίθεται, κατά τη μελέτη του λενινιστικού «κόμματος νέου τύπου»  εκ μέρους των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, είναι εάν αυτό διατηρεί αντιστοίχιση με τη σύγχρονη κοινωνία, ή έχει εκπνεύσει.

Ο Αλέξανδρος Δάγκας είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ιστορίας, ΑΠΘ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Lars T. Lih, Lenin Rediscovered. What Is to Be Done? in Context, Historical Materialism Book Series – Vol. 9, Brill, Leiden 2005.

[2] Georg Lukacs, Geschichte und Klassenbewußtsein. Studien über marxistische Dialektik, Malik Verlag, Berlin 1923.

[3] Donald Rayfield, Stalin and His Hangmen, Random House, New York 2005.

[4] Pavel Sudoplatov, Special Tasks. The Memoirs of an Unwanted Witness, Little, Brown and Company, Boston 1994.

[5] Μαρία Ιορδανίδου, Σαν τα τρελλά πουλιά, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1980.

[6] Robert Conquest, The Great Terror. A Reassessment, Oxford University Press, Oxford 1991.

[7] Luis Mercader – Germán Sánchez, Ramón Mercader, mi hermano. Cincuenta años después, Espasa Calpe, Madrid 1990.

[8] Amy Knight, How the Cold War Began, Carroll & Graf, New York 2007.

[9] Boris Volodarsky, Stalin’s Agent. The Life and Death of Alexander Orlov, Oxford University Press, Oxford 2015.

[10] Σωτήρης Κωστόπουλος (1916-2006), γραμματέας οργάνωσης Κεντρικής Μακεδονίας του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, μαρτυρία, 1975.

[11] Joshua Rubenstein – Vladimir P. Naumov, Stalin’s Secret Pogrom. The Postwar Inquisition of the Jewish Anti-Fascist Committee, Yale University Press, New Haven 2001.

[12] Erwin Marquit, “The Need for a Balanced Reappraisal of the USSR. A Review Essay”, NST (Nature, Society, and Thought), 16, No 4, 2003, pp. 473-506.

D-day veterans and world leaders take part in emotional ceremony

D-day veterans and world leaders take part in emotional ceremony

There were concerns ahead of the UK’s official D-day commemoration that the presence of Donald Trump and the circus that surrounds him would overshadow the most important people – the veterans and their families.

The worries were unfounded. At every point of a very long and emotional day the amazing stories and spirit of the 300 or so ageing veterans at the event in Portsmouth – and memories of those who did not make it back 75 years ago – took centre stage.

Men such as John Jenkins, 99, from Portsmouth, a platoon sergeant with the Royal Pioneer Corps on D-day, stole the show. Like many of his comrades, he said his lasting memories were of fear. “I was terrified, I think everyone was,” he said. “You don’t show it, but it was there.” He also said what happened was a big part of the man he became.

“I look back on it as a big part of my life. It changed me in a way. I was a small part in a big machine. You never forget your comrades, because we were all in it together. We must never forget.”

The Queen and Theresa May greet the Canadian prime minister, Justin Trudeau. Photograph: Jack Hill/Reuters

Video recordings were played during the official commemoration event on Southsea Common of other men who were at D-day. Bob Roberts, a Canadian veteran, recalled the moment he and his colleagues were told they were about to be given live ammunition. “That was the first we knew we were in action. I thought ‘My God, I was never brought up to be killing people’. There were so many cases where I could have lost my life. I don’t know how I survived.”

After the commemorations on the common, the Queen, Trump and his wife, Melania, met veterans at a reception.

Thomas Cuthbert, a 93-year-old, who was in a landing barge oiler anchored off Utah and Omaha beaches, jokingly told the US president: “If only I was 20 years younger” while pointing at the First Lady. Trump replied: “You could handle it no question.”

Former Royal Marine Jack Smith, 94, a landing craft coxswain who was part of the first wave during D-day, enjoyed a chat with the Queen. “It means an awful lot to be here, the day respects everybody who took part in D-day,” he said. “A lot of people did a lot of good work that day, it respects their memory and the lads that didn’t come back.”

People wave union flags on Southsea Common. Photograph: Dylan Martinez/Reuters

Trump wished happy birthday to Joan “Jonni” Berfield, a Wren who worked as a coder and will be celebrating her 95th birthday on 7 June. She said: “I think I will wake up and find it’s all a dream. It’s been a fantastic day, I’m just overwhelmed by everything.”

The event was vast. The Ministry of Defence said more than 4,000 personnel were involved in the commemorations, one of the biggest mobilisations of the UK’s armed forces in recent years.

Miles of fencing, roadblocks and checkpoints were in place in Portsmouth, one of the major embarkation points on D-day, and residents of nearby flats were told not to aim long-lens cameras at Southsea Common or fly drones over the site. The day was alive with the clatter of helicopters and the roar of police outriders bringing dignitaries in and out.

At the commemoration event on the common, the Queen said the fate of the world had depended on the success of the operation. “The heroism, courage and sacrifice of those who lost their lives will never be forgotten,” she said. “It is with humility and pleasure on behalf of the entire country, indeed the whole free world, that I say to you all – thank you.

Donald Trump and the leaders of 15 other countries signed a proclamation to mark the anniversary. Photograph: Jeff J Mitchell/Getty Images

One of the most emotional moments came when Theresa May read a letter from Capt Norman Skinner of the Royal Army Service Corps, written to his wife, Gladys, on 3 June 1944. The letter was still in his pocket when he landed on Sword Beach on 6 June. Skinner was killed the day after, leaving his wife and two young daughters.

The letter read: “Although I would give anything to be back with you, I have not yet had any wish at all to back down from the job we have to do.”

The French president, Emmanuel Macron, thanked the veterans on behalf of his nation before reading another final letter, that of Henri Fertet, a resistance fighter executed aged 16. “The soldiers are coming to get me. I must hurry. My handwriting may look wobbly, but it is just because I am using a small pencil. I am not afraid of death, my conscience is completely clear … A thousand kisses. Long live France,” he wrote.

There had been grumbles from some locals who felt excluded because of the huge security operation, but there was a festival atmosphere in the public viewing area where visitors watched the ceremony on giant screens.

People brought deckchairs and picnics, and there were burger stands, beer tents and stalls selling everything from souvenir mugs to fridge magnets and tea towels.

Sally Pattenden, 42, from Southsea, said the day made her proud to be British and that she didn’t mind the minor inconveniences caused by the security operation.

“We have had lots of warnings. We couldn’t park anywhere for a while, but I think you get into the spirit of it. It is about the veterans. If you can’t give up your parking space for someone who gave their life, what can you do?”

The MV Boudicca with D-day veterans onboard arrives in Poole, Dorset. Photograph: Andrew Matthews/PA

Politics occasionally reared its head. Sandra Tonge, who was with her husband Anthony, said: “It’s a bit of a cliche but we really all could be speaking German now for all we know if it wasn’t for the men we were remembering today.

“You come away from something like this with a different feeling. I felt that a bit more enthusiastic about Brexit for example.”

Before the Southsea Common event, the 16 nations involved in the commemorations agreed a proclamation to mark the anniversary. The statement recognises the sacrifice of those who took part in the second world war and salutes the surviving D-day veterans. The 16 countries undertake to work together to find common ground and recommit to the shared values of democracy, tolerance and the rule of law.

After the reception with veterans, the world leaders present met to discuss Nato and security. They were then whisked away by helicopter and motor cavalcade while many of the veterans took to the water on board a cruise ship to be ferried across to France accompanied by a flotilla of naval vessels.

For them, the D-day commemorations will continue in Normandy on Thursday.

Πηγή: The Guardian